Kabýldan bastalǵan kósh qazaq eline qalaı keldi?

Resmı Bishkek bolsa «Talıban» sodyr­lary­nyń kesirinen jyly ornyn tastap, bosyp kelgen baýyr­laryn qabyldaıtyny jaıynda málim­dep, adamdarǵa úı-jaı, maldaryna jaıy­lymdyq jer qarastyryp jatqany jóninde málimdegen bolatyn. Biraq «qyrsyqqanda qymyran irıdi» degendeı, Tájikstan bıligi shekara asyp kelgen qyrǵyzdardy kelgen jaǵyna qaraı keri asyryp saldy.

«Bul iske «shekara buzǵan bosqyn­dar­ǵa budan bylaı qaýip joq» degen Kabýl tarapynan berilgen kepildeme sebep boldy», depti sholýshy. Biraq oqıǵanyń osylaı órbýine birazdan beri shıryǵyp turǵan qyrǵyz-tájik shekara daǵdarysy áser etýi de yqtı­mal. Atam qazaq «kórshińmen tatý bol­sań, irgeń sógilmeıdi» degendi beker aıt­pa­ǵan sııaqty. Qalaı desek te, 1991 jyl­dan beri atajurtyna oralýdy ań­saǵan aýǵanstandyq qyrǵyz aǵaıyn­dar­dyń kezekti qadamy sátsiz aıaqtaldy.

Osy oraıda myna jaıt oıǵa oralady. Sońǵy 50 jylda búlikten bas kóter­megen Aýǵanstan elinde qazaqtar da boldy. Dúnıejúzi qazaqtar qaýym­dastyǵyn­da uzaq jyl qyzmet at­qarǵan jazý­shy-dramatýrg Sultanáli Bal­ǵabaı­dyń málimetine júginsek, 1990 jyl­dar­dyń ózinde Aýǵanstannyń Balq provın­sııasynyń ortalyǵy Mazarı-Sharıf pen el astanasy Kabýl qalasy mańynda 30 myńǵa jýyq qazaq ómir súrgen. Osylardyń barlyǵyn táýel­siz Qazaqstan memleketi 1991 jyldan bastap, bes jyldyń ishinde túgeldeı derlik kóshirip aldy. Eger el aǵalary erterek qamdanyp, áreket etpegende aýǵan jerindegi qandastarymyz qazir­gi qyrǵyz aǵaıyndar sekildi tar jolda, taıǵaq keshýdi bastan ótkizip júrer me edi, kim bilsin! Naq­tyraq aıt­­qan­da, aýǵan jerinde tirlik jasap jat­qan qan­das­­­tary­myzdy marqum aqyn Jár­ken Bódeshtiń «Jem qylmaı ıt pen qas­qyrǵa, Qor qylmaı qashqyn-bos­qynǵa, Qazaqty jısaq shirkin-aı, Bir sha­ńyraq astynda» degenindeı, baýyr­larymyzdy bir shańyraq astyna jınap alǵanymyz qandaı jaqsy bolǵan.

* * *

Osy oraıda, ótken ǵasyr sońynda Kabýldan bastalǵan qazaq kóshiniń tarıhyna tereńirek úńiler bolsaq, eń áýeli elimiz táýelsizdigin jarııalaǵan tarıhı data – 1991 jyly 16 jeltoqsannan dál eki apta ótkende, ıaǵnı 1992 jyldyń 30 qańtar kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev otan­dyq buqaralyq aqparat quraldary arqyly shetelderde ómir súrip jat­qan etnostyq qazaqtarǵa arnap «Alys­ta júrgen aǵaıyndarǵa aq tilek» («Egemendi Qazaqstan». №1 (20076). 01.01.1992 j) atty tarıhı sálemin joldady. Osy sálem-sózde: «Qymbatty otan­­dastar! Ejelgi atamekeninen jyraqtap qalǵan Sizderdi keshegi kúnge deıin ata-baba je­rine qaıtyp kele alamyz ba degen su­raq alańdatyp kelgenin men jaqsy bi­lemin. Týǵan jerdiń tútini de ystyq deıdi halqymyz. Qandas baýyrlarymyzdy baıyrǵy ata qonysyna tartý maq­satynda adam pravosy týraly elara­lyq erejelerdi basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Úkimeti «Basqa respýb­l­ı­­kalardan jáne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaqstanda qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» arnaıy qaýly qabyldady. Son­dyqtan atamekenge kelemin deýshi aǵaıyn­darǵa jol ashyq. Ata-baba arýaǵy alda­ryńnan jarylqasyn» degeni alys­ta júrgen aǵaıyndarǵa atamekenge sha­qyr­ǵan úndeý ispettes áser etti.

Sóıtip alys jáne jaqyn shetelderde ómir súrip jatqan qazaqtar kóshi bas­taldy. Resmı derekke júginsek, osy jyldary elimiz terrıtorııasynan tys jerlerde 5 mln-ǵa jýyq qandastar ómir súrip jatty. Bul álemdegi barlyq qazaqtyń úshtin birine teń. Osylardyń ishinde qazaqtar tyǵyz ornalasqan eldiń biri – Aýǵanstan edi. Bul eldegi qazaqtar negizinen Mazarı-Sharıf tóńireginde jáne Kabýl qalasynda jáne basqa jerde tynysh ómir súrip jatqan edi. Biraq 1978 jylǵy sáýir tóńkerisinen keıin mundaǵy qazaqtardyń jaǵdaıy kúrdelendi. Eldegi berekesizdik, ásirese Keńes áskeriniń elge basyp kirýi ondaǵy aǵaıyndardyń alańsyz ómirin buzdy. Qym-qıǵash qaqtyǵys áli jal­ǵa­syp jatyr. Oǵan dálel – joǵarydaǵy aýǵanstandyq qyrǵyz týǵandardyń jaıy.

* * *

Bul jerde buǵan deıin kóp aıtylmaı kelgen dúnıe – Keńes Odaǵy ke­zin­de elimizde sheteldegi qazaqtarmen má­denı baılanys ornatý úshin qurylǵan «Qazaqstan» atty qoǵam boldy. Bul qu­ry­lym syrttaǵy qandastar ahýalyn jiti qadaǵalap otyrdy. Atalǵan qo­ǵam­nyń prezıdıým tóraǵasy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Shángereı Jánibekov 1992 jyly 15 qańtar kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti N.Á.Nazarbaevqa Iran jáne Aýǵans­tan elinde ómir súrip jatqan qazaq­tar­dyń jaǵdaıyn tanystyryp resmı hat joldaǵan eken. Osy qujatta, Iran jerinde 20 myńnan astam qandasymyz ómir súrip jatqany týraly, olardyń deni Gorgan, Bender-Túrkmen, Kúnbet-Kaýs qalalarynda turatyny, bulardyń deni Aýǵanstannan aýyp barǵan aǵaıyndar ekeni, bular atamekenge at basyn burǵysy keletini jaıly habardar etip, olardy Túrikmenstannyń Gasan-Qulı baqylaý beketi arqyly qabyldaýdyń tıimdiligi zor ekendigi jaıly málimdepti (75-N-q., 1-t 14-is. 169-171-pp).

Shyndyǵyn aıtqanda, ot búrkip, oırany shyǵyp jatqan Aýǵan elinen qandastardy kóshirip alý ońaı is emes edi. Bıligi búlinip, birin-biri tyńdamaıtyn basqarý júıesi qalyptasqan elden qazaq­tar­dy resmı jolmen alyp shyǵý asa qıyn bolatyn. Osy jaıdy bilgen bizdiń memlekettik mekemeler 90-jyldary Aýǵanstandaǵy aǵaıyndardyń Irak-Iran arqyly Túrkııa jerine ótýine yqpal etti. Bul buǵan deıin aıtylmaı kelgen shyndyq.

Dál osy oraıda, naqtyraq aıtqanda 1992 jyly 28 qazan kúni Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev Túrkııa Res­­­pýb­lıkasyna resmı saparmen baryp, eli­miz tarıhynda tuńǵysh ret shet mem­lekette elshilik – dıplomatııalyq ókil­di­gin ashty. Odan keıin saparyn odan ári jalǵastyryp, 31 qazan kúni Iranǵa at basyn tiredi. Memleket basshysy osy saparynda Túr­kııa jáne Iran jerinde burynnan ómir súrip jatqan, sonymen qatar Aýǵans­tannan aýyp barǵan qazaqtar ahýaly­men tolyq tanysyp, ásirese bosyp júrgen qandastardy elge qaıtarý jaıynda atalǵan elderdegi dıplomatııalyq ókildikterge tapsyrma júktedi.

Joǵarydaǵy tarıhı sapar kezinde Elbasynyń qasynda birge júrgen, sol tusta Úkimet basshysynyń orynbasary Myrzataı Joldasbekov 2007 jyly «Astana aqshamy» gazetinde jaryq kórgen suhbatynda: «1992 jyly qazan aıynyń 30-ynda Elbasymen birge Qazaqstan Respýblıkasy delegasııasy quramynda birge bardym. Irandaǵy qazaqtar Prezı­dent­pen kezigemiz dep úlken bir meımanhana jaldap, óz úkimet basshylaryna qolqa salyp, kezdesýge áreket jasaǵan eken. Biraq Elbasynyń qoly bosamady da, ornyna meni jiberdi. Tegeran kóshesinde bir mashına joq, polısııanyń arnaıy kóligimen qıqýlatyp jetip bar­ǵanymda qazakeńderdiń qýanyshtan esteri shyǵyp ketti. Bári Allalap qarsy aldy. Bir-aq aýyz sóz: «bizdi elge qaıtar» dedi. Kóbi Aýǵanstannan bosqan qazaqtar eken» dep eske alady.

Osy oqıǵadan keıin Túrkııa men Iran aýmaǵynda bosyp júrgen osy qazaq­tardy Qazaqstanǵa jetkizý týraly 1993 jyly 20 qyrkúıek kúni Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń №6-11 sandy ókimi shyqty. Bul iske eń áýeli, jergilikti ákimshilik qurylymdar tartylyp, azamattyq avıasııa basqarmasyna, atalǵan elderdegi dıplomatııalyq ókil­dik­terge, Syrtqy ister mınıstrligine qarasty vızalyq rásimdeý mekemelerine naqty tapsyrmalar berildi. Sonymen qatar jumysty oıdaǵydaı atqarý úshin Eńbek mınıstrligi Halyqtyq kóshi-qon de­par­tamentiniń tóraǵasy Ǵ.E.Esmuqanov basqarǵan jumys toby quryldy.

* * *

Joǵarydaǵy jumys tobynyń qura­myn­da bolǵan kóshi-qon qyzmetiniń ardageri Marat Toqsanbaev: «1993 jyly kúz aıynda Qazaqstan Respýblıkasy tarapynan Iran Islam Respýblıkasy jerinde bosyp júrgen qandastardy tarıhı ota­ny – Qazaqstanǵa kóshirip alý jóninde Úkimet qaýlysyna sáıkes Túrikmenstan Respýblıkasynyń astanasy Ashǵabad qalasyna Eńbek mınıstrligi, Keden ko­mı­teti jáne Shekara qyzmeti maman­dary issaparǵa jiberildi. Osy qu­ram­da men de boldym» dep eske alady bizben suhbatynda. – Mundaǵy bosqyn qazaqtardy Túrikmen aýmaǵy arqyly temir jolmen tasymaldaý ońaıǵa soqqan joq. Irannyń Gorgan, Bender-Túrkmen jáne Gombat qalalarynan jınap alǵan otbasy múshelerin avtobýspen, júkterin «KamAZ» kóligimen tasymaldap, eki eshelon qandastarymyzdy Ońtústik Qazaq­stan jáne Almaty oblysyna 20 kún degende zorǵa jetkizgen edik. Odan keıin taǵy bir aıta ketetin másele, Aýǵanstanda bolyp jatqan talıbandardyń qaqtyǵysy sal­darynan bul eldegi qandastarymyzdy soǵys oshaǵynan aman-esen alyp shyǵý­dyń jolyn qarastyrdyq. Aqyry el astanasy Kabýl qalasy mańynda ornalasqan AQSh áskerı bazasymen kelisimge kelip, oqtyń astynda bosyp júrgen qazaqtardy amerıkalyqtardyń baqylaýyndaǵy qaýipsiz aımaqqa jınap, áskerı bazaǵa ushaq qondyrý arqyly 100-den astam qazaqty Qyzylorda oblysyna alyp kel­gen bolatynbyz. Bul sapardy sol kezdegi Kóshi-qon departamenti basshysynyń orynbasary Muhıt Izbanov oqtyń astynda júrip atqaryp shyqqan edi, deıdi Marat Esimqululy.

Sol sııaqty Iran jerinde bosyp júrgen aýǵandyq qazaqtardy da ata­jurt­yna jetkizý isine óte úlken eńbek sińirgen adamnyń biri – memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov. Ol kisi óziniń esteliginde: «1993 jyly Iranǵa elshi bolyp bardym. Elshilikke sáýletti ǵımarat aldym. Úsh avtobýs jiberip 300 shaqyrym jerdegi qazaqtardy aldyrdym. Nurıshat degen qarııa bar edi, sol bastap keldi. – Myrzataı shyraq, dedi ol kisi: – Ja­sym toqsanǵa keldi, Nursultan ekeýiń Tege­rannyń tórine úı, tóbesine tý tik­tiń­der, mundaǵy ólgen qazaqty tirilt­tińder, shyraqtarym eki dúnıede rızamyn, degende jınalǵan jurttyń bári jylady. Bul kúzde bolǵan oqıǵa edi. Keler jyly naýryzda elshiliktiń barlyq qyzmetkerin alyp, qazaqtarǵa ózim bardym. Olar túrikmendermen birge turady eken. Túrikmenniń shaldary: «Áı, qazaqtar, ne degen baqytty halyqsyńdar, senderdi elshileriń izdep keldi» dedi. Osy basqosýda bir qarııa: «Shyraǵym, Myrzataı, shette elin ańsap júrip ólgen qazaqtyń súıegi kórde qyzyp jatady deıdi. Sen myna qazaqtardyń súıegi kórde qyzbasyn deseń elge jetkiz» degeni. Osy sóz saı-súıegimdi syrqyratty. Bulardyń bári Aýǵanstannan qýǵyn kórip qashyp kelgen qazaqtar eken. Sodan dereý elden úsh ushaq aldyryp barlyǵyn kóshirdim. Olar klımaty qolaıly Ońtústikke qonystandy» dep eske alypty.

Osylaı Kabýldan bastalǵan kósh 1991-1995 jyldary Pákistan, Iran, Túrkııa jáne Saýd Arabııasy arqyly ártúrli jolmen elge tasymaldandy. Resmı derekke júginsek, 1991 jyldan beri «aýǵanstandyq» degen atqa ıe 13 282 qandasymyz atajurtyna taban tiregen eken. Olardyń deni, ıaǵnı 1 736 adam Aqmola oblysyna, 2395 adam Batys Qazaqstan oblysyna, 1 454 adam Nur-Sultan qalasyna, 1 115 adam Aqtóbe oblysyna, 1 480 adam Mańǵystaý óńirine, 1 059 adam Soltústik Qazaqstan jerine, 874 adam Pavlodarǵa, 915 adam Túrkistan ólkesine qonystanyp aman-esen el qatarly ómir súrip jatyr. Al qalǵan bóligi: Almaty, Jambyl, Qostanaı oblystarymen qatar Shymkent, Almaty qalalaryna turaqtanypty.

* * *

Osy oraıda, myna bir tarıhı sýretke nazar aýdarǵan jón sııaqty. Bul fotoda joǵaryda sóz etken aýǵanstandyq qandastardyń atajurtyna tabany tıip, týǵan jeriniń topyraǵyn súıip jatqan sáti taspalanǵan. – Bul oqıǵa 1994 jyly qazan aıynyń 3-i kúni Qyzylorda qalasynyń áýejaıynda bolǵan edi,  deıdi kóshi-qon ardageri Marat Toqsanbaev aǵamyz. Bular Túrkııa arqyly ushaqpen jetkizilgen aýǵanstandyq aǵaıyndar eken. Qara topyraqty qushyrlana súıip jatqan aqsaqaldyń aty – Saǵyntaı Qarabazar. Qasyndaǵy báıbishesi – Shagúl apaı. Bulardyń artynda qolyn umsyna sozyp túregep turǵan jigit – Sháribaı Tobjanov. Shákeńniń de týǵan jeri – Mazarı-Sharıf. Ata-anasy qýǵan-súrgin jyldary Aýǵan asyp ketken. Biraq Syr boıynda qalǵan ákesiniń aǵaıyndary Máskeýge aryzdanyp júrip 1972 jyly bulardyń otbasyn kóshirip alǵan. Sóıtip Shárekeń osynda ósip-ónip, 1986 jyly QazMÝ-di bitirgen. Sýrettegi jer súıip jatqan qarııa Sháribaıdyń týysy. Iаǵnı Shákeń aýǵanstandyq aǵaıyndaryn áýejaıdan kútip alyp tur. Fotodaǵy jer ıiskep jatqan Saǵyntaı qarııa el aýǵanda segiz jastaǵy bala eken. Jaryqtyq týǵan topyraǵymen 60 jyldan keıin osylaı qaýyshypty. Bul kisi alty jyldyń aldynda dúnıeden ótse, báıbishesi Shagúl apamyz da jýyqta baqılyq bolypty. Qos qarııadan taraǵan urpaq qazir Qaskeleń qalasynda aman-esen turyp jatyr.

* * *

Qazaqta «elge el qosylsa qut» degen támsil bar. Eń sońǵy resmı derekke júginsek, táýelsizdik jyldary elimizge syrttan 1 079 192 qazaq kóship kelipti. Bul san tek shekara asyp syrttan kelgen qandastarǵa ǵana tán sıfr ekenin eskersek, aǵaıyndarymyz qonystanǵannan keıingi demografııalyq qarqyny, olardyń elimizdegi tildik ahýal men ult rýhanııatyna qosqan úlesi ólsheýsiz ekeni anyq. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly bir sózinde, «Shetelderge barǵan saparymda sol eldiń basshylary tarapynan atalǵan memleketterde ómir súrip jatqan qazaqtar jaıly birde-bir jaman sóz estimedim, barlyǵy derlik jaqsy pikir aıtady» degenin syrttaǵy baýyrlarymyzǵa berilgen baǵa dep túsingen jón. Osy oraıda aıtpaǵymyz: biz elimizdiń ekonomıkalyq áleýetin kóterý úshin shetelderden ınvestor tartyp jaǵdaıymyzdy túzeýdemiz. Al ulttyq rýhanııatymyz men tilimizge eshqandaı shet memleket ınvestor bola almaıdy. Biraq bul sala boıynsha qazaqtyń ulttyq ınvestory tilin, dilin, salt-sanasyn berik saqtaǵan – syrttaǵy qandastary.