Áleýmettik jelide bireýdi jabyla ǵaıbattaý, máseleniń anyq-qanyǵyn bilmeı jatyp kisige aýyr aıyp taǵý, orynsyz ursyp, zekip tastaý sekildi áreketterge etimiz úırenip barady. Ekrannyń arǵy jaǵynda sol pikirlerdi muqııat oqyp, árqaısysyna mán berip otyratyn jandardyń baryn umytyp ketip jatamyz. Qoǵamdaǵy keıbir máseleler shegine jetpeı, shekemizge tımeıtini ókinishti-aq...
Tehnologııanyń qaryshtap damýy arqyly qalypty tirshiligimiz ózgerip, jańa onlaın keńistikke beıimdele bastadyq. Alaıda Internet qansha sheksiz bolǵanymen, bizdiń áreketimizdiń shekarasyn anyqtaıtyn erejeler men sharttar áli qalyptasa qoıǵan joq. Kúndelikti ómirde qoǵamda ornyqqan qandaı quqyqtyq jáne moraldyq erejelerge baǵynsaq, dıjıtalǵa ótkende týra sol ustanymdardan aınyp ketetinimiz qalaı? Bálkim, kóbimiz eki álemdi bólek qarastyryp, áleýmettik jelini erejesiz alań kóretin bolarmyz. Degenmen, sol keńistikte jasalǵan áreketter úshin tolyq jaýap beretinimizdi áste esten shyǵarmaý kerek.
Sońǵy kúnderi qazaq qoǵamy áleýmettik jelidegi ádepsizdikti aıtyp, onyń saldary men sebebine úńile bastady. Internet damyǵaly beri onyń ıgiligin kórip qana qoımaı, teris áserimen kúresip kelemiz. Sonyń biri osy – jelide bireýge til tıgizip, qoqan-loqqy kórsetip, balaǵattaý bolyp otyr. Ony aǵylshynsha anyqtamasymen kıberbýllıng, dálirek, kıberbýllıń (aǵylshynsha dybystalýy boıynsha alýdy jón kórdik) dep atap júrmiz. Bul – Batys qoǵamynda burynnan kóterilip, jan-jaqty zerttelip, adam quqyǵyn qorǵaý máselesinde aldyńǵy qatarda turǵan taqyryptardyń biri. Jeliniń joıqyn kúshin biletin mamandar kıber qorlyqqa tótep berý múmkin emes ekenin aıtyp júr.
Jalpy, ózinen álsizge álimjettik kórsetý jasóspirimderge tán áreket retinde sıpattalǵanymen, jumys ornynda bastyǵynyń, áriptesiniń, otbasynda jaqyn adamynyń qysymyna tózip júrgender qanshama. Biraq másele Internetke kirý múmkindigi bar jas pen káriniń arasyndaǵy ádepsizdikte bolyp tur. AQSh ǵalymdarynyń zertteýleriniń birinde 12-17 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderdiń 37 paıyzy keminde bir ret kıberbýllıńniń zardabyn tartqany aıtylǵan. Rasymen, bul jaǵymsyz áreketpen ádette dúnıetanymy tolyq qalyptaspaǵan jastar betpe-bet kelip jatady. Alaıda bul kıberbýllıń eresekter arasynda kezdespeıdi degendi bildirmeıdi.
Ol úshin áleýmettik jelide belsendi kez kelgen tanymal adamnyń, ánshi, saıasatker, sportshylardyń jazbalaryndaǵy pikirlerge kóz júgirtip shyǵý jetkilikti. Syndarly syn men kıberbýllıńniń arasy bir-aq qadam. Tipti pikir bildirip otyrǵan qoldaýshy óziniń artyq ketkenin sezbeı qalýy da ǵajap emes.
Bul máseleni el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi halyqqa Joldaýynda kótergeni málim.
«Búkil álemdegi sııaqty Qazaqstannyń azamattary da ınternettegi ǵaıbattaýlardan qorǵana almaı otyr. Budan eń aldymen balalar zardap shegýde. Olar ınternet arqyly taraǵan qoqan-loqqynyń áserinen qatty qınalady. О́kinishke qaraı, sonyń saldarynan qaıǵyly jaǵdaıǵa da ushyrap jatady. Azamattardy, ásirese, balalardy kıberbýllıngten qorǵaý jónindegi zańnamalyq sharalardy qabyldaıtyn kez keldi», dep atap aıtqan bolatyn Memleket basshysy.
Qoǵamdaǵy ózekti máselege qatysty quqyq qorǵaý organdarynyń pikirin bilý úshin Ishki ister mınıstrligine habarlastyq. Belgili bolǵandaı, qoldanystaǵy zańnamada kıberbýllıń degen termınge anyqtama berilmegen. Mınıstrliktiń Ákimshilik polısııa qyzmetiniń erekshe tapsyrmalar jónindegi aǵa ınspektory Leıla Alıpbaeva quqyqbuzýshylyq bolǵan jaǵdaıda jaýapty organǵa habarlasýǵa bolatynyn eskertti. Al qylmys bolmaǵan jaǵdaıda jaýaptyny jazalaý múmkin emes. Sarapshy qazir Parlament depýtattary, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń bastamasymen «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy balanyń quqyqtary týraly» zańǵa kıberbýllıń túsinigin engizýdi usynyp jatqanyn aıtyp ótti. Leıla Alıpbaeva eger osy uǵym zańnamaǵa engen jaǵdaıda ári qaraı kıberbýllıńmen kúreske qatysty arnaıy baǵdarlamalar daıyndaýǵa bolatynyn jetkizdi.
Al M.S.Nárikbaev atyndaǵy KAZGIýÝ-niń PhD doktory, zańger Abaı Abylaıuly zańnamaǵa kıberbýllıń uǵymyn engizýdiń qajeti joq dep esepteıdi. Maman kıberbýllıńge jatatyn qorqytý, balaǵattaý, bireýdiń ar-namysyna tııý sekildi áreketter onsyz da qoldanystaǵy zańnama sheńberinde qaralǵan dep esepteıdi.
– Bul – qoǵamdaǵy kúrdeli máselelerdiń biri bolyp otyr. Qazaqstan zańnamasynda kıberbýllıńge anyqtama joq. Onyń formasy ártúrli bolýy múmkin. Sondyqtan ony zań júzinde engizý ońaı bolmaıdy. Birinshiden, ondaı áreketter deńgeıine baılanysty Ákimshilik quqyqbuzýshylyq nemese Qylmystyq kodekske engizilgen. Árekettiń zardaby men saldary aýyr bolatyn bolsa, Qylmystyq kodeks sheńberinde qaralady. Máselen, «óltiremin, múlkińe zııan keltiremin, otbasyńa qastandyq jasaımyn» degen qorqytýlar Qylmystyq kodekske jatady. Jala jabý nemese adamnyń jeke basyna qol suǵý máseleleri Ákimshilik quqyqbuzýshylyq kodekstiń sheńberinde qaralady. Sondyqtan zańnamalyq deńgeıde kıberbýllıń anyqtamasyn engizýge qajettilik joq dep esepteımin, – deıdi zańger.
Osyndaı jaǵymsyz jaǵdaıǵa tap bolǵan adam qalaı áreket etýi kerek, ádiletti qaıdan izdeıdi degen suraǵymyzǵa zańger birinshi quqyq qorǵaý organdaryna júginip, qylmystyń bar-joǵyn anyqtap alý kerek dep keńes berdi.
– Kóp jaǵdaıda adamdar qaı árekettiń zań boıynsha jaýapqa tartylatynyn bilmeı jatady. Sol sebepti, eń aldymen, quqyq qorǵaý ókilinen keńes alǵan jón. Zańgerge júginý qaltany qaǵýy múmkin. Sol sebepti polısııaǵa baryp, qylmystyń bar-joǵyn anyqtaý kerek. Qylmys bolǵan jaǵdaıda ótinish berip, sotqa júginýge bolady, – deıdi Abaı Abylaıuly.
Sózben túırep, bireýge zapyranyn tógip ketý sekildi áreketterdiń esh zalaly joq dep esepteıtinder qatelesedi. «Keleshek» psıhologııalyq ortalyǵynyń dırektory Natalıa Semenenko kıberbýllıńniń saldary zorlyq-zombylyq qurbandarynyń jaǵdaıymen birdeı bolatynyn jetkizdi.
– Kıberbýllıń saldarynyń áıelder, er adamdar men jasóspirimder úshin esh aıyrmashylyǵy joq. Damyǵan elderde ol zańnamalyq deńgeıde zorlyq-zombylyqqa jatqyzylady. Mysaly, bizde turmystyq zorlyq-zombylyqpen qalaı kúresse, ózge elderde onlaın qysymmen de týra solaı kúresedi. Internette ádepsiz áreketterdiń qurbany bolǵan jandar ózge qylmystardyń qurbany sekildi sezimderdi bastan keshiredi. Olardyń ishinde qorqynysh, ózińdi baǵalamaý, ózgelermen baılanys ornata almaý, psıhosomatıkalyq aýrýlarǵa shaldyǵý bar. Tipti qan qysymy kóterilip, gıpertonııaǵa ulasady. «Meniń jazbama teris pikirler aıtylsa she?» degen qorqynysh basyp turady, – deıdi maman.
Kóbine áleýmettik jelide tanymal adamdarǵa jaǵymsyz sóz tanys emes adamdardan keledi. Al odan bólek, biz bile bermeımin áleýmettik jelide ańdý degen jaǵdaı da kóp kezdesedi eken. Máselen, burynǵy jubaılar nemese arazdasqan jandar bir-birin áleýmettik jelide ańdyp, ǵaıbat sóz aıtyp, jala jabatyndary bar. Psıholog jelide osyndaı qysymnyń bar ekenin aıtty.
– Keıde burynǵy jubaılary áleýmettik jelide ańdyp, kún kórsetpeı júr degen máselemen keletinder bar. Bul da – kıberbýllıńniń bir túri. Jelide zábir kórip, erkin ómir súre almaımyn deıtinder sany áldeqaıda artty. 10 jyl buryn mundaı bolmaıtyn. Basqa máselemen kelip, búgingi jaǵdaıyn taldap, tarazyǵa salǵanda kezinde áleýmettik jelide bolǵan oqıǵadan bastalǵany anyqtalyp jatady. Kıberbýllıńnen qorǵansyz ekenimizdi moıyndaý kerek. Joǵaryda aıtqanymdaı, ınternettegi dıskýssııanyń ne qýdalaýdyń saldary ómirde zorlyq-zombylyq kórgenmen birdeı, eń qorqynyshtysy – sýısıdke ıtermeleýi ábden múmkin, – deıdi psıholog N.Semenenko.
Máseleniń ózektiligin qoǵamdaǵy kúndelikti oqıǵalardan kórip-bilip júrmiz. Osyǵan deıin jeke pikirin bildirgen halyq ártisin jerden alyp, jerge salǵandardy kórdik. Jaýapkershilikti quqyq qorǵaý organdaryna artýdan bólek, qandaı sharalar qoldanýǵa bolady degen suraqqa jaýap izdedik. Bul rette Májilis depýtaty Erlan Saıyrov Facebook paraqshasynda áleýmettik jelide ózin ózi ustaý mádenıetin qalyptastyrý úshin adamnyń jeke basyna qol suqpaı, bireýdiń ar-ojdanyn ardaqtaý sekildi qarapaıym qadamdardan turatyn «Áleýmettik jeli kodeksin» usynǵan eken.
Árıne, atalǵan máseleniń joǵary minberden kóterilip, talqylanyp otyrǵany búgin ǵana emes. Sol sebepti memlekettik sheshimderdi bylaı qoıǵanda, biz qoǵam bolyp ne isteı alamyz degen máselege kóńil bólgenimiz jón sekildi. Qalaı bolǵanda da, ádep saqtamaı, ǵaıbat sóılep otyrǵandar – siz ben biz, tanystarymyz ben jaqyndarymyz. Sol sebepti sarapshylar usynǵan qarapaıym qadamdardy aıtyp ketýdi jón kórdik. Eń aldymen, shabýylǵa ushyraǵandardyń psıhologııalyq jaı-kúıine beıjaı qaramaý mańyzdy. Osyndaı jaǵdaıǵa kýá bolǵandar, eń aldymen, áleýmettik jelide kez kelgen habarlamanyń zorlyq-zombylyq sıpaty baryn habarlaı alady. Áleýmettik jeliniń aqparattyq tehnologııasy shaǵym túsken ár jazba men akkaýntty ózinshe zerttep, buǵattaýǵa deıin shara qoldanady. Ekinshiden, kıberbýllıń sıpatyndaǵy áńgimege aralasyp, qoldaý bildirip, ony bireýge joldaýdan aýlaq bolý kerek. Úshinshiden, qysyr sózdiń nysanasyna alynǵan jábirlenýshi janǵa bir aýyz jyly sóz jazyp ketýge bolady. Kim biledi, dál osy sóz sol adamnyń kóńilin jubatyp, demeý bolýy múmkin. Odan bólek, ishińdeginiń bárin áleýmettik jelide aqtaryp tastaýǵa bolmas. Jazylǵan ár dúnıe umytylmaı, máńgilikke saqtalatynyn umytpaǵan jón. Keıde áleýmettik jeliden úzilis alýǵa da bolady. Bul – sarapshylardyń bergen qarapaıym usynysy. Qulaq asyp, oryndaý – árkimniń óz erkinde. Baıqaýsyz aıtylǵan biraýyz sóz bireýdi qutqaryp ne joq qylatyny sanamyzda jańǵyryp tursa, quba-qup.