25 myń otbasyna sábı súıý baqytyn syılady

Tipti olardyń aýyz toltyryp aıtarlyq jetistigi de jetkilikti. Olaı deıtinimiz, reprodýktolog-dárigerler, embrıologter men genetıkterdiń úzdiksiz tıimdi de joǵary jumysynyń arqasynda elimizde 25 myńǵa jýyq otbasy ana men áke bolý baqytyna bólendi.

Mine, osyndaı mol tájirıbe men jetistikterden soń qazaqstandyq medı­sına salasyndaǵy reprodýktolog ǵa­lymdarynyń toby «Ekstra­korpo­ral­dy uryqtandyrý – Qazaqstandaǵy be­deý­likti emdeýdegi jańa dáýir» atty me­dısına salasyndaǵy tyń jobalaryn Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syı­lyqty berý jónindegi komıssııa naza­ryna usyndy. Eki jylda bir ret beriletin bul syılyq ǵylym men tehnıka qaıratkerleriniń qoǵam men memleket aldyndaǵy eńbeginiń joǵary baǵalanǵanyn aıqyndaı túsedi.

Al elimizdiń bedeldi de, tanymal klı­­nıkalyq farmakolog-ǵalymy, jo­ǵa­ry bilim men medısına ǵylymyn uıym­das­­tyrýshy, Qazaqstandyq fıtofar­ma­kologııa mektebiniń negizin qalaý­shy­lardyń biri, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym aka­­demııasynyń jáne Nıý-Iork Ǵylym aka­demııasynyń (AQSh) akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń ǵylym men tehnıka sala­­syn­da­ǵy Memlekettik syılyqtyń laý­­reaty Qaırolla Dúısenbaıuly Rahı­mov re­p­rodýktolog ǵalymdarynyń bul eń­begi Mem­­lekettik syılyqpen mara­pat­ta­lýǵa áb­den laıyq ekenin aıtady.

Solardyń ishindegi kóshbasshy ǵalym Saltanat Berdenqyzy Baıqoshqarova– Qazaq­standa ekstrakorporaldy uryq­tan­dyrýdyń (EKU) negizin qalaýshy, UǴA qurmetti akademıgi, professor, bıo­­logııa ǵy­lymdarynyń doktory, «Ekomed» adam reprodýksııasy klını­ka­lar tobynyń ǵylymı jetekshisi, «Inno­vasııalyq reprodýktıvti tehnolo­gııa­lar aka­demııasynyń» basshysy. Ol – 2008 jyldan qazirgi ýaqytqa deıin Pre­zı­dent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń beldi múshe­si.

Onyń eńbegi eki ret Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń ­Alǵys hatymen, «Qurmet» ordenimen marapattalǵan. 2001 jyl­ǵy jumys nátıjesi boıynsha ol Alma­­­tyda úzdik ǵalym retinde tanylyp, «Al­ma­ty juldyzy» medalimen marapattal­dy. EKU salasyndaǵy birinshi maman jáne Qazaqstandaǵy birinshi EKU zert­­ha­nasynyń uıymdastyrýshysy retinde densaýlyq saqtaý bólimindegi KINES qazaqstandyq rekordtar kita­by­­na engizilgen, Densaýlyq saqtaý mınıstr­­liginiń qurmet gramotasy men «Densaýlyq saqtaý isine qosqan úlesi úshin», «Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi» tósbelgilerin, Ulttyq medısınalyq asso­sıasııasynyń «Altyn dáriger» ataǵyn alǵan, «Qazaqstandyq áıel» tele­vızııalyq baıqaýynyń jeńimpazy, 2017 jyly halyq tańdaýy nátıjesinde «Qazaqs­tannyń 100 esimi» tizimine engizil­di.

«Bedeýlik – shyn máninde álemdik másele. Bul álemniń barlyq elinde kezdesýde. Sózimiz súıekti bolý úshin, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDU) derekterine kóz júgirteıik. Álem­niń ártúrli elderinde erli-zaıyp­ty­lar­dyń 13-19%-y, ıaǵnı ár 6-8 otbasy júktilik kezinde qıyndyqtarǵa tap bolady. Máselen, AQSh-tyń bir ózinde jyl saıyn 5-6 mln jup bedeýlikpen kúresedi. Al statıstıka Qazaqstanda árbir besinshi erli-zaıyptynyń bedeýlik saldarynan sábı súıe almaı otyrǵanyn kórsetedi», deıdi Q.Rahımov.

Shynynda, urpaqsyz neke – mańyzdy jáne kúrdeli medısınalyq, áleýmettik jáne demografııalyq máselelerdiń biri. Erler men áıelderdiń bedeýligine qatys­ty patogeneziniń fızıologııasyn zertteý úshin, erli-zaıyptylardyń jaǵ­daıyn keshendi fızıologııalyq zert­teý, bedeýlikti jeńýdiń oń nátıje­sine áser etetin ólshemsharttar men faktorlardy taldaý qajet. Bul jaǵdaıdy dıag­­­nostıka jasaý men tıimdi em­deý­diń qosalqy reprodýktıvtik ádiste­rin qalyptastyrmaı, engizbeı jáne je­til­dir­meı, sondaı-aq adam reprodýk­sııa­synyń fızıologııalyq prosesterin tereń túsinbeı zertteý múmkin emes. Son­dyqtan reprodýktologııa salasyn­daǵy popýlıasııalyq zertteýler, ásirese faktorlyq taldaýmen baılanysty zertteýler bedeýliktiń etıologııasy men pato­­geneziniń qandaı da bir aspektilerin túsiný de asa mańyzdy. Bul másele, atap aıtqanda, gınekologııa, andrologııa, embrıologııa, fızıologııa jáne endo­krı­no­lo­gııanyń qıylysynda sheshil­mek jáne osy máseleni sátti sheshý úshin keshendi tásil qajet.

Jalpy, Qazaqstanda urpaqsyz nekeniń jıiligi 15 paıyzdy quraıdy. DDU bul kórsetkish deńgeıin memlekettik máselege balap otyr, óıtkeni bul halyqtyń demo­gra­fııalyq damý kórsetkishterine teris áser eteri anyq.

Q.Rahımovtiń aıtýynsha, repro­dýk­tıvti densaýlyq – bul adamnyń jynys­tyq salasynyń jaǵdaıyn ǵana emes, sonymen birge deneniń jalpy saýlyǵyn, onyń ishinde fızıkalyq, rýhanı jáne áleýmettik ál-aýqatyn zert­teıtin medısına salasy. Reprodýktıvtik densaýlyqqa dástúrli qamqorlyq kóbinese akýsher-gınekologter, ýroandrologter, endokrınologter, embrıo­logter tarapynan jasalýda, biraq qazirgi ýaqytta bul salaǵa basqa ma­mandyqtaǵy dárigerlerdiń de qyzy­ǵý­shylyq tanyta bastaýy – qýantarlyq jaıt.

Búgingi tańda qosalqy reprodýktıvtik tehno­logııalardyń (QRT) kómegimen bedeý­likti emdeý boıynsha mamandan­dy­rylǵan klınıkalardyń jumysyn uıymdastyrý máselesi erekshe mánge ıe bolyp keledi. Bul týraly spıker: «Qazaqstandyq zertteýshiler jumystarynyń sıkli – erler men áıelderdegi bedeýliktiń barlyq túrin dıagnostıkalaý men emdeýdiń derbestendirilgen tásilderin ázirleýge jáne eldiń densaýlyq saqtaý praktıkasyna engizýge arnalǵan. Qazaqstannyń qazirgi zamanǵy densaýlyq saqtaý sa­lasyn­daǵy bul baǵyt anaǵurlym da­myǵan. Barlyq tehnologııa joǵary halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ke­ledi, quqyqtyq negizge ıe bolǵan ol ult­tyq jáne etnostyq ereksheliktermen ózara baılanysta. QRT jáne bedeýlik regıstrlerin júrgizýdiń qazaqstandyq tájirıbesi, pasıentterge QRT kómegimen kómek kórsetýdiń ázirlengen quqyqtyq sheshimderi kóptegen álemdik mektep úshin úlgi bolarlyq», deıdi.

Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda ım­plan­­ta­sııaǵa deıingi genetıkalyq skrı­nıng ádisterin, andrologııadaǵy mık­ro­hırýrgııalyq operasııalardy, sondaı-aq onko­logııalyq naýqastardyń repro­dýk­tıvtik áleýetin saqtaý úshin olardyń jynystyq jasýshalaryn, embrıondaryn jáne jynys bezderiniń tinderin krıokonservasııalaýmen qatar, álemdegi barlyq derlik tehnologııalar men EKU ádistemeleri qoldanylýda.

Akademık Q.Rahımovtiń aıtýynsha, onkofertıldik baǵdarlama – zamanaýı onkologııa men reprodýktologııadaǵy jańa baǵyt. Endi onkologııalyq aýrýmen syrqattanǵan naýqastar emdeýdi aıaq­ta­ǵan­nan keıin ózderiniń balaly bola ala­tynyna úmittene alady, óıtkeni qa­zir­gi krıobıologııanyń jetistikteri bu­ǵan múmkindik beredi.

Qazaqstandyq avtorlar erlerdiń be­deý­­ligi kezindegi tehnıkalyq kúrdeli jáne tıimdi operasııalardyń biri bolyp ta­­by­latyn mıkrohırýrgııalyq vazoepıdıdımostomııalardy engizý jáne keńinen qoldaný nátıjelerin usynyp otyr. Qazaq­standyq reprodýktologterdiń bul sala­daǵy tájirıbesi zor ekenin aıtar edik. Oǵan dálel – jýrnaldarda jaryq kórgen maqalalar men Almaty jáne Nur-Sultan QRT klınıkalaryna em alý úshin arnaıy kelgen sheteldik pasıentter.

Avtorlardyń zertteý jumystarynyń negizgi baǵyty uryqtyń krıobankasyn qurýǵa, oosıtterdi, embrıondardy jáne uryqtan alynǵan bıomaterıaldy saqtaýǵa baǵyttalǵan. Analyq bezden nemese onyń qosalqysynan alynǵan bıologııalyq materıaldy krıokonservileý, onda sháýet jasýshasy bolǵan jaıdaıda, keıinnen olardy ekstrakorporaldyq uryqtandyrý baǵdarlamasynda paıdalaný, sháýet jasýshasyn oosıt sıtoplazmasyna engizý úshin júzege asyrylady.

Zertteýshiler toby osy rette analyq bez­derdiń qoldanystaǵy rezervine, pa­sıentterdiń jasyna, urpaqty bolý júıesiniń erekshelikterine baılanysty sýpero­výlıasııany baqylaýda ustaı­tyn ynta­landyrýdyń jeke tásildik prın­sıp­terin usynyp otyr.

Avtorlar etıkalyq qaǵıdalarǵa sú­ıene otyryp, sýrrogat ana qyzmetin paı­da­lanýdyń quqyqtyq turǵydan qaýip­siz tásilderin usyndy. Iаǵnı sýrrogat ana «qyzmetine» erli-zaıyptylar qan­daı jaǵdaıda júgine alady degen máselege kelsek, bul patologııalyq bosaný nemese gınekologııalyq aýrýlar kezinde ja­tyr­dyń alynyp tastalýyna, sondaı-aq boıǵa bala bitkenimen, qaıta-qaıta túsik tastaı berýmen baılanysty ana bolý múmkindiginen aıyrylǵan áıelderge osyndaı tásil arqyly balaly bolý múmkindigi bar.

Qazirgi zamanǵy qazaqstandyq klı­nıka­larǵa jumys avtorlarynyń qaty­sýymen ázirlengen medısınalyq aqpa­rat­tyq júıeler engizilgen, bul emdeý mekemesiniń jumysyn pasıentter men qyzmetkerler úshin barynsha ashyq jáne yńǵaıly etýge múmkindik berip otyr.

Elimizde reprodýktolog-dárigerler, andrologter, embrıologter, krıobıolog­ter men genetıkterdiń kópjylǵy tıim­di eńbegi 25 myńǵa jýyq otbasy­na ana men áke bolý baqytyn syı­laǵa­­nyn jo­ǵaryda atap ótkenbiz. Ekstra­kor­po­ral­dy uryqtandyrýdyń sátti baǵ­dar­la­ma­­larynan keıin týǵan náreste­ler­diń jańa týǵan kezeńi, balalyq shaǵy týraly málimetter, «probırkadan» shyqqan ba­lalardyń densaýlyǵyna qa­tysty mıf­­terdi joqqa shyǵaryp otyr. EKU-dan keıingi balalardyń nevrologııalyq jáne somatıkalyq densaý­lyǵy da úlken qyzyǵýshylyq týdy­rýda. Otandyq ǵa­lymdar men klını­sısterdiń jumystary bedeýlikke shal­dyq­qan naýqastardy emdeý jónindegi áleýmettik baǵdarlamalardyń júzege asýyna septigin tıgizgenin aıtar edik. Aıtalyq «Ańsaǵan sábı» baǵdar­la­masyn qarjy­landyrýǵa qatysty Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev­­tyń bas­tamasynan keıin oǵan bó­li­­netin kvotalar sany 2021 jyly 7 ese­ge ulǵaıdy.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıi­nine kelsek, qazaqstandyq medısına ǵa­lymdary usynǵan jumystar toptamasy ózek­tiligimen, zertteýlerdiń jańashyl­dyǵymen, praktıkalyq mańyzdylyǵymen erekshelenip, Qazaqstan azamattarynyń densaýlyǵyn jaqsartý boıynsha el Úkimeti alǵa qoıǵan mindetter údesinen tabylyp otyr.

Saıa ZAGIPOVA