Biz bul týyndyny buldap bergeli otyrmyz. Týyndy qatardaǵy, jaı dúnıe emes. El bile bermeıtin sýretshi Berik Qarasholaqov toqyǵan Qasym Amanjolovtyń beınesi kózge ottaı basylyp, kóńilge qonǵandyqtan solaı dedik.
Buǵan deıin Qasymnyń qanshama portretin kórip keldik. Árqaısysy ártúrli, biraq birinen-biri ótedi.
«Olar da bul Qasymdy bir baıqasyn» dep qarshyǵadaı qomdanady da turady ylǵı. «Kúl bolsyn kók, jemirilsin jer, ýaıym joq, kóz qyrymmen kúlip qana qararmyn!» degen Maǵjan Jumabaevty eske túsiredi sýretiniń ózi. «Túrkistan eki dúnıe esigi ǵoı» dep jyrlaǵan Alash aqynynyń tula boıy tuńǵyshy edi Qasym. Sol Túrkistan áli kúnge bul dúnıe men ol dúnıeniń esigi bolyp tur. Demek álimsaqtan solaı bolǵan, ilkide arab mádenıeti kelmeı turyp sondaı bolǵan. Arabqa ıslam sińbeı turyp Túrik el ǵana emes, uly ımperııa bolǵanyn nege umytamyz?! «Túrkistan eki dúnıe esigi ǵoı» dep ol dúnıe men bul dúnıeni ǵana aıtyp tur ma aqyn?
«Eı, tákappar dúnıe, maǵan da bir qarashy. Tanısyń ba sen meni, men – qazaqtyń balasy», dedi Qasym. «Men qalǵan bir atanyń ǵasyrymyn» degen taǵy sol. Ne deýge bolady taǵy?! Ýaqyt ótken saıyn kók gaýhardaı túrlenetin Qasym shyǵarmalary ǵana emes, aqynnyń kisilik bolmys-bitiminiń aınasyndaı bet-beınesi de jańǵyra túsedi eken. El bile bermeıtin sýretshi Berik Qarasholaqovtyń myna gobelenin (qoldan toqyǵan kilem-sýret) qarańyz. Kóz toqtaıdy eriksiz. Buǵan deıingi Qasymdardan erekshe. Boıaýy qanyq tabıǵattyń ózindeı. Mundaı gobelenmen toqyp salýǵa ekiniń biri bara bermese kerek-ti. Sýretti salǵany óz aldyna, mataǵa toqıdy ǵoı. Múlt ketse, uqsamaı qalady. Qoldyń saýsaǵymen emes, túısiktiń saýsaǵymen tigiletin sııaqty. Jipteriniń boıaýlary da san alýan qubylystarǵa jol ashqandaı.
Buǵan deıin Abaı men Sáken beınesin toqypty sýretshi. Olar da tamasha! Sóıtse de bizge qatty unaǵany Qasym. «Satyp alam?» degen adam bolǵan joq pa dedim avtorǵa. «Bári «jaqsy, tamasha» deıdi, biraq satyp alam degen adam joq áli», deıdi. «О́leńderimdi alatyn adam bolsa, satar edim» depti birde О́tejan Nurǵalıev. Qazaqtyń uly aqyndarynyń biri – О́tejan! Jar basyna qulaýaldy kelgenimizdiń belgisi emeı ne bul?! Meniń esime Ulyqbek Esdáýlettiń «Antıjarnama. Qaly kilem» óleńi tústi. Oqyp kórińiz:
«Joq, bul kilem satylmaıdy,
Satylmaıdy, oqyrman.
Jutqan kezde aqyn qaıǵy,
Kóz jasynan toqylǵan.
Taǵdyr meniń sezimimdi
Aq sabaýmen sabaǵan.
Júndeı tútip tózimimdi
Qylshyqtaǵan san adam.
Qan shubyrǵan tamyrymnan
Shýda esip kóp bilek,
Sanam menen sabyrymnan
Kıiz basqan tepkilep!
Júıkemniń bar talshyqtaryn,
Sýyrtpaqtap sýyryp.
Ashýdasqa malshyp bárin,
Arqaý etken ıirip.
Kempirqosaq túrli reńde
Kózdi jaýlap qubylar,
Kóre bilseń bul kilemde
Júregimniń túgi bar.
Ár órmegi sezimimmen,
Saǵynyshymmen boıalǵan,
Bul kilemdi kózim der em,
Kórmege ony qoıa alman!..».
Men alar edim bul kilemdi. Qasymnyń jyryn, rýhyn súıgendikten alǵyń keledi de. Biraq aqsham jetpesine senimdimin. Avtordyń ózi qoıǵan baǵasyna emes, meniń ózim, ishki túısigim qoıǵan baǵaǵa. Adamnyń eń aıaýly sezimderi men qasıetti rýhynyń qunyna baǵa jete me? Ertede shyn sheber qoldan shyqqan shaqshany baılar qysyraqtyń úıirine alǵan kórinedi. Ondaı áńgimeler jeterlik el ishinde. Biraq ol jaı ǵana nasybaıdyń shaqshasy ǵoı. Qazaq rýhynyń aldaspany Qasymnyń sýreti she?! Ol qansha turýy kerek sonda?
«Men qara jer emespin
satylyp ketetin,
Maǵjan da emespin atylyp ketetin…
Qara jer qunarlyǵy úshin satyldy,
Maǵjan satylmaǵany úshin atyldy...», degen Járken Bódeshtiń óleńi osyndaıda eske túsedi. Satylyp ómir súretin zamanda satylmaǵandy jaı júrgizbesi anyq-ty. Qasym da sony kórip yza men kekten atylyp ketken janartaý Muqaǵalıdiń aıtýynsha.
«Jedi. Tyndy... Keremet
dertter tónip,
Keń keýdede ketti ǵoı kekter sónip.
Qasym degen qalǵyǵan janartaý ǵoı,
Janartaý ǵoı,
Jandy da ketti órtenip», dedi Muqań.
О́nerdi ólgen atasynan asyra qurmettegen órkenıetti elderde mundaı eńbekter óte qymbat turary anyq. Bizde saýdalansa, alatyn adam tabylsa, qýanar edim. Qasymnyń beınesi ǵana emes, bul sýrette sýretshiniń júndeı tútilgen tózimi men júıke talshyqtarynyń mahabbaty, júreginiń sezimi jatyr ǵoı. Qasym beınesi ýaqytpen bir túleı beredi degenimiz sondyqtan joǵaryda.