Keıingi kezde qoǵamnyń memlekettik til máselelerine degen qyzyǵýshylyǵy artýda. Bul bir jaǵynan qýantady. Ekinshi jaǵynan, jaǵdaı ashyǵan qamyrdaı kúmpıip bara jatqandaı seziledi. Ashynǵan keıbir azamattar áleýmettik jelide ashy-ashy pikir aıtyp, azattyq jyldarynda tilge qatysty túk ilgerileý bolmaǵandaı sóıleýde. Shynynda solaı ma? Birjaqty syn aıyzdy qandyrardaı súıkimdi kórinip, buqaranyń esil-dertin jaýlap alatyny bar. Osy qyzbalyqqa bárimiz dem berip, shıelenisti órshite tússek ne bolmaq?
Degbirsizge dem berip, jatqa jem bolmaýdyń jaıy
Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev 2019 jylǵy 2 qyrkúıektegi Joldaýynda aıtqandaı, «til úlken saıasattyń quralyna aınaldy». О́kinishke qaraı, endi tildi osy perspektıvadan tys qarastyra almaımyz. Al saıası quraldar keıde soǵys órtine tamyzyq bolyp jatatynyn da esten shyǵarmaýymyz kerek.
Biz tildi damytýda batyl qımyldaýǵa tıispiz, biraq ashyq arandatýshylyqqa ermegen abzal. Eger kóshege shyǵyp, qazaqsha bilmegenniń bárin ǵaıbattap, uryp-soǵyp jatsaq, bul onsyz da synyqqa syltaý izdegen syrtqy zalym kúshterdiń elge iritki salýyna, basyp kirýine negiz bolýy ǵajap emes.
Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev til máselesi jóninde kúıingende: «Aıýdy da alty aıda úıretýge de bolady» degeni bar edi. Osy sózdiń ózi túsingen adamǵa jeńil me. Ár ulttyń babadan qalǵan asyl murasy, barlyǵy da, baılyǵy da − ana tili. Bul el-jurt bolyp qolǵa alatyn jaǵdaı ekeni bárimizge belgili. Desekte kóp jaǵdaıdan sabaq almaı júrgenimiz ókinishti.
Aýǵanstandaǵy qan-qasap qyrǵyndy kórgen ardager retinde qazaq jerinde eshqashan soǵys bolmaýyn, basy endi ǵana ósip kele jatqan qazaǵymnyń qan maıdanda qyrylyp qalmaýyn qalaımyn. Azattyq úshin bulqynǵan qazaqtyń erkin shektep, qulqyn quryqtaǵan ker zamannyń qaıta oralmaýyn tileımin. Búlik shyqqan jerden ólik shyǵady. El shetine jaý ense, qaısar qazaq balasy aqtyq demi taýsylǵansha alysaryn, jer besikke jambasy tıgenshe julysaryn bilemin. Biraq tilimizdi beıbit jolmen damytýǵa bolsa, jaǵdaıdy shekten shyǵarý aqylǵa jata ma?
«Otannyń esigin soǵys pen ajal qaqqan kezde basqanyń bári – ıgilik pen shaǵyn kıkiljińder, baılyq pen izgilik, adamnyń qoǵamdaǵy jaǵdaıy jáne basqalar óziniń quny men maǵynasynan aıyrylady», deıdi Elbasy.
Tildi radıkaldy túrde engizýge tyrysý soǵysqa soqtyrsa, qazaq halqy men ana tilimiz qazirgi kúıine zar bolyp qalýy múmkin. Bul rette el basshylyǵy kórshilermen odaqtastyq jáne memlekettik tildi damytý arasyndaǵy strategııalyq tepe-teńdikti úlken sheberlikpen saqtap keledi. Bul saladaǵy syndarly saıasat jalań emosııa men zarly tarıhtyń zapyranyna negizdele almaıdy.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, Soltústik Amerıkada zamanynda 400-den astam úndis ulystary ómir súrgen, olardyń bári ártúrli tilde sóılegen, tipti pıktografııalyq bolsa da, jazba mádenıeti, álipbıi bolǵan. Qazirgi kezde olardyń kóbiniń tili túgil, aty da umytyldy. Zamanaýı úndisterdiń kóbi aǵylshyn tilin ǵana biledi. Reseı quramyndaǵy qanshama ulttyń urpaqtary da ana tilinen kóz jazyp qaldy.
Ádilin aıtý kerek, ótken 30 jyl ishinde Qazaqstan memlekettik tildi ilgeriletýde qomaqty jetistikterge qol jetkizdi. 90-jyldarmen salystyrǵanda qazaq tiliniń jaǵdaıy kósh ilgeri. Áli esimde, HHI ǵasyrdyń basynda qazaq basylymdary da, depýtattar da «resmı is-qaǵazdar qazaq tilinde júrgizilýge tıis» degen másele kóteretin. Sebebi, qazaqsha joldaǵan hatyńa memlekettik organdardan oryssha jaýap keletin. Qazir ondaı problema joq deýge bolady. Memlekettiń is-qaǵazdary qazaq tilinde júrgiziledi. El Parlamentiniń, Úkimettiń otyrystary qazaqsha ótedi. Memlekettik qyzmetke turý úshin memlekettik tildi bilýiń shart.
Endi qalyp turǵany – qazaq tiliniń barlyq salada keń qoldanylýyna qol jetkizý. Memleketti bul iste barlyq qazaq,tórde otyrǵan tóreler de jappaı qoldaýy qajet. Sonda ǵana Qazaqstan osy iste túbegeıli jeńiske jetedi.
KSRO ydyraǵan tusta respýblıkamyzda qazaq tilinde oqıtyn oqýshylardyń úlesi úshten birge de jetpeıtin (32,4%). Qazirgi kezde bul úles 65%-dan asty. Biraq ulty qazaq oqýshylardyń úlesi 76%-dy quraıdy eken. Demek, qazaqsha oqıtyndar sanyn áli de qarqyndy arttyrýǵa bolady. Bul úshin qoǵamnyń qoldaýy kerek.
Áıtpese, qazaqtyń ózi balasyn birinshi bolyp, orys mektebine berse, ata-analar, tipti qarııalar úıde nemerelerimen qazaqsha sóılespese, qazaqtardyń ózi memlekettik organdarǵa ótinishin orys tilinde joldasa, qoǵamdyq oryndarda, qyzmet kórsetýshi uıymdarda suraǵyn birden qazaqsha qoımasa, memlekettik til qaıtip órken jaıady?!
Munyń bárin qoǵamdyq kıkiljińsiz sheship, kelisim men turaqtylyqty saqtaı otyryp, aqylmen alǵa jyljytýǵa tıispiz.
Árıne, syrtqy kúshterden yǵyp, memlekettik tildi damytpaýymyz kerek, únemi orys tilin tórge ozdyra berýge tıispiz degen (sóz joq) oıdan aýlaqpyn. Bul is aqyldylyqpen birge batyldyqty qajet etedi. Biz qazaq, uıysqan ult bolyp, ózimiz bastap, qazaq tilin bar salada bekitýge, myzǵymas bekiniske aınaldyrýǵa tıispiz. Birligimizben moıyndatyp, aramyzǵa jan-jaqtan ot tastaýshylardy jolatpaı, bıik turýǵa mindettimiz. Tilimizdi damytýdaǵy qadamymyz birizdi, isimiz izdenisti, jumystarymyz júıeli bolýy qajet.
Tildi pármendi óristetýdiń jańa sharalary
Kelesi sharalardy usynamyn: birinshiden, bolashaqta búkil orystildi jáne aralas mektepterdegi bastaýysh synyptardyń bárin memlekettik tilde oqytýǵa kóshirgen jón. Ázirge tek bastaýysh synyptaryn.
О́zge etnos ókilderi Qazaqstannyń naǵyz patrıoty retinde bul usynysty qoldaıdy degen senimdemin. О́ıtkeni olardyń balalary báribir orys tilinen kóz jazyp qalmaıdy. Bastaýysh mektepte orys tili jáne ádebıeti páni oqytylýy kerek. Onyń ústine otbasynda, qoǵamda oryssha sóılesedi. Qalasa, orys tilindegi kýrstar, uzartylǵan kún toptary («prodlenka»), repetıtorlyq ortalyqtar, keshki mektepter qaptap ashylǵan. Otandyq jáne reseılik telearnalar tegis derlik oryssha.
Eger biz eń bolmasa, osy bastamany júzege asyrsaq, keleshekte, aǵa urpaq ornyn jańa urpaq tolyq basqanda Qazaqstanda memlekettik tildi bilmeıtin azamat qalmaıdy deýge bolady.
Ekinshiden, «Elarnany» nemese respýblıkalyq arnalardyń birin qazaq tilin úıretetin arnaǵa aınaldyrý qajet. Ol kúndiz-túni tek osy ispen aınalysýǵa tıis. Bul rette tildi úıretýdiń álemde oılap tabylǵan barlyq tásili men ádistemesi sol arnada kórinis tapqany jón. Áıtpese, memlekettik tildi úırengisi keletin adam kóp, olar qazaq tilin bilmeý mansap boıynsha joǵarylaýǵa kedergi bolatynyn, turmys-tirshilikte qıyndyq ákeletinin túsinedi. Alaıda olar qazaq tilin úıretetin tegin kýrstardyń tapshylyǵyna shaǵymdanady.
Mysaly, bir aryzdanýshy azamat mektepte orys tilinde oqıtyn balasy memlekettik tildi tereń meńgerýi úshin oǵan osyndaı kýrsty izdegenin aıtady. Ol keńes surap, Nur-Sultan qalasynyń bilim basqarmasyna júginedi. Basqarmadaǵylar ákimdiktiń «Rýhanııat» kommýnaldyq memlekettik mekemesine habarlasýǵa keńes beredi. «Rýhanııattaǵylar» til oqytý kýrstaryna elordanyń tek eresek turǵyndary ǵana qatysa alatynyn jáne jas urpaqpen aınalyspaıtynyn jetkizipti. Nege jas boıynsha shekteý qoıyp tastaǵany belgisiz. Parlament qabyldaǵan birde-bir zańda ondaı shekteý qarastyrylmaǵan.
Azamat buǵan da tosylmaı, Bilim mınıstrligine hat jazyp, balalarǵa memlekettik tildi qosymsha úıretetin kýrstardyń baılanys telefondaryn berýdi ótinedi. Aıta ketý kerek, el Prezıdentiniń Ulttyq qoǵamdyq senim keńesinde jarııalaǵan sheshimine sáıkes, tildi damytý Mádenıet jáne sport mınıstrliginen alynyp, BǴM quzyryna berildi. Bul óte durys. Alaıda azamattyń aıtýynsha, BǴM-niń Til saıasaty komıtetinen «mektep baǵdarlamasy oqýshylardyń qazaq tilin erkin meńgerýi úshin jetkilikti» degen jaltarma jaýap keledi. Jetkilikti bolsa, mektepten qazaqsha bilmeıtin júzdegen myń túlek shyqpas edi.
BǴM-niń mundaı kesirli ustanymyn tildi damytý úshin zııandy dep sanaımyn. Jalpy, mınıstrlik mektepterde qazaq tilin oqytý saǵattaryn kóbeıtkeni jón. Áıtpese, orys synyptarynda qazaq tili sabaqtary orta eseppen aptasyna 2-3 ret qana ótedi. Tildi erkin meńgerý úshin bul jetkiliksiz. Oqýshylardyń kóbi qarapaıym sózderdi jattaýdan alysqa uzaı qoımaıdy. Pedagogterdiń biliktiligin kóterý de úlken másele!
Úshinshiden, BǴM-ge balalarǵa arnap, jazda tildi tereńdetip oqytý kýrstaryn uıymdastyrýdy usynamyn. Táýelsizdiktiń 30 jylynda Úkimettiń balalarǵa arnap osyndaı kýrstar uıymdastyra almaǵany ókinishti. Osynyń saldarynan Táýelsizdik túlekteriniń qazaqshadan maqurym tutas býyny ósip-jetildi. Mundaı salǵyrttyqtyń sońy nege soqtyratynyn álemdik tájirıbeden kórip júrmiz.
«Belgı» urpaǵynyń aýyr taǵdyry
Sózge tuzdyq bolsyn, Eýropanyń júregi sanalatyn Belgııa eliniń taǵdyry sabaq alýǵa turarlyq. 2004 jyldyń qarashasynda elimizge sapary kezinde Belgııa Koroldigi Senatynyń Prezıdenti Ann-Marı Lızınniń aıtqany este qalypty: «Qazaq halqy tárizdi biz de sheteldik basqynshylardyń shapqynshylyǵyn bastan kóp ótkerdik. Qatygez taǵdyr tilimizden aıyryp, kóptildi memleketke aınalýǵa májbúr etti. Sondyqtan biz san alýan mádenıetterden quralǵan kúrdeli qoǵamda ómir súrýdiń qıynshylyqtaryn jaqsy bilemiz!» degen edi A.Lızın. Bul elge kelgen qonaqtyń iltıpaty, jaı aıtyla salǵan sóz emes, onyń astarynda ashy zapyran, aıanyshty tarıh tur.
Osy memlekettiń túp-tamyry «belgı» taıpalary odaǵynan bastaý alady. Bul alyp ulys qazirgi Belgııadan áldeqaıda baıtaq jerge – sonaý Fransııanyń teriskeıi men Germanııanyń batysyna deıin sozylyp jatqan úlken aýmaqqa ıelik etedi. Bertinde ony Rım ımperııasy basyp alyp, bizdiń dáýirimizge deıingi 16 jyly ımperııa quramyndaǵy Belgıka (Gallia Belgica) provınsııasy paıda bolady. Osy kezeńde belgıler jer betinen joıylyp kete jazdaǵan. Iýlıı Sezar óziniń «Gall soǵysy týraly jazbalarynda»: «Belgılerdiń jartysyn qyryp saldyq, qalǵany tilsiz qulǵa aınaldy» dep shabyttana jazady.
Batys Rım ımperııasy bizdiń dáýirimizdiń V ǵasyrynda ǵun babalarymyzdyń joıqyn soqqysyna shydamaı, túpkilikti kúıregeni málim. Sol kezde qandyqol ımperııadan quqaı kórgen, qulǵa aınalǵan talaı ult pen ulys azattyq aldy. Zamanaýı Eýropa qalyptasa bastady. Bul belgılerdiń de eńse tikteı bastaǵan kezi edi. Alaıda kóp uzamaı, bul ulys Rımniń murasyn bólisip, tez nyǵaıǵan german, aǵylshyn, fransýz derjavalarynyń talaýyna túsip, julma-julmasy shyǵady. Odan qaldy orta ǵasyrlarda birese Nıderlandtyń, birese Ispanııanyń, birese Fransııanyń quramyna kiredi. Tilinen aıyrylyp, túrli dinge bólinip, toz-toz bolatyn tusy da osy kez. Aqyry 1830 jylǵy 23 qyrkúıekte Nıderlandtan táýelsizdik alyp, jeke Koroldik qurǵanda, bul jurtta ata-babalarynyń belgı tilin bilmeıtin urpaq qana qalǵan edi.
Búginde Belgııada 3 resmı til (fransýz, nıderland jáne nemis tili) baryn oqýshylar da biledi. Alaıda álemde belgı tili degen joq. Tiline qaraı jik-jikke bólingen Belgııa tipti bizdiń HHI ǵasyrdyń basynda memleket retinde ydyraýǵa shaq qaldy. Qazir de bul qaýpi saqtalýda. Búginde osy bir memlekette birin-biri túsinbeıtin eki el turyp jatyr. Belgııanyń Flandrııa bóliginde nıderland tilinde sóıleıtin, al Vallonııada fransýzsha ǵana tildesetin belgııalyqtar turady.
Qazaqstandyqtar budan qandaı sabaq ala alady. Tilder halqymyzdy ekige jarmaýǵa tıis! Endigi bizdiń maqsat – qazaqsha bilmeıtinderge tegis memlekettik tildi úıretý, qazaqy ortada baýlý.
Qazaq handyǵy men qazirgi Qazaqstannyń uqsas mıssııasy
Táýelsizdiktiń 30 jylynda memlekettik til ulttyq qundylyqqa aınaldy. Biraq osy jyldarda ol memlekette, qoǵamda basymdyqqa aınaldy ma? Olaı deý qıyn. Degenmen, osy kezeńde jetken jetistikterimiz bizdi alǵa jeteleıdi. Bodan jyldary joǵaltyp ala jazdaǵan tilimizdi bostan jyldary damytýdyń berik tuǵyry túzildi. Endi toqyratpaı, sol tuǵyrdy tek bıiktete berýge tıispiz. Bul iste shydamsyzdyq pen kúıgelektik, qatygezdik pen óshpendilik jarǵa jyǵady. Aqyl men aıla, birlik pen baýyrlastyq alǵa bastaıdy.
Sóz sońynda kelesi qyzyqty teńeýge zeıin qoıýdy ótinemin. Osydan V ǵasyrdan astam ýaqyt buryn uly handarymyz Kereı men Jánibek Shý boıyndaǵy Qozybasta Qazaq handyǵynyń týyn tikti. Sodan keıingi júzjyldyqtarda tekti de tegeýrindi handarymyz ulan-baıtaq jerdi bir memleketke biriktirdi. Onyń barysynda tek túbi bir túrki jurttaryn ǵana emes, Sibir handyǵy, Qytaı, Mońǵolııa sekildi sol kezdegi iri derjavalardyń tili basqa, óńi ózgeshe, dini bógde birqatar taıpalaryn ózine qosty. Sonda ata-babamyz qazaqsha bilmeısiń dep eshbirine quqaı kórsetpedi, sabyrmen, sanaly túrde óz aınalasynda uıystyrdy.
Qazirgi zamanǵy Qazaqstan aldynda da uqsas mıssııa turǵany jasyryn emes: sebebi, patshalyq Reseı men Keńes Odaǵy tusynda qazaq eli tutas ulttar kóshirilgen «halyqtar laboratorııasyna» aınaldyryldy. Qazaq azshylyqta qaldy. Qazaq halqynyń jáne bıliktegi tulǵalardyń qazirgi mindeti – qazaq tiliniń ultty uıystyrýshy áleýetin barynsha paıdalanyp, onyń Qazaqstannyń barlyq óńirinde ultaralyq qatynas tiline aınalýyna qol jetkizý. Rýhy asqaq, shabyty shalqar, dármeni dastan, rýhanı qýaty kúshti qazaq halqynyń qolynan bul keledi dep senemin.
Baqytbek Smaǵul,
Májilis depýtaty,
Nur Otan fraksııasynyń múshesi