Ashýrbanıpal kitaphanasy
Álemdegi eń kóne kitaphanalar kóshin bastap turǵan bul jádiger bizdiń zamanymyzǵa deıingi VII ǵasyrda irgetasyn qalaǵan. Assırııa bıleýshisi Ashýrbanıpaldyń ıdeıasymen júzege asyrylǵan. Qazirgi Iraktyń Nıneve qalasynda ornalasqan bul kitaphanada 30 000-ǵa jýyq materıal saqtalǵan eken. Eń mańyzdysy, bul jerde 4000 jyldyq tarıhy bar «Gılgamesh dastany» jáne birneshe ádebı shyǵarmanyń túpnusqasy saqtalypty. Kitapqumar Ashýrbanıpal Vavılonııadan jáne basqa jaýlap alǵan aımaqtardan qundy shyǵarmalardy bulap-talaý arqyly óziniń kitaphanasynyń kóp bóligin jasaqtaǵan. Arheologter keıinirek HIH ǵasyrdyń ortasynda onyń qırandylaryn tapqanyn resmı derekter dáleldeıdi. Al olardyń kópshiligi qazir Londondaǵy Brıtan mýzeıinde saqtaýly. Bir qyzyǵy, bıleýshi Ashýrbanıpal kezinde kóptegen kitapty zorlyqpen jınap alǵanymen, osy áreketi úshin keıingi kezderi qatty ýaıymdaǵany da tarıhı derekterde kezdesedi.
Aleksandrııa kitaphanasy
323 jyly Aleksandr Makedonskıı qaıtys bolǵannan keıin, Egıpetti onyń burynǵy generaly Ptolomeı I Soter basqarady. Ol Aleksandrııa qalasynda oqý ortalyǵyn ashýdy kózdeıdi. Onyń osy yntasynyń nátıjesinde Aleksandrııa kitaphanasy paıda boldy, ol aqyrynda ejelgi álemniń ıntellektýaldy jaýharyna aınaldy. Atalǵan kitaphananyń fızıkalyq ornalasýy týraly málimetter óte az, biraq onyń qorynda ádebıet týyndylary men tarıh, quqyq qorǵaý, matematıka jáne jaratylystaný týraly 500 000-nan astam papırýs oramalary bar bolýy múmkin. Osy kitaphana men onymen tyǵyz baılanystaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty sol kezdiń ózinde Jerorta teńiziniń ǵalymdaryn ózine shaqyryp, zertteý jasaýǵa yntalandyrdy. Olardyń kópshiligi zertteý jumystaryn júrgizip, onyń mazmunyn kóshirý kezinde memlekettik stıpendııa alyp otyrdy. Tipti Strabon, Evklıd jáne Arhımed syndy ǵalymdar osy mekemedegi akademıkterdiń qatarynda jumys istedi. Osy úlken kitaphananyń kúıreýin ǵalymdar b.z.d. 48 jylmen baılanystyrady. Ol tustaǵy Iýlıı Sezar Egıpet bıleýshisi Ptolemeı XIII-ke qarsy shaıqasta kezdeısoq Aleksandrııa portyna ot qoıǵannan keıin órtenip ketken degen derek tarıh betinde jazylyp qaldy. Aleksandrııa kitaphanasynyń keıingi taǵdyry týraly budan basqa da baıandar bar.
Pergam kitaphanasy
Bul kitaphana b.z.b. III ǵasyrda salynǵan. Qazirgi Túrkııanyń aýmaǵynda ornalasqan Pergam kitaphanasy bir kezderi 200 000 shıyrshyqtan turatyn qazyna qoryna ıe bolǵan. Jazba derekterde bul tarıhı oryn grekterdiń danalyq qudaıy Afınaǵa arnalǵan ǵıbadathana kesheninde ornalasqan jáne tórt bólmeden turady dep esepteledi. Úsheýi kitaphananyń qajeti úshin, al bireýi banketter men akademııalyq konferensııalar úshin kezdesý orny bolǵan. Ejelgi shejireshi Plınııdiń aıtýynsha, Pergam kitaphanasy óz dáýirinde jurt arasynda sonshalyqty tanymal bolǵan, tipti ol Aleksandrııa kitaphanasymen terezesin teńestirgen. Egıpettegi Ptolemeı áýleti osy kitaphananyń damýyn báseńdetý úshin Pergamǵa papırýs jetkizýdi toqtatty degen ańyz da bar.
Papırı vıllasy
«Papırı vıllasy» dep atalatyn kolleksııa búginge deıin saqtalǵan jalǵyz kitaphana. Onyń shamamen 1800 oramasy Rımniń Gerkýlaneı qalasynda Iýlıı Sezardyń qaıyn atasy Lýsıı Kalpýrnıýs Pıso Sezonınýs salǵan vıllada saqtalǵan. Bizdiń zamanymyzdyń 79 jyly Vezývıı taýy magmalaryn atqylaı bastaǵanda, kitaphana 90 fýttyq janartaý shoǵynyń astynda qalǵan.
Traıan kitaphanalary forýmy
Bizdiń zamanymyzdyń 112 jyldary Imperator Traıan Rım qalasynyń qaq ortasynda kópqabatty turǵyn úı kesheniniń qurylysyn aıaqtady. Bul qurylysta plazalar, bazarlar jáne dinı ǵıbadathanalar eńsesin kóterdi, sonymen qatar oǵan Rım ımperııasynyń eń áıgili kitaphanalarynyń biri qosyldy. Kitaphana tehnıkalyq jaǵynan eki bólek qurylymda jumys istedi, bireýi latyn tilinde, ekinshisi grek tilinde. Eki bólim de betonnan, mármárdan jáne granıtten qalanǵan, úlken ortalyq sanalatyn oqý kameralary men shamamen 20 000 shıyrshyǵy bar kitap sóresimen qaptalǵan torkózder bar. Tarıhshylar bul kitaphananyń qashan jabylǵanyn bilmeıdi, biraq onyń jumysy týraly bizdiń dáýirimizge deıingi V ǵasyrdyń aıaǵynda jazbasha materıaldarda kóptep kezdesedi. Bul onyń keminde 300 jyl ómir súrgenin aıǵaqtaıdy.
Sels kitaphanasy
Imperatorlyq dáýirde Rım qalasynda jıyrmadan astam iri kitaphanalar bolǵan, biraq el astanasynda qundy ádebı kitaptardy saqtalǵan mańyzdy oryn bolǵan joq. Bizdiń zamanymyzdyń 120 jyly shamasynda Rım konsýly Tıberııdiń uly Iýlıı Sels Polemeanýs Efes qalasynda (qazirgi Túrkııa) ákesine arnalǵan memorıaldyq kitaphanany ashty. Ǵımarattyń áshekeılengen kelbeti búgingi kúnge deıin saqtalǵan jáne mármár baspaldaqtar men baǵandar danalyqty, izgilikti, ıntellekt pen bilimdi beıneleıtin tórt músinnen jasaqtalǵan. Kitaphanada shamamen 12 000-ǵa jýyq kitaptar saqtalǵan.