Bizdiń óńirde tarıhı oryndary men dara tulǵalary óte kóp tanylǵan aýdan Baıanaýyl deýge bolar. Qasıetti jerdiń aınalasy tunyp turǵan tarıh. Kýrortty-demalys aımaǵynyń týrıstik áleýet joǵary. Kóp aıtylyp, jıi jazylatyny da sondyqtan. Ekspedısııany uıymdastyrýshy «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetteriniń menshikti tilshileri de Baıanaýyl aýdanyna saparǵa shyǵýdy jón sanady.
Árıne, oblystaǵy ár aýdannyń ózindik shejireli kóne tarıhy, sol jerden ósip-óngen tulǵalary da, áserli tabıǵaty, ózen-sýy, orman-toǵaıy da jeterlik. Biraq bir-birinen shalǵaıda, oblystyń ár shetinde ornalasqanyn eskerip, Baıanaýylǵa qaraı bir baǵytty tańdaǵanymyz da osy.
Sonymen quramynda osy maqalanyń avtory jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń menshikti tilshisi Ekaterına Beskorsaıa, oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń bas mamany Dıas Oraz, oblystyq «Saryarqa samaly» gazetiniń redaktory Nurbol Jaıyqbaev, «Zvezda Prıırtyshıa» gazetiniń tilshisi Natalıa Zınchenko, oblystaǵy «Irbıs» telearnasy, «Qaǵandyq» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Erkeǵalı Janǵazy, «Pavlodarnıýs» aqparat agenttiginiń tilshisi, fototilshi Konstantın Shelkov, beınesıýjet túsirýshi Meıram О́tegenov bar ekspedısııa tańǵy saǵat altyda Baıanaýylǵa qaraı jolǵa shyqtyq.
Qolymyzdaǵy baratyn baǵyttarymyz jazylǵan paraqqa qarap-qarap qoıamyz. Biz baratyn Eskeldidegi Máshhúr Júsip kesenesi 100 shaqyrym, Musa Shorman kesenesi 85 shaqyrym, Qońyr áýlıe shatqaly, Toraıǵyr aýyldarynyń da baǵyttary jasalyp, kórsetilipti. Burynǵydaı qıyndyqtar bolmas, kesenelerge baratyn joldardyń jóndelgenin de estip qýanyp kelemiz. Buryndary Eskeldi alqabynyń alys jol ústinde ornalasqanyn, jer shalǵaılyǵyn eskerip, zıratyna jolaýshyǵa arnalǵan pesh, sham, kerosın, otyn, ydys-aıaq, at-arbaǵa qajetti quraldar saqtalǵan kórinedi.
Biraq bizdiń halyqtyń kesene, áýlıe, baqsy-balgerlerge degen eski nanym-senimderi áli jalǵasyp keledi. Kesene basyna túneý, jalbaryný basqa da jasalatyn birtúrli rásimderine toqtaý bolar túri de joq-aý. Bul jaıdy elimizdiń ár óńirinde, aýdan, aýyldarynda qaıta jańartylǵan kesene, zırattardyń kóptiginen-aq ańǵarasyz.
El aýzynda aıtylyp júrgendeı, áýlıe Máshhúr Júsip kózi tirisinde zıratyn saldyrǵan eken. Alaıda Keńes ókimeti 50-shi jyldary múrdesin kómdirip, zıratyn buzdyryp tastaıdy. 1970 jyldary týystary, nemereleri, kelini bar, sol kezdegi sovhoz dırektory bári birge zıratty qaıta kóteredi. Máshhúrdiń nemeresi, soǵys ardageri Tóleýbaı Shárápıuly, Naǵı Ahmetov aqsaqaldar sol kezdegi oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Keńes Odaǵynyń Batyry Mahmet Qaıyrbaevtyń qabyldaýynda bolyp, ótinish bildirgenderi de sebep bolsa kerek. Keıin 2000 jyldary Tóleýbaı aqsaqal, Súıindik aǵa, kelini Núrılá apa bastap, áýlıeniń basyna kesene turǵyzý jaıly saýapty is bastaıdy.
– Áne, qarańyzdar, Eskeldi alqabynda atamyzdyń kesenesi kórinip tur, – dedi Ramazan aǵamyz bizge daýystap.
Baıanaýylǵa jetken soń tobymyzǵa aýdandyq «Baıantaý» gazetiniń redaktory Elaman Qabdyláshim, jergilikti jerdiń tanymal ólketanýshylary Ramazan Nurǵalıev, Ulttyq parktiń ınspektory, Qońyr áýlıe úńgiriniń shyraqshysy Altynbek Qurmanov qosyldy. Aýdan ortalyǵynan shyqqan soń jóndeýden ótken asfalt jolmen zýlap júrip otyryp, Jańajol aýylyna, odan ári Eskeldidegi Máshhúr Júsip kesenesine de kelip jettik.
Eskeldi baýyrynda – Máshhúr murasy
Rasynda da, bulttanyp, kúnde jańbyrǵa aınalyp, sýytyp ketken aýa raıy bir-aq sátte jylynyp, jarqyrap shyǵa kelgeni. Áýlıe atamyzdyń rýhy jol saparymyzdy qup kórgendeı-aý dep jaqsyǵa jorydyq. Kesenege kireberis 73 baspaldaqtaǵy ǵulamanyń ǵıbratty sózderine toqtaı qalyp úńilesiz. Jazýlardy Baıanaýyldyń granıtti tastaryna tas qashaýshy maman О́zken Jáminulynyń uldary Qaıyrgeldi men Balta qashap jazǵan eken. Baspaldaqtyń sany ǵulamanyń ómir súrgen jasymen sáıkes ekenin de aıta ketken jón.
Eskeldidegi bul kesene 2006 jyly boı kóterdi. Kóne túrki stılindegi keseneniń jobasyn sol kezdegi rektor Erlan Aryn bastaǵan S.Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtet mamandary jasaǵan. Joba ejelgi túrki taıpalarynyń sáýlet ereksheligi, ıslam dininiń ózindik órnekterimen erekshelenedi. Kesene zırathana jáne kórhana atty eki bólikten turady. Sondaı-aq sandyqtasy, qulpytasy qoıylyp, shamshyraǵy ornatylǵan. Árbir bóliktiń kólemi – 8/8 sharshy metr, al keseneniń bıiktigi 14 metr. Salmaǵy 9,5 tonna bolatyn qulpytasy men sandyqtasy mármár tastan jasalǵan. Aıshyq temirleri árlenip, altynmen jalatylǵan. Keseneniń kireberisinde Qurannan aıattar jazylǵan.
Al «Eskeldi» mádenı-qonaqúı kesheni kitaphana, mýzeı, zııarat etýshilerge qyzmet kórsetedi. Kádimgi bir kishigirim qalashyq sııaqty.
Árıne, kesene tynyshtyqta bolý úshin qonaqúı keshenin basqa jerden de salýǵa bolar ma edi dep oılap qaldyq. Al mýzeı meńgerýshisi Áset Pazylovtyń aıtýynsha, (Máshhúr Júsiptiń shóberesi) mýzeıdiń maqsaty – Máshhúr Júsiptiń tarıhı-mádenı jáne ǵylymı murasyn saqtaý, nasıhattaý, urpaqtaryna jetkizý. Kelýshilerge rýhanı-mádenı tanymdyq ekskýrsııalar júrgizedi. Ǵulamanyń ómiri men ǵylymı eńbekteri týraly jınaqtalǵan beınebaıandar kórsetiledi. Ákimshilik bólmelerinde mýzeı qujattary, jańa zamanǵa saı kompıýterlik tehnıkalar qoıylyp, ınternet jelisi tartylǵan.
О́tken jyly «Ulttyq mádenı ıgilik nysandarynyń» memlekettik tizimine mýzeıde turǵan ǵulamanyń «Kálám Shárip» quran kitaby, úlken atalarynan qalǵan kóne «Kók quran» kitaby, tumary, múıizden jasalǵan mústek tis tazalaǵyshy qorabymen engizilgen. Bizge ekskýrsııa júrgizgen jas maman – Máshhúr Júsiptiń shópshegi Madına Pazylova.
2018 jyly Jańajoldyń ataýy Máshhúr Júsip aýyly bolyp ózgertildi. Kesenege keletin úlken joldyń boıyndaǵy aýyldyń kórinisi kóńilsiz, jınaqylyǵy joq, kózge qorash kórinetin aýyl. Dál janynda jarqyraǵan áýlıeli kesenesi bar, týrıster, qonaqtar arly-berli ótetin aýyldyń da jarqyrap, uqypty, jınaqy bolǵany qajet-aq.
Kelesi baǵytymyz – Musa Shormanuly kesenesi
Máshhúr Júsip pen Musa Shormanulynyń kesenesiniń arasy 60 shaqyrymdyq jol. Musa Shormanulynyń kesenesi alystan appaq bolyp kórinedi. Aýyldyń ishi arqyly ótetin jol, tegi kesenege baratyn bolǵandyqtan ba, endi ǵana jóndelip jatyr eken.
Al 2018 jyly aýylda 1854-1868 jyldary Baıanaýyl syrtqy okrýginiń aǵa sultany bolǵan etnograf, folklortanýshy, ólketanýshy, aǵartýshy Musa Shormanulynyń 200 jyldyǵy atalyp ótti. Kesenesi demeýshilerdiń qoldaýymen Teńdik aýyly (qazirgi Musa Shorman aýyly) mańyndaǵy Shorman áýletiniń qorymynan boı kóterdi. Eski zırat bolǵandyqtan bul jerde basqa da jerlengen adamdar bolýy múmkin-aý degen de oı keledi. Zırat ishine kádimgideı tas tóselip, kesenege deıin jol, alańsha salynypty.
Musa Shormanuly – qazaqtyń jas shákirtteriniń Reseıde bilim alyp, saýat ashýyna jaǵdaı jasaǵan adam. Abaı men Máshhúr Júsiptiń zamandasy bolǵany aıtylady. Keńestik kezeńde Musa Shormanulynyń aty atalmady. Qazir Baıanaýyl eli Musa myrza esimin osylaı qaıta jańǵyrtyp otyr.
Kesene salýǵa bastamashy bolǵan senator Altynbek Nuhulynyń aıtýynsha, bir ǵasyrdan astam ýaqyt Musa jáne Sádýaqas Shormanovtar jatqan zırattar topyraq astynda qalǵan. Qurylys bastalar aldynda kóptegen arheolog jumys istepti. Baıanaýyl aqsaqaldary Musa myrza beıitine qoıylǵan kóne tasty saqtap búginge jetkizgen eken. Bul da bir baıanaýyldyq erekshelik deýge bolar. Musa Shormanulynyń turǵan aǵash úıiniń ornyna, 1903 jyly ashylǵan alǵashqy qazaq-orys mektebiniń ornyna tas qoıylypty. Bul úıde Shoqan Ýálıhanov birneshe ret bolǵan. 1890 jyly sýretke túsirilgen bul aǵash úılerdiń sýretterin Lenıngradtaǵy Kýntskameradan arheolog Tımýr Smaǵulov alyp kelipti.
Keseneden keıin paıdalanýǵa berilgen aýyldaǵy mádenıet úıinde Buqar jyraýdan bastap, Shorman bı, Zeınep Shormanova, Musa Shormanuly, Sádýaqas Shormanov, Ábikeı Sátbaev, Qanysh Sátbaev, Kemel Aqyshevqa arnalǵan buryshtar tarıhı tulǵalardyń rýhyn jańǵyrtyp, eske salady.
Baıanaýyl jazbalarynda Shorman bı, onyń qyzy, Shoqan Ýálıhanovtyń anasy – Zeınep Shormanova, ákeli-balaly Musa, Sádýaqas Shormanovtar týraly derek kóp. Sádýaqas Shormanov – aǵa sultan Musa Shormanovtyń úlken uly. Musa Shormanov qazaqtyń uly ǵalymy Shoqan Ýálıhanovtyń naǵashysy ekeni jazylǵan.
Al Zeınep Shormanqyzy 17 jasynda Aqkelin elinen zor saltanatpen attanyp, Ýálıdiń qara shańyraǵyna túsip, Shyńǵysqa asyl jar bolǵan. Musa Shormanov Baıanaýyl syrtqy okrýgin aǵa sultan bolyp, 15 jyl basqarady. Polkovnık shenin alǵan. Orys, fransýz tilderin bilgen. Abaıdyń ákesi Qunanbaımen qadirmendi dostar bolǵan. О́z qarjysyna Baıanaýylda meshit saldyrǵan. Al uly Sádýaqas Shormanov aqyn, búkil Arqaǵa bedeldi, qadirli bolypty. Mádıdi túrmeden bosatyp alǵan degen derekter de bar.
Musa Shormanuly Baıanaýylda meshit, medrese ashqan, tipti, 1847 – 1849 jyldary Sibirden 60 myńdaı qazaqty kóshirip ákelgeni de tańqalarlyq, ıaǵnı búgingi zertteýdi qajet etedi. Sibirde shyǵyp turatyn gazetterge materıaldar usynyp, Geografııalyq qoǵam uıymdastyrǵan kórmeler men onyń G.Potanın, N.Iаdrınsev, N.Kostyleskıı sııaqty múshelerine qazaqtar jóninde materıaldar daıyndap turǵan. Orystyń kópesteri kele bastaǵanda olarǵa jol kórsetýshi qazaqtarǵa jer-sý attaryn orysshalamaý jaǵyn qatań tapsyrǵany jaıly jazylady. Baıanaýyl orystary ony «Bolshoı gospodın», aýyl qazaqtary «Musa myrza» dep ataǵan.
Al Q.Sátbaev atyndaǵy aýyldyq aýmaqqa Musa Shorman aýyly, Kókdombaq aýyly qaraıdy. Halyq sany úsh aýyldy qosqanda 1227 adam. Shormannyń aýylynda 616 adam qalypty. 2018 jyly Qaraashy aýylynyń ataýy Qanysh Sátbaev aýyly, Teńdik – Musa Shorman aýyly bolyp ózgertilgen.
Qońyr áýlıe úńgiri
Ekspedısııa ári qaraı Qońyr áýlıe úńgirine saparmen jalǵasty. Úńgir de týrızm baǵyttarynyń biri. Elimizdiń kıeli oryndar tizbesine engen óńirdegi 5 nysannyń biri. Jalpy bul úńgir – jergilikti eldiń kıe sanaıtyn jeri. Úńgir bıiginen Baıanaýyl ulttyq tabıǵı parki qorynyń keremet jerleri kórinedi. Teńiz deńgeıinen 800 metr bıiktikte ornalasqan. Úńgirge baratyn baspaldaqtyń bıiktigi 110 metr, boılaı júrseńiz, árbir 10-15 metr saıyn demalýǵa arnalǵan alań bar. Úńgirdiń jalpy uzyndyǵy 30 metr. Shyraqshy, ólketanýshy Altynbek Qurmanovtyń aıtýynsha, úńgir kúmbez bóligi men qazandyq bóliginen turady. Kúmbez bóligine sálem berip, bas ıip kirgen kelýshiler qazandyq bóligindegi sýdan dám tatady.
Negizi, úńgir ornalasqan Qońyr áýlıe shatqaly erekshe qorǵalatyn aımaq. О́simdiktiń alýan túri, ańdar men qustar mekendeıdi. Eger eskeretin bolsaq, park mamandarynyń aıtýynsha, tabıǵı tirshilikti saqtaý úshin aımaqta jol, qurylys salýǵa jáne elektr jelisin tartýǵa bolmaıdy. Týrısterge de kóliktermen kelýge ruqsat etilmeıdi.
Bizben birge joǵary qaraı úńgirge aýyldardyń kári-jasy aralas turǵyndary da kóterildi. Shyraqshynyń aıtýynsha, úńgirde Buqar jyraý, Abylaı han, Máshhúr Júsip bolǵan desedi. HVIII ǵasyrdaǵy eýropalyq jáne reseılik patsha sheneýnikteriniń jazbalarynda kezdesedi. Mysaly, 1790 jyldary «Orenbýrgskaıa topografııa» kitabynyń avtory Petr Rychkov, Shoqan Ýálıhanov, Grıgorıı Potanınder úńgirde bolǵandaryn jazǵan eken.
Mysaly, 1826 jyly Qarqaraly otrıadynyń komandıri bolǵan Karbyshevpen birge polıak Adolf Iаnýshkevıch hattamashy bolyp Baıanaýylǵa kelgen kórinedi. Keıin ol 1846 jyly Parıjden shyqqan «Kúndelikter men hattar» degen kitabynda osy Qońyr áýlıe úńgirine sapary jaıynda: «Men osy kıeli mekende 18 kún, 18 tún boldym. Jaratqannan Polshaǵa aman-esen jetýimdi tiledim. Bar tilegim qabyl boldy. Búgingi kúni saǵynam. Túsime kiredi. Barǵym keledi. Biraq men alys Eýropadamyn. Kimde-kim altyndaı Saryarqada bolsa, Baıanaýylǵa barsyn. Osy kıeli mekenge táý etsin. Alaqany bos qaıtpaıdy» dep jazypty.
Toraıǵyr aýyly, Áýlıe bulaq
Bir jaqsysy, Toraıǵyr aýyly jol boıynda. Munda kele jatyp, «Qusaıynnyń Naızatasy» men «Kempirtas» dep atalǵan tabıǵı músin tastyń qasynan óttik. Osy eki tasqa búkil týrıst keledi.
Al Toraıǵyr aýyly tabıǵaty kóz súrindirer jerde, taý ishinde, kól jaǵasynda ornalasqan. Sondyqtan ba, ákimdiktegiler tilshiler kelse de, alys-jaqynnan týrıster, qonaqtar kele qalsa da osy aýyl jaqqa qaraı ala jóneletini bar. Aınala bıik shyńdy, quzdy taýlarǵa kóz jetkize almaı, tolqyǵan Toraıǵyr kóline oısha shomylyp, tańdana qarap kelemiz. Kól jaǵalaı júrip otyryp, aqyn Sultanmahmuttyń aq kesenesine baryp, taǵzym ettik. Bir qýanyshtysy – kesenege barar jol jóndelipti.
Aýyl tarıhy Sultanmahmuttyń atasynyń esimimen tyǵyz baılanysty. Mańyndaǵy jarqyraǵan kól de Toraıǵyr dep atalady. Kól bıik quzdy shyńdardyń eteginde ornalasqan. Shyńnyń ataýy «Sáken jar» eken. Sáken Seıfýllınniń atymen atalý sebebi, «Tar jol taıǵaq keshý» romanynda jazýshy azap vagonynan qashyp, naǵashy jurtyn panalap, osy jartasta tyǵylǵandyǵy aıtylady.
Jergilikti zertteýshiler, tarıhshylar bolsa, ertedegi temir dáýiriniń kóne eskertkishteri, qorymdary kóldiń shyǵys jaǵalaýyndaǵy demalys aımaǵynda qalǵanyn aıtýda. Ertedegi úńgirler men taý tasyndaǵy sýretter, qorǵandar men balbal tastar – ejelgi adamdardyń qolymen jasalǵan qundy derekter. Jalpy Baıanaýylda tabylǵan barlyq eskertkish túpnusqa deýge bolady.
Aıtpaqshy, qysy-jazy taýdan aǵyp jatatyn sýy tastaı, móldir Áýlıebulaqtyń emdik qasıeti bar. Týrızm salasynyń ardageri, Jumageldi Dúısekeev aǵamyz bulaq jaǵasynda «Aqjan» týrıstik aqparattyq ortalyǵyn ashqan eken. Aýylǵa Anglııa, Fransııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Kanada, Brazılııa elderinen de týrıster kelgen.
О́zgeshe erekshelik
Iá, Baıanaýyl ólkesiniń tarıhy, tabıǵaty, osy ólkede týyp-ósken ǵulamalary – bunyń bári qazir Baıanaýyldyń ereksheligin, fenomenin qalyptastyryp, álemdik deńgeıde tanylýyna jol ashýda.
Bul jerde jońǵar shapqynshylyǵy kezindegi Qabanbaı, Bógenbaı, Oljabaı, Malaısary, Jasybaı batyrlardyń bastaýymen shaıqastar ótti. Batyrlardyń erligine baılanysty túrli ańyz saqtalǵan. Muryntal aýyly aýmaǵynda Qazybek bıdiń denesin salǵan sóre taqtaı da osynda saqtaýly tur. Ataqty ánshi babamyz Jaıaý Musanyń kesenesi de osy jerde.
О́lketanýshy Ramazan Dinisulynyń aıtýynsha, Baıanaýyldyń aınalasy tunyp turǵan tarıh, shejire. Tóbedegi «Qońyr Áýlıe» úńgiri, Jasybaı batyr, áýlıeli Máshhúr Júsip, Úkibaı bı, Sultanmahmut keseneleri, áli kópke belgisiz Ábjalap áýlıeniń, Leker, Máýke qajylardyń zırattary bar. Kókdombaq aýyly jaǵyndaǵy tóbe ústindegi Úkibaı bı kesenesi kúńirenedi. Úkibaı bı Baıanaýyl syrtqy okrýginiń negizin qalaýshylardyń biri. Shoń men Shorman bılerdiń zamandasy, olar bıdi qatty qadirlegen deıdi úlkender. Jańatilek aýyly aýmaǵynda «Qazybek bıdiń sóre tasy», Máshhúr Júsip ashqan medrese orny, «Edige bıdiń bılik tasy», «Totııa ana», Mustafa, Qurmanbaı, Mástek abyzdardyń zıraty jatyr.
Al ekspedısııanyń sońǵy kúni Baıanaýyl aýylyndaǵy Qanysh Sátbaev mýzeıinde bolyp, ǵalymnyń ómirimen, eńbek jolymen tanystyq. Jýyrda ǵana shyǵa bastaǵanyna 90 jyl tolǵan «Baıantaý» aýdandyq gazetiniń redaksııasynda bolyp, áriptesterimizdi quttyqtadyq.
Álııa Ermekova aýdandyq ishki saıasat bóliminiń basshysyna, aýdan ákimi Qanat Kárimovke ekspedısııaǵa qoldaý kórsetkeni úshin alǵys bildirdi.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany