Sońǵy jyldary elimizde shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri sanynyń artyp, jergilikti ónim óndirýshiler qatarynyń tolyǵyp kele jatqanyna der kezinde qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalardyń qosqan úlesi zor.
Azamattarymyzdyń óz múmkindikterine qaraı kásip ashyp, tabys taýyp, salyq tólep, bıznes aıasyn keńeıtip, birneshe adamdy jumyspen qamtýyna múmkindik beretin áleýmettik megajobalardyń tıimdiligin Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bastaý Bıznes» jobasy forýmy qatysýshylaryna arnaǵan úndeýinde atap ótken. Elbasy kásipkerlikpen aınalysýǵa qulshynysty turǵyndar qatarynyń kóbeıýine memlekettiń shaǵyn jáne orta bızneske qatysty zańnamany jetildirip, salyq aýyrtpalyǵyn azaıtyp, ákimshilik rásimderdi qysqartyp, nesıe resýrstaryna qoljetimdilikti arttyrý saıasaty sebep bolǵanyn, qazirgi tańda shaǵyn jáne orta bıznes salasynda jumys isteıtin adamdardyń sany 4 mln-ǵa, al onyń ishki jalpy ónimdegi úlesin 35%-ǵa jetkizý úshin biraz sharýa atqarylyp jatqanyn aıtqan.
Rasynda da, «Bastaý Bıznes» baǵdarlamasynyń qoldaýy arqasynda kóptegen jumyssyz azamattar, múgedek jandar, kópbalaly ne ómirdiń túrli synaǵyna tap bolǵan qyz-kelinshekter bızneste óz oryndaryn taýyp jatyr. Máselen, Aqtóbe oblysynda «Bastaý Bıznes» arqyly «Atameken» óńirlik palatasynda kásipkerlik negizderine oqyp, memleketten 550 myń teńge kóleminde qaıtarymsyz grantqa ıe bolǵan turǵyndar eki jyldan soń «Bıznestiń jol kartasy – 2025» baǵdarlamasy sheńberinde nesıe rásimdep, ne qaıtarymsyz grant utyp, kásipkerlik aıasyn keńeıtip keledi.
Kásipkerlikpen aınalysýǵa nıetti aqtóbelikterge erekshe múmkindik bergen memlekettik baǵdarlamanyń kósh basynda 2013 jyly qabyldanǵan «Bıznestiń jol kartasy – 2020» (ótken jyly «Bıznestiń jol kartasy –2025» bıznesti qoldaý men damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy bolyp ózgerdi) jáne jumyssyz azamattardyń kásip ashýyna múmkindik beretin «Bastaý Bıznes» baǵdarlamasy tur. Jeke kásipkerlerdi arzan nesıe resýrstary men qaıtarymsyz grant berý arqyly qoldaıtyn «Bıznestiń jol kartasy – 2025» baǵdarlamasy boıynsha bıyl Aqtóbe oblysynda 8,3 mlrd teńgege 1 895 joba nesıelendirildi. Sońǵy eki jylda osy baǵdarlamanyń qaıtarymsyz grant berý qory da birneshe ese ulǵaıdy. Máselen, 2018 jyly oblysta 18 jobaǵa 40 mln teńge, 2019 jyly 33 jobaǵa 61 mln teńge kóleminde qaıtarymsyz grant berilse, 2020 jyly 140 mln teńgege 34 joba qarjylandyryldy. Jobaǵa qatysqan kásipkerler grant qarjysyn shıkizat, jabdyq, qondyrǵylar satyp alýǵa jumsaıdy. Jalpy, «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasy boıynsha segiz jyl ishinde Aqtóbe oblysynda 363,6 mln teńgege 141 qaıtarymsyz grant berilse, onyń 58 paıyzy iske asyp, grant ıegerleri 94 jumys ornyn qurdy.
Atalǵan baǵdarlamanyń sharty boıynsha qaıtarymsyz grantqa qol jetkizgen azamat 18 aı ishinde jobany iske asyrýǵa tıis. Bólingen qarjynyń maqsatty jumsalýyn monıtorıngtik top qadaǵalaıdy. Baqylaýdyń da óz merzimi bar. Máselen, 2020 jyly qoldaýǵa ıe bolǵan jobany monıtorıngtik top 2023 jyldyń 1 toqsanynda tekseredi. Eger osy merzim ishinde kásipker dym bitirmegen bolsa, qarjyny keri qaıtarýy tıis. Ondaı jaǵdaıda oblystyq kásipkerlik basqarmasy shartty oryndamaǵan kásipkerdiń ústinen sotqa shaǵymdanady.
Aqtóbe oblysy boıynsha tıimdiligin kórsetip kele jatqan «Bıznestiń jol kartasy – 2025» baǵdarlamasynyń grant konkýrsyna ótinimder bıyl 31 tamyz ben 6 qyrkúıek aralyǵynda Qoldau.kz platformasy arqyly qabyldandy. Al osyǵan deıin jobaǵa qatysýshylar qujattaryn aýdandyq kásipkerlik bólimderine kelip, qaǵaz júzinde tapsyratyn. Aýdandyq kásipkerlik bólimderi barlyq qujatty Aqtóbedegi konkýrstyq komıssııa qaraýyna usynatyn.
Quramyna kásipkerler, qoǵamdyq uıym ókilderi, sybaılas jemqorlyqqa qarsy mekeme qyzmetkerleri, buqaralyq aqparat quraldary ókilderi kirgen komıssııa músheleri 403 ótinimdi úsh kún boıy qarady. Aıta ketý kerek, bıyl «Bıznestiń jol kartasy – 2025» baǵdarlamasy grant konkýrsynyń qory 140 mln teńge. Onyń 21 mln-y 29 jasqa deıingi jas kásipkerler úshin respýblıkalyq bıýdjetten bólinse, 119 mln-y jergilikti bıýdjetten tolyqtyryldy. Oblystyq kásipkerlik basqarmasynyń basshysy Nurhan Tileýbergenovtiń aıtýynsha, bıyl jobaǵa qatysýǵa qujat tapsyrǵandardyń 65 paıyzy aýyl kásipkerleri bolsa, 20 paıyzy – áleýmettik osal top ókilderi.
Aýdan kásipkerleri komıssııa otyrysyna aýdandyq kásipkerlik bólimderinen Zoom platformasy arqyly shyqty. Oblys ortalyǵynan túsken ótinimder eń sońǵy kúni qaraldy. Nazar aýdararlyǵy, bıyl aýyl sharýashylyǵyna qatysty jobalar sany kóp boldy. Sonyń ishinde asyltuqymdy eshki, qoıdyń gıssar tuqymyn, bıe satyp alýǵa, qus ósirýge, omarta ustaýǵa, jylyjaıda qulpynaı, alma aǵashtaryn ósirýge baǵyttalǵan jobalar sany kóbeıgen. Mal azyǵy, sonyń ishinde jońyshqa ósirip, ony baýlap satýdy josparlaǵan aýyl adamdary da kóbeıgen. Sýdy asa kóp qajet etpeıtin, tamyry myqty jońyshqanyń qunarly azyq ekeni belgili. Qııar men qyzanaq ósiretin jylyjaıdyń tamshylatyp sýarýǵa arnalǵan qural-jabdyqtaryn satyp alýǵa grant alǵysy keledi. О́tinimder sany jaǵynan Alǵa, Áıteke bı, Shalqar aýdandarynyń, al bıznes-jobalarynyń sapasy boıynsha Baıǵanın, Oıyl, Temir aýdanynyń jeke kásipkerleri erekshelendi. Birin-biri qaıtalaǵan jobalar, tipti ınternetten kóshirip alǵan bıznes-jobalar da kezdesti. Jergilikti jaǵdaıdyń qajettiligine onsha kelińkiremeıtin, qarjy shyǵyndaryn maqsatsyz ulǵaıtyp kórsetken jobalar da boldy. Aıta keterligi, «Atyraý-Aqtóbe» tasjolynyń qaıta salynýymen Temir, Alǵa aýdandarynyń turǵyndary jol boıynda kólik jóndeıtin ortalyqtar ashý úshin qural-jabdyq satyp alýǵa qarjy suraıdy. Oıyl aýdanynyń turǵyny Darhan Aıdarov Oıyl orman sharýashylyǵy mekemesine qarasty aýmaqta 800 túp alma ósirip, birneshe aýdandy almamen qamtamasyz etpekshi. Sóıtip, 1990 jyldardyń toqyraýynda qaraýsyz qalyp, qýrap ketken alma baǵyn tiriltpek bolǵan aýyl kásipkeriniń usynysy tamasha. Áıteke bı aýdanynan usynylǵan 21 jobanyń ishinde qurylysqa qajetti blok kirpishter men jaıaý júrginshilerge arnalǵan tas tósenishter jasaıtyn seh, úı turmysyna qajetti temir buıymdardy jasap, dánekerleıtin seh jobasy nazarǵa ilindi. Osy aýdannan 3 adam jylyjaıdyń qural-jabdyqtaryn satyp alýǵa qaıtarymsyz grant suraıdy. Bir kásipker jylyjaıda raýshan gúlderin ósirip-satqysy kelse, ekinshisi qoı júninen palto tigip satpaqshy. Temir aýdanynan usynylǵan 19 jobanyń arasynda qulpynaı ósirip-satý, tokar sheberhanasyn ashý jobalary erekshelendi. Biraq nege ekeni belgisiz, temirlik turǵynnyń bıznes-jobasynda qulpynaıdyń jabdyǵyna qaraǵanda, tuqymy qymbatqa túsken. Máselen, ol aýmaǵy 48 gektar jerge qulpynaı kóshetterin satyp alýǵa 3 mln teńge suraıdy.
Qarǵaly aýdanynyń turǵyny Narıman Móńkebaev 300 kg júkti kóteretin traktor jasap shyǵarǵan. Bıylǵy granttyń noý-haýy osy deýge bolady. О́zi qurastyrǵan traktoryn kórsetti. Jeńil traktory aýyl kóshelerin qardan arshý, kómir tıep-túsirý, shóp ákelýge taptyrmas kólik eken. Narımannyń qoldan qurastyrǵan kóligin qazir aýyldaǵy sharýa qojalyqtary jalǵa alyp ketedi eken. Sheber usta eski tehnıkalardy jınap, túrli traktor jasaýǵa nıetti. Biraq qarjysy joq. Ol freızer stanogyn, jartylaı avtomatty dánekerleýshi stanoktar satyp alýǵa qarjy suraıdy.
Bıyl gıdroponıkamen aınalysýǵa yqylastylar sany artqan. Bul degenińiz jylyjaı sııaqty jabyq ǵımaratta qatarlastyra qalanǵan sórelerge dándi daqyldardy ósirip, onyń jas óskinderin oryp satý eken. Tary, arpa, bıdaıdy osyndaı tásilmen ósirip, mal azyǵy úshin satýǵa qoıýdy josparlaǵandar kóp. Degenmen bizdiń jaǵdaıymyzda gıdroponıkada ósken arpa-bıdaımen jaıylymdaǵy maldy azyqtandyra almaısyń. Qalaı bolǵanda da kópjyldyq ósimdikter egý, sonyń ishinde jońyshqa ósirý qolaılyraq bolar. Aralas qus etinen (taýyq pen úırek, qaz ben kúrketaýyq, taýyq pen qaz) buqtyrylǵan, tartylǵan et túrinde jartylaı fabrıkat ázirlegisi keletin alǵalyq kásipkerdiń jobasy unady. Múgedek balalarǵa arnalǵan arnaıy konservilik taǵamdar ázirleý, múgedekterdi ońaltý ortalyǵyn ashýǵa qural-jabdyq suraǵan medısına qyzmetkerleriniń usynysy da – bıznestiń áleýmettik sıpat ala bastaǵanynyń aıǵaǵy.
Komıssııa otyrysyna qatysyp, ártúrli bıznes-jobalardy qaraı otyryp, turǵyndarymyzdyń aýyl sharýashylyǵy, týrızm, taza tabıǵı ónimderden kıim tigý, buıymdar jasaýǵa yqylasty ekendikterine erekshe qýandyq. Alaıda kásipkerliktiń joly ońaı emes. Qoldan jasalǵan buıymdy sata bilý de kerek. Osy jaǵynan kásipkerlikpen aınalysqysy keletin turǵyndarǵa aýyl ákimderi, aýdandyq kásipkerlik bóliminiń mamandary, «Atameken» palatasynyń bıznes-trenerleri udaıy kómektesip otyrýy qajet. Sonyń eń basynda aýyl ákimi turady. О́ıtkeni qandaı da bir aýyldyń qajetin, eń aldymen, sol aýyldyń basshysy biledi ǵoı. Aýyl adamy bıdaı ege me, qymyz óndire me, ne irimshik sehyn asha ma, álde temir soǵyp, qaqpa jasaı ma? Syrttaı qaraǵanda, osy sharýalar usaq-túıek bolyp kórinse de, aýyl kásipkerliginiń aıaqtan turyp, jandanyp ketýi úshin árqashan da mańyzdy bolyp qalmaqshy.
Aqtóbe oblysy