Reseıdiń Kemerovo qalasynda Kýzbastyń «Tom jazbalary» murajaı-qoryǵynyń jáne Kemerovo memlekettik ýnıversıtetiniń bazasynda Tom jazbalarynyń ǵylymı ashylýynyń 300 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótti.
Konferensııada Reseı, Qyrǵyzstan, Qazaqstan, Ázerbaıjan ǵalymdarynyń baıandamalary tyńdaldy. Ǵylymı konferensııaǵa Qazaqstannan Sýretshiler odaǵynyń múshesi, sýretshi-qalpyna keltirýshi, «Qyrym araly» ǵylymı-zertteý zerthanasynyń basshysy Qyrym Altynbekov qatysyp, «Tańbaly petroglıfterin konservasııalaý strategııasy men taktıkasy» taqyrybynda ǵylymı baıandama jasady.
«Qyrym araly» – Qazaqstanda táýelsizdik jyldary qurylyp, tabysty jumys istep kele jatqan tarıh jáne mádenıet eskertkishterin konservasııalaý, qalpyna keltirý, keshendi qaıta qurý jónindegi jumystardyń tolyq sıklyndaǵy ǵylymı-qalpyna keltirý zerthanasy. Atalǵan zerthana «Tańbaly» qoryq-mýzeıi qurylǵanǵa deıin de «Tańbaly» keshenindegi jartas sýretterin qalpyna keltirý jumystaryn júrgizip keldi. Qoryq-mýzeı ashylǵan soń da iskerlik baılanys jalǵasyn taýyp, nátıjeli jumystar júzege asyryldy.
Zerthana tarapynan 2000 jyldardyń basynda konservasııalaý strategııasyna qajetti materıaldar jınaqtaldy. Tańbaly petroglıfterin konservasııalaý strategııasyn Qazaqstan mamandary osy ǵasyrdyń basyna deıin bolǵan otandyq jáne sheteldik oń tájirıbeler negizinde jáne eskertkishtiń Dúnıejúzilik mura tizimine (2002-2004 jj.) nomınasııalar dosesi men menedjment-josparyn daıyndaý barysynda Norvegııa, Reseı, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstandaǵy sheteldik áriptesterimen tyǵyz yntymaqtastyqta, sondaı-aq IýNESKO sheńberinde – «Tańbaly petroglıfterin basqarý, konservasııalaý jáne tanystyrý» Norvegııa – Qazaqstan jobasy (2002-2005 jj.) men IýNESKO-nyń CARAD-Central óńirlik ǵylymı jobasy Asian rock art database (2003-2006 jj.) boıynsha júrgizdi.
2008-2013 jyldary zerthana qyzmetkerleri jartastaǵy óner eskertkishterin saqtaý jáne nasıhattaý baǵytyndaǵy josparly jumystarǵa qatysyp, petroglıfterdi tájirıbelik turǵydan konservasııalaýdy – olardyń tabıǵı nemese antropogendik sıpattaǵy zaqymdanýlaryn joıýdy qolǵa aldy.
«Qyrym araly» zerthanasy qoldanatyn saqtaý taktıkasynyń ereksheligi – eskertkishke barar aldynda aldaǵy jumystardy muqııat josparlaý jáne joǵary deńgeıli daıyndyq. Belgilengen jumystardyń quramyna baılanysty eskertkishtegi is-qımyl jospary árbir naqty jaǵdaı úshin ázirlenýi. Daıyndyq jumystarynyń maqsaty – zerthanalyq jaǵdaılarda praktıkalyq konservasııalaýǵa baılanysty negizgi máselelerdi sheshý: konservasııalaýdyń belgilengen ýchaskelerin zerdeleý; konservasııalaýdy josparlaý; jumys qujattamasyn daıyndaý; tehnologııalyq prosesterdi pysyqtaý; jumys quramdaryn synamalaý; «jumys keısteri» – plastıkalyq shelekter boıynsha barlyq quramdar men quraldardy ólshep oraýǵa deıingi materıaldardy daıyndaý. Uıymdastyrýdyń osy ádisimen ár qalpyna keltirýshi maman ornynda turyp, konservasııalaý obektisine senimdi túrde jaqyndap, iske daıyn bola otyryp, dereý josparlanǵan jumysqa kirisedi. Baıqap otyrǵanymyzdaı, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jol tartqan kóne dúnıelerimizdiń saqtalý prosesi óte kúrdeli.
Tańbalydaǵy kópjyldyq keshendi zertteýler petroglıfterdiń jaı-kúıine áser etetin negizgi faktorlardy jáne olardyń tabıǵı, sondaı-aq antropogendik sıpattaǵy zaqymdanýlarynyń neǵurlym keń taralǵan túrlerin anyqtaýǵa múmkindik berdi. Eń úlken qaýip – bul tabıǵı faktorlar, olar úńgirlerdiń grafıkasymen betterdiń ydyraýyna, qyrtystyń bólinýine jáne jaryqtardyń paıda bolýyna ákeledi. Petroglıfterdiń antropogendik zaqymdanýlarynyń ishinde eń kóp taraǵandary – graffıtı jazýlary men sýretteri – taspen, metall aspaptarmen ártúrli tereńdikte syzylǵan nemese oıylǵan, sondaı-aq jartastarǵa túrli boıaýlarmen salynǵandyǵy.
Eskertkishtiń negizgi qujattamasy bolyp tabylatyn petroglıfterdiń bes negizgi tobynyń ındekstelgen fotopanoramalarynyń negizinde zamanaýı graffıtılerdi tirkeıtin AD-panoramalar (anthropogenicdamagespanorama) jasaldy. Beıneleý betiniń jaı-kúıin sıpattaıtyn bazalyq qujattamadan aıyrmashylyǵy, AD-panoramalar jáne olarǵa qosa beriletin sıpattamalar barlyq antropogendik, onyń ishinde petroglıftersiz jartastardyń betterindegi zaqymdanýlardy da eskeredi. Tańbalyda túrli joldarmen zaqymdalǵan 130-dan astam jartas betteri tirkelgen. Osyndaı zaqymdanýlardy joıýdyń (búrkemeleýdiń) mynadaı ádisterin qoldanyp otyr: jasandy patınasııalaý jáne jasandy tas massasymen shyǵynnyń ornyn toltyrý. Eger qalpyna keltirilgen patına kórshi búlinbegen patınaǵa tolyq sáıkes kelse, aıyrmashylyǵy kórinbeıdi.
Jasandy patınasııalaý – bul hımııalyq jolmen patınanyń jedel qalyptasýy. Prosess tabıǵı patınanyń túsine baılanysty hromofor elementteriniń (temir, marganes, hrom) totyqsyzdanǵan qabyqtaryn tas betine tundyrýdan turady. Patınasııanyń tabıǵı prosesi, durys tańdalǵan materıaldar men qoldaný rejimderimen tastyń jalpy fonyna sáıkes keletin jabyndy alýǵa múmkindik beredi.
Jasandy patına palıtrasyn E.N.Ageeva 2005 jyly Tańbalyda ótken konservatorlarǵa arnalǵan dalalyq semınar aıasynda jasaǵan, biraq bul jattyǵý kezinde ózektisi demonstrasııalyq palıtra boldy. Eskertkishte palıtrasy bar tas qaldy, bul úsh jyldan keıin, patınanyń qalyptasý prosesi tolyǵymen ótken kezde tekserildi. Jasandy patınasııa úshin qoldanylatyn eritindiler kóbirek suıyltylýy kerek ekenin de anyqtady.
Tańbalydaǵy «Qyrym araly» ǵylymı-restavrasııalaý zerthanasynyń jumysy Qazaqstan Respýblıkasynyń «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júrgizilip keledi. Zerthana mamandary tústi gradasııalaý úshin hromoforlardyń óte suıyltylǵan eritindilerimen jumys isteý kerek degen qorytyndyǵa keldi. Túpnusqaǵa jaqyn tústi birden alý usynylmaıdy: bul bolashaqta tústerdiń sáıkes kelmeýine ákeledi. Árıne, jasandy patınany qyshqyly bar eritindilermen álsiretý ádisteri de bar, biraq bul ádispen tasty qaıta jaraqattaýdan aýlaq bolǵan abzal. Sılıkat baılanystyrǵyshy bar qumtas qyshqylǵa aýyrtpalyqsyz áser etedi, al karbonatty jynystar betki qabattyń qosymsha álsireýine ákelýi múmkin.
Jasandy patınany alǵash qoldanǵannan keıin kem degende bir aı ekspozısııa beriledi, sodan keıin qajet bolǵan jaǵdaıda prosess qaıtalanady. Bir jyldan keıin biz túpkilikti nátıjeni kóremiz – qajet bolǵan jaǵdaıda tús qaıtadan túzetiledi. Osylaısha, birtindep, tasqa zııan keltirmeýdi eskere otyryp, qajetti nátıjege jaqyndaımyz. Jasandy patınasııa tereń jazylǵan jazýlarǵa qajetti maska áserin bermeıtinine kóz jetkizip otyr.
Eń kúrdeli joǵary kórkemdik prosess – ejelgi petroglıfter múldem kórinbeıtin nemese burmalanbaıtyn beıneleý betterin kesip ótetin jazýlardy joıý. Graffıtıdi búrkemeleý kórshiles búlinbegen ýchaskelerge tolyq túste jáne faktýralyq sáıkestikte júrgizilýi tıis. Ol ejelgi keskinniń kontýry búlingenge deıin túsirilgen fotosýrettermen anyqtalady. Qajetti derekti materıaldar bolmaǵan jaǵdaıda, gravıýralardyń kontýry nemese tarıhı epıgrafıkanyń jeke belgileri belgili sınhrondy analogtarǵa súıene otyryp jáne mamandar – arheologter men tarıhshylardyń usynystaryna sáıkes qalpyna keltirilýi múmkin. Osyǵan baılanysty zaqymdalǵan vızýaldy betti qujattaýdyń jańa túri jasaldy, bul is júzinde jumys saqtaý jobasy bolyp tabylady. Ony qurý prosesi qazirgi zamanǵy aýyr soqqylardyń ár núktesin zertteý men óńdeýdi jáne kóp ýaqytty qajet etedi. О́tken jyldar ishinde osyndaı 25 joba daıyndaldy, olardy tarıh ǵylymynyń kandıdaty A.E.Rogojınskıı atqardy.
Aıta ketý kerek, jumystar tek zaqymdarǵa baılanysty júrgiziledi. Túpnusqalyq rastama qaıtymdy qosylystardy qoldaný arqyly saqtalady. Qoldanylǵan kompozısııalardyń qaıtymdylyǵy is júzinde ony qoldanǵannan keıin 6 jyl ótken soń synǵan jazýlardyń engizilýin alyp tastaǵanda anyqtalady.
Qabyrshyqtanǵan jartas betterin bekitýde, Máskeý mamandarynyń tájirıbeleri de paıdalanyldy. Osylaısha, «Qyrym araly» ǵylymı-qalpyna keltirý zerthanasynyń negizinde Ortalyq Azııadaǵy petroglıfterdiń konservatorlary men qalpyna keltirýshileriniń eń úlken ujymy quryldy. Olardyń arasynda alpınıstik arqandarda joǵary kórkemdik jumystardy oryndaıtyn qalpyna keltirýshi sýretshiler de bar.
«Qyrym araly» ǵylymı zerthanasynyń tájirıbesine toqtala kele, petroglıfterdi konservasııalaý prosesiniń basty ereksheligi – birtindep konservasııalaý sharalaryn dáıekti túrde kezeń-kezeńimen júzege asyrý qajet ekendigi anyqtaldy. «Tańbaly» Dúnıejúzilik mura obektisiniń bastapqy túrin qalpyna keltirý jumystary áli de tolyqtyrýlardy talap etedi. Degenmen antropogendik zaqymdardyń jartysynan kóbi búrkemelengen.
Búgingi aıtar oıǵa arqaý bolǵan josparly jumystardy júzege asyrý baǵytynda zerthana mamandary «Tańbaly» qoryq-mýzeıiniń ujymymen tyǵyz baılanysta eńbek etýde. О́tken jyly ǵana paıdalanýǵa berilgen «Tańbaly» sapar ortalyǵy ǵımaratyndaǵy zamanaýı úlgide jabdyqtalǵan laboratorııalyq bólme bolashaqta «Qyrym araly» zerthanasymen birlesip jumys júrgizetin ǵylymı ordaǵa aınalary sózsiz.
Madııar Ámirǵalıev,
«Tańbaly» memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq-mýzeıiniń dırektory