MADRID. «Biz óz dáýirimizdegi eń úlken daǵdarystarǵa tap kelip otyrmyz», dedi Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh. Muny 193 memlekettiń basshysy qatysqan BUU Bas Assambleıasynyń joǵary deńgeıdegi kezdesýiniń ashylýynda sóılegen sózinde aıtty. Osy oraıda, daǵdarystardyń ekeýine – klımattyń ózgerýi men koronavırýs pandemııasyna toqtalsaq, bul máselede álemdegi alpaýyt derjavalardyń emes, kishigirim jáne damýshy elderdiń kóshbasshylary jaýapkershilikti sezinedi.
Máselen, Nıgerııanyń syrtqy ister mınıstri Hasýmı Massaýdý klımat ózgerýiniń óz eline tıgizgen joıqyn áserlerin atap ótti. Olardyń qatarynda qurǵaqshylyqtyń kúsheıip bara jatqany bar. 2010 jyly osyndaı apattyń saldarynan shamamen 4,8 mıllıon iri qara mal óldi. Bul eldegi iri qaranyń 25 paıyzyn quraıdy. О́lgen maldyń jalpy quny 700 mıllıon dollardan asty.
Sonymen qatar teńiz deńgeıiniń kóterilýi Tynyq muhıtynda ornalasqan aral memleketterdegi ekojúıege aıtarlyqtaı áser etip, odan kelgen zalal múldem joıylmaýy múmkin. Tipti keı araldardyń tolyǵymen sý astyna ketý qaýpi týyp tur.
«Eger Tývalý aqyr sońynda sýǵa batyp ketse, BUU-nyń múshesi bolyp qala bere me?» dep surady atalǵan eldiń premer-mınıstri Kaýsea Natano.
Damýshy elderdiń osyndaı qıyndyqtar men ekzıstensııalyq qaterlerge tap bolýy klımattyń ózgerýi jóninde tıimdi yntymaqtastyq jasaýdyń moraldyq turǵydan qajetin kórsetedi. Biraq bul máseleni ekonomıkasy damyǵan elder de jeke múddesine aınaldyrýy kerek. Eýropalyq ortalyq banktiń baǵalaýyna súıensek, jahandyq jylynýǵa qarsy áreket jasalmasa, Eýropanyń ishki jalpy ónimi 10 paıyzǵa qysqarady. Bul korporatıvtik tólemderdiń 30 paıyzǵa ósýine ákeledi. Al aýa raıynyń kúrt qubylyp, tótenshe jaǵdaılardyń jıileýi jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigine zardabyn tıgizedi.
Degenmen jahandyq jylyný saldarynan týyndaıtyn qıyndyqtarǵa jol bermeý múmkindigimizdi tıimdi paıdalana almaı otyrmyz. Ýaqyt ótip barady. Klımattyń ózgerýi jónindegi úkimetaralyq paneldiń sońǵy esebine sáıkes, eger parnıktik gazdar shyǵarylymyn jedel, tez jáne aýqymdy túrde azaıtpasaq, jahandyq jylynýdy ónerkásiptik revolıýsııaǵa deıingi deńgeıde – 1,5°C nemese 2°C kólemde saqtap qala almaýymyz múmkin.
Sonymen qatar BUU Bas Assambleıasynda Jahandyq ońtústik (damýshy elder) koronavırýs daǵdarysymen kúreske qatysty mańyzdy pikirler aıtty. Mysaly, Namıbııa prezıdenti Heıg Geıngob pandemııany toqtatýǵa kedergi keltirip otyrǵan «aparteıdtik vaksına» áreketine toqtaldy. Shynynda da, kópjaqty júıemiz búkil álemge vaksınany teń taratyp, bárin qamtamasyz etý jónindegi óz mindettemelerin oryndamady. Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri Gordon Braýn jaqynda atap kórsetkendeı, tabysy tómen elderdegi eresekterdiń tek 2 paıyzy ǵana tolyqtaı ekpe alǵan. Bul kórsetkish baqýatty elderdegi eresekterdiń 50 paıyzyna jetti.
Álem koronavırýsqa qarsy vaksına jasaýda óte tıimdi jumys istep otyr. Qazirgi tańda aıyna 1,5 mıllıard doza ekpe shyǵaramyz. Sóıte tura, olardy taratý máselesinde ysyrapshyldyqqa jol berdik. Airfinity iri zertteý fırmasynyń málimetine sáıkes, eger qoldanylmaǵan ekpelerdi taratýǵa qazirden bastap kirispesek, onda osy jyldyń sońyna deıin 100 mıllıon doza vaksınanyń jaramdylyq merzimi ótip ketedi. Afrıkaǵa jáne basqa da tabysy tómen elderge 2021 jylǵa deıin 2 mıllıard vaksına jetkizýge tıis COVID-19 Vaccine Global Access (COVAX) jobasy nebári 300 mıllıon ekpe ǵana tarata aldy.
Klımattyń jylynýyna qarsy áreketter sekildi, vaksınany teń bólý – damyǵan ekonomıkalar úshin moraldyq jáne praktıkalyq qajettilik. Vırýstyń taralýyna jol bergen saıyn onyń mýtasııaǵa ushyraý yqtımaldyǵy da joǵarylaı túsedi. Sóıtip, ol tez taralatyn, kóp ólimge ákeletin, vaksınalarǵa tózimdi nusqaǵa aınalady. Qazirdiń ózinde ekpe salý deńgeıi joǵary elder, máselen, Izraılde tamyz aıyna deıin halyqtyń 60 paıyzy vaksınany eki ret qabyldaǵanyna qaramastan, «Delta» nusqasynyń tez taralýyna baılanysty karantındik shekteýlerdi qaıta engizýge májbúr boldy.
Vaksınany teń taratýdy qamtamasyz etýden bólek, halyqaralyq qoǵamdastyq Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymymen birge medısınalyq mekemelerdiń tótenshe jaǵdaılarǵa daıyndyǵyn kúsheıtýi kerek. Keleshekte kezigýimiz múmkin daǵdarystardy erte anyqtaý úshin bizge qabiletti, jaqsy qarjylandyrylatyn kópjaqty organ qajet. Biraq mindetti jarnalar DDU bıýdjetiniń tórtten bir bóligin ǵana quraıdy. Sondyqtan uıym erikti jarnalarǵa táýeldi.
Buǵan ózgeris jasaýǵa jol bermeıtin úlken kedergiler bar. BUU Bas Assambleıasynyń otyrysy kezinde Úndi-Tynyq muhıty aımaǵynda geosaıası qarama-qaıshylyq shıelenise tústi. Amerıka Qurama Shtattary Aýǵanstannan shyqqannan keıin AUKUS dep atalatyn Aýstralııa men Ulybrıtanııa elderimen birlesip, jańa qaýipsizdik jáne tehnologııalyq odaq qurdy. Qytaımen aradaǵy shıelenis kúsheıdi.
Álem halqynyń shamamen 65 paıyzyn, álemdik ishki jalpy ónimniń 62 paıyzyn jáne taýar aınalymy kóleminiń 46 paıyzyn quraıtyn Úndi-Tynyq muhıty aımaǵynda qaqtyǵystardyń órshýi joıqyn zardaptarǵa ákelýi múmkin. Máseleniń ýshyǵýyna yqpal etetin máseleler de jeterlik. Taıvan AQSh pen Qytaı qarym-qatynasyndaǵy asa qaýipti túıtkil ekenine taǵy bir márte kózimiz jetti. Atalǵan aralda áskerı jattyǵýlar ótkizý jıi qaıtalanatyn oqıǵaǵa aınaldy. Endeshe, sál qatelikten týyndaıtyn kútpegen apat kez kelgen sátte oryn alýy yqtımal.
Shıelenis osylaısha órship turǵan kezde klımattyń jylynýyna qarsy yntymaqtasa áreket etý barǵan saıyn qıyndaı túsedi. Bul AQSh-tyń klımat jónindegi ókili Djon F.Kerrıdiń jaqynda Tıanszınge barǵan sapary kezinde anyq ańǵaryldy. Kezdesý barysynda saýda, adam quqyqtary men demokratııa, Ońtústik Qytaı teńizindegi qorǵanys pen qaýipsizdik sekildi kóptegen salada ekijaqty qarym-qatynastyń qanshalyqty shıeleniskenin baıqadyq. Qytaı syrtqy ister mınıstri Van I AQSh ókili Kerrımen beınebaılanys arqyly sóılese otyryp, eger qarym-qatynas jaqsarmasa, jahandyq jylynýǵa qatysty yntymaqtastyq turaqsyzdana túsetinin eskertti.
AQSh pen Qytaıdyń básekelestigi koronavırýs pandemııasyn toqtatýǵa qatysty áreketterdi de qıyndatady. О́ıtkeni eki el de «vaksınalyq dıplomatııamen» aınalysady. Iаǵnı basqa memleketterge uzaq merzimdi saıası táýeldilik pen geosaıası yqpaldy nyǵaıtý ádisi retinde vaksına beredi. Bul tásil ekpeniń qaýipsiz ári ádil taralýyna nuqsan keltiredi. Sebebi mundaı pıǵyldaǵy basshylar vırýstyń taralýy jalǵasyp, mýtasııaǵa ushyrap jatqan Latyn Amerıkasynyń, Taıaý Shyǵystyń jáne Afrıkanyń kóptegen memleketin elemeıdi.
Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynyń otyrysy kezinde qatysýshylar dejavıý sezimin bastan ótkergendeı keıipte boldy. Barbados eliniń premer-mınıstri Mıa Amor Mottlıdiń: «Áli qansha ýaqyt boıy bir nárseni qaıta-qaıta aıtyp, aqyrynda túk shyǵara almaı tarqaı beremiz?», degen suraǵy óte oryndy qoıyldy. Munyń jaýaby, negizinen, BUU-ǵa baılanysty.
BUU-nyń kemshilikterine qaramastan, bul uıym talaıdan beri kópjaqtylyq júıeniń júregine aınaldy. Glazgoda ótetin BUU-nyń Klımattyń ózgerýine arnalǵan konferensııasy (COP26) jaqyndaǵan saıyn uıym is-áreketke shaqyrýdy naqty áreketke aınaldyra alatynyn dáleldeýi kerek. Ári damýshy elderdiń nazyn tyńdaýdy da umytpaýǵa tıis.
Haver SOLANA,
Eýropalyq odaqtyń syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty boıynsha burynǵy joǵary ókili,
NATO-nyń burynǵy bas hatshysy, Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri, EsadeGeo jahandyq ekonomıka men geosaıasat ortalyǵynyń prezıdenti jáne Brýkıngs ınstıtýtynyń qurmetti oqytýshysy
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org