Strategııalyq mańyzdy ekojúıe

Otyrysta depýtattar «Kaspıı teńiziniń teńiz ortasyn qorǵaý jónindegi negizdemelik konven­sııaǵa bıologııalyq ártúrlilikti saqtaý týraly hattamany ratı­fı­ka­sııalaý týraly» zań jobasyn qarap, qabyldady. Bul Hattama janýar­lardyń qorǵalatyn túr­lerine jáne olardyń meken ete­tin ortasyna keri áserin tıgi­ze­tin is-áreketterdi retteýge múmkin­dik beredi. Hattamany ratıfı­ka­­sııa­laǵan elder qaldyqtar men ózge de zattardy kómýge neme­se or­na­lastyrýǵa tyıym salý­dy engizýge jaǵdaı jasaıdy. Son­daı-aq qurylys nemese izdes­tirý ju­mystaryna baılanysty kez kel­gen qyzmetti retteýge baǵyt­tal­ǵan basqa da tabıǵatty qorǵaý sha­ralaryn qabyldaýǵa jol ashady.

Atalǵan zań jobasy jóninde Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev baıandama jasady. Vedomstvo basshysynyń aıtýyn­sha, Hattamanyń maqsaty – Kas­pıı teńiziniń bıologııalyq ár­túr­liligin, ekojúıesin saqtaý jáne bıologııalyq resýrstar­dy turaqty paıdalanýdy qamtamasyz etý. «Osyǵan baılanysty, Kas­pıı mańy memleketterimen my­na­­daı sharalardy qabyldaý qaras­­­tyrylǵan. Birinshiden, qor­ǵa­latyn túrler men olardyń meken­deý oryndaryna teris áserin tı­gi­zetin qyzmet retteledi. Ekin­shi­den, flora men faýnanyń qor­­ǵa­latyn túrlerin, olardyń ból­shek­terin, sondaı-aq derıvattar­dy kommersııalyq maqsatta ádeıi, kez­deısoq aýlaý jáne qajet bo­lýyna qaraı olarǵa tyıym salý baqylanady. Ásirese, kó­beıý, ınkýbasııa, uıyqtaý neme­se qonys aýdarý kezeńinde, son­daı-aq basqa da bıologııalyq kezeń­de buzylýyna ákelip soǵatyn qyz­metti baqylaý jáne qajet bolǵan­da oǵan tyıym salý kózdelgen», dedi mınıstr.

S.Brekeshevtiń sózine sensek, árbir tarap teńiz ortasynda jáne jaǵalaý aýmaǵynda qorǵalatyn aýdandardy bóle alady. Bul úshin basqa tarap qarsy bolmaýy kerek jáne qorǵaý maqsatynda júzege asyrylýy tıis. Osyǵan baılanys­ty joıylý qaýpi tóngen túr­ler mekendeıtin jerlerdi, flora men faýnaǵa qaýip tóngen nemese endemıkalyq túrler tirshilik ete­tin aımaqtar qorǵaýǵa alyna­dy. Budan bólek, kóbeıý jáne qalpyna kelý úshin óńirlik mańyzy bar mekendeý oryndary, ǵylymı es­te­tıkalyq, mádenı nemese bilim berý mańyzyna baılanys­ty erekshe mańyzdy obektiler qor­ǵalady. «Aýdandardy qorǵaý jáne olardy basqarý maqsatynda Tarap­tar qajetti tabıǵat qorǵaý shara­laryn kózdeıdi. Onyń ishin­de ekojúıeniń tutastyǵyna tike­leı nemese janama zııan kel­tirýi múmkin qaldyqtar men ózge de zattardy kómýge nemese or­na­las­tyrýǵa tyıym salýdy en­gizý, osy aýdanǵa ıntrodýksııany jáne reıntrodýksııany retteý, qurylys nemese izdestirý jumystaryna baı­lanysty kez kelgen qyzmetti ret­teý, balyq aýlaýdy, ańshy­lyqty, janýarlardy aýlaýdy, ósimdikter jınaýdy nemese olardy joıýdy retteý eskerilgen. Hat­tamaǵa qosylý Qazaqstannyń bıo­lo­gııalyq ártúrliligin saq­taýǵa, teńiz kemelerinen jáne antro­po­­gen­dik kózderden qorshaǵan or­tanyń lastanýyna jol bermeýge, bıologııalyq resýrs­tardy ornyq­ty paıdalanýdy qam­tamasyz etý­ge múmkindik beredi. Sondaı-aq Kaspıı teńiziniń teńiz orta­syn qorǵaý jónindegi jedel jáne tıimdi sharalardy iske asyrý jó­nindegi memleketterdiń kópjaqty yntymaqtastyǵyna járdemdesý úshin qajet», dedi S.Brekeshev.

Budan keıin qosymsha baıandama jasaǵan senator Dúısen­ǵazy Mýsın Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Jol­daýynda ekologııalyq ahýaldy jaqsartý, bıologııalyq árkel­kilikti saqtaý, tabıǵat baılyq­taryn zańnamalyq turǵydan qorǵaý máseleleriniń mańyzyna toqtalǵanyna nazar aýdardy. «Kaspıı teńizi – qaıtalanbas faý­nasy men florasy bar eko­no­mıkalyq jáne áleýmettik ma­ńyzy zor strategııalyq aımaq, sondyqtan da óte muqııat qorǵaýǵa jatatyn ulttyq baılyǵymyz bolyp sanalady. Onyń ekologııa­lyq jaǵdaıy, ásirese teńizdiń bıologııalyq ártúrliligin saqtaý jáne tabıǵı resýrstaryn utymdy paıdalaný erekshe nazardy aýdarýdy talap etedi. Búgingi qara­lyp otyrǵan Zań jobasy – Kas­pıı mańy memleketteriniń qorshaǵan ortany jáne Kaspıı teńiziniń bıologııalyq resýrstaryn qor­ǵaýǵa jáne ornyqty paıdalanýdy birlesip qamtamasyz etýge baılanysty máselelerdi ret­teýge baǵyttalǵan. Hattamany ratı­fıkasııalaý – Kaspıı teńi­ziniń biregeı teńiz ortasy men bıo­logııalyq ártúrliligin, sondaı-aq joıylyp ketý qaýpi tóngen jáne endemıkalyq flora men faýnany saqtaý sharalaryn qabyldaýdy kózdeıdi», dedi depýtat.

D.Mýsınniń aıtýynsha, zań jobasy Kaspıı teńiziniń janýarlar álemi men ósimdikter dúnıesine teris áser etetin qyzmetterdi retteýge, antropogendik faktorlardan teńiz ortasynyń lastanbaýyna jáne erekshe mańyzdy obek­tilerdi qorǵaýǵa múmkindik beredi. «Kaspıı teńiziniń bıologııalyq alýandyǵy men ekojúıesin saqtaý elimiz úshin strategııalyq máselelerdiń biri. Osy rette búgin qabyldanǵan zańnyń mańyzy zor. Sondyqtan bul qujat teńiz jaǵalaýyndaǵy bes memlekettiń osy baǵyttaǵy yntymaqtastyǵyn kúsheıtip, Kaspııdiń ekojúıesin saqtaýǵa óz úlesin qosady dep senemiz», dedi zań jobasy jóninde pikir bildirgen Máýlen Áshimbaev.

Sonymen qatar otyrys barysynda senatorlar ózderiniń depýtattyq saýaldaryn joldady. Premer-Mınıstrge joldaǵan saýalynda Nurlan Beknazarov áleýmettik az qamtylǵan topqa jatatyn mektep oqýshylaryn áleýmettik qorǵaý sharalaryn kúsheı­týdiń mańyzdy ekenine toq­taldy. Senat keltirgen málimet­ke súıensek, elimizde 257 jeke­menshik mektep bar. Onda 64 myńǵa jýyq mektep oqýshysy oqıdy. Olardyń bir toby áleýmettik az qamtylǵan otbasylardan shyq­qan oqýshylar. Shymkent qala­syndaǵy ahýaldy sóz etken depýtat búginde atalǵan qalada 34 jekemenshik mektepte halyqtyń áleýmettik osal tobyna jatatyn 7 myńǵa jýyq bala bilim alatynyn jetkizdi. «Qazirgi ýaqytta memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarty aıasynda jan basyna qarjylandyrylatyn memlekettik bilim berý uıymdary men jekemenshik mektepterdegi bilim alatyn áleýmettik kómekke muqtaj sanatyndaǵy oqýshylardy oqýlyqtarmen, oqý-ádistemelik quraldarmen, kıim jáne bir rettik tamaqtandyrýmen qamtamasyz etýde teńsizdik oryn alyp otyr. Úkimettiń Qaýlysy talaptaryna sáıkes aımaqtardaǵy bilim bas­qarmalary áleýmettik kómekter­men tek memlekettik orta bilim berý mekemeleriniń joǵaryda atalǵan sanattaǵy oqýshylaryn ǵana qam­tamasyz etedi», dedi N.Bek­nazarov. Osyǵan baılanys­ty senat­or jekemenshik mek­tepter­de oqıtyn áleýmettik kó­mek­ke muqtaj oqýshylardy qar­jy­lan­dyrý úshin qazirgi norma­tıv­tik quqyqtyq aktilerdi talapqa saı keltirý qajet ekenin atap ótti.

Dınar Nóketaeva Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldap, farmasevtıkalyq saladaǵy ǵylymı jumystardy qaıta jandandyrý qajet ekenine nazar aýdardy. «Búginde koronavırýsqa qarsy birneshe vaksına bar. Alaıda álem boıynsha ekpe al­ǵandardyń arasynda vırýs juq­tyrý jaǵdaılary tirkelip jatyr. Sol sebepti ǵalymdar koro­navırýstyń arnaıy dárisin iz­deý­ge kiristi. Sonyń ishinde ósim­­dik­terdiń emdeý qasıetin far­ma­sevtıkalyq preparat retin­de paıdalaný tájirıbesi de qaras­tyrylyp otyr», dedi senator. Onyń aıtýynsha, qazirgi kezde koronavırýstan bolatyn ólim-jitimdi azaıtý maqsatynda «Artesýnat» preparatyn qol­daný máselesi zerdelenip jatyr. Depýtat sóz etken dári bezgekke qarsy qoldanylady ári ony jýsannan jasaıdy. «Qazaqstanda osy baǵytty damytýǵa múmkindik bar. Bizde emdik shópterdiń túr-túri ósedi. Sonyń bárin farma­sevtıkalyq óndiriste paıdalanýǵa bolady. Máselen ońtústik óńir dermene jýsanynyń tabıǵı aımaǵy bolyp sanalady. Onyń quramynda «darmınol» atty efır maıynyń kóp mólsheri bar. Bul zattyń stafılokokk, streptokokk jáne taǵy basqa bakterııalar men vırýstarǵa qarsy, tipti, qa­bynýǵa qarsy kúshti áseri bar», dedi D.Nóketaeva. Osy oraıda sena­tor Qazaq KSR kezindegi ǵalym­dardyń eńbegin eske aldy. 80-jyldary olar jýsannan jasalatyn santonın dárisiniń tumaýǵa qarsy tıimdi ekenin dáleldegen. Osyǵan baılanysty jýsan­nyń syǵyndysy koronavırýsqa qa­laı áser etetinin zertteýge kúsh salý qajetine toqtaldy. Senator ǵylymǵa bólinip jatqan qarjy aıasynda ósimdik shıkizatynan dári jasaý bastamalaryna qoldaý kórsetýdi surady.

Senator Aqylbek Kúrishbaev Úkimet basshysy Asqar Mamınge joldaǵan saýalynda az qamtyl­ǵan otbasylardan shyqqan stýdentterge joǵary bilim alýdyń qol­jetim­­diligin qamtamasyz etý má­se­lesine toqtaldy. Depýtat aýyldaǵy bilim deńgeıi kóbinese qala­lyq deńgeıden artta qalaty­nyn atap ótti. Aýyldyq jerlerde pedagogterdiń tapshylyǵy 2 100-den astam adamdy quraıdy, res­pýblıkada pedagog kadr­lardyń jetispeýi 60 paıyzǵa jetken. Sonyń nátıjesinde kóptegen aýyl balalary grant alý úshin UBT-da qajetti ball jınaı almaıdy, al olardyń kópshiliginde aqyly oqýǵa múmkindik joq. Sena­tor agrarlyq mamandyqtarǵa túsý úshin aýyldyq kvotany 30 paıyzdan 50 paıyzǵa deıin kóterýdi usynyp otyr. Depýtat jyl saıyn joǵary oqý oryndary túlekteriniń tek 30 paıyzy ǵana aýylǵa jumysqa keletini, sonyń saldarynan el bıýdjeti jyl saıyn 1,5 mlrd teńgege deıin qarjy joǵaltatyny týraly derekti keltirdi. «Kóptegen jyl­­dar boıy Parlament de­pý­tat­tary Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­liginiń aldynda aýyl mek­tepteriniń túlekterine agrar­lyq mamandyqtarǵa túsý úshin aýyldyq kvotany 30 paıyzdan kem degende 50 paıyzǵa deıin arttyrý qajettiligi týraly má­seleni kóterip keledi. Biraq másele tabandy túrde sheshilmeı otyr. Agrarlyq ýnıversıtet­terdi bitirýshilerdiń aýyldyq jer­lerge jyl saıyn tek 30%-y ǵana jumysqa ornalasady, qal­ǵandary memlekettik qarajat esebinen oqyp, jumyssyzdar qataryn tolyqtyra otyryp, qalalarda qalady», dep málimdedi A.Kúrishbaev.

Senator elimizde bilim berý granttaryn bólý tetigine ózgeris­ter engizetin kez keldi dep sanaıdy. Ol memlekettik grant pen stı­pendııany test nátıjesi men úlgerimi negizinde ǵana emes, sondaı-aq memlekettiń qol­daýynsyz oqı almaıtyndarǵa áleý­mettik kómek kórsetý maq­satynda bólý qajettigin de atap ótti.

Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovqa joldaǵan depýtattyq saýalynda senator Andreı Lýkın Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jáne oǵan qarasty kompanııalardyń qyzmetindegi zań talaptaryn buzý faktilerin atap ótti. Senatordyń aıtýynsha, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi dári-dármek jáne medısınalyq ónimderge arnalǵan shyǵyndardy josparlaǵanda mańyzdy kór­set­kishter joq nemese joǵary bel­gilengen bıýdjettik ótinim negizinde jasaǵan. Sonyń saldarynan 66 mıllıardqa jýyq bıýdjet teńgesi tıimsiz jumsalǵan. «2020 jyly 39 nozologııaǵa shamamen 66 mlrd teńge tıimsiz jumsaldy. Onda 6 nozologııa boıynsha 26 mlrd teńge kóleminde tolyq qar­jylandyrylmaý aıasynda zań talap­tarynyń osylaı buzylýy­na jol berilgen. Keıinnen 2019-2020 jyldary «SK-Farmasııa» JShS saqtaý qoımalarynda 159 mln teńgeniń preparattary­nyń jaramdylyq merzimi ótip ketkendikten joıylýǵa jiberýge jatqyzyldy. Sonymen qatar mınıstrlik Ulttyq ortalyqtyń esepteýleri negizinde, sondaı-aq Kodekstiń 76-babyna qaramastan dári-dármektiń shekti baǵasyn kóterip jibergen. Nátıjesinde, dári-dármek óz qunynan 1,5 mlrd teńgege qymbatqa satyp alyndy», dedi A.Lýkın. Senator sonymen qatar osy ýaqytqa deıin Qazaqstanda Memlekettik farmakopeıa bekitilmegenin habarlady. Iаǵnı dárilerdiń sapasy men qaýipsizdigine qoıylatyn talaptardy belgileıtin qujat áli joq. Senator osyǵan baılanysty dárilik zattardy jetkizýshiler arasyndaǵy básekelestikke qarsy kelisimderdi ázirleýge, pasıentter týraly málimetterge mańyz bere otyryp anyqtyǵyn qamtamasyz etýge qatysty suraqtarǵa jaýap berýdi surady.