Bıyl el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy. Osynaý mereıli kezeńde Qazaqstan úshin mańyzdy seriktes memlekettiń biri – Ulybrıtanııanyń elimizdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Ketı Lıchtan suhbat alǵan edik. Ketı hanym dıplomatııalyq qyzmetine kiriskenine birneshe aıdyń júzi boldy. Ol Qazaqstanǵa kelmesten buryn qazaq tilin úırengen eken.
– Bıyl Qazaqstan Táýelsizdigine 30 jyl tolady. Qazirgi ýaqytta eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar qandaı baǵytta damyp jatyr?
– Otyz jyl ishinde munaı-gaz salasynda, bilim berýde, qarjy sektoryndaǵy jáne basqa da kóptegen salalarda tamasha áriptestik ornattyq, bul aldaǵy otyz jylda odan ári jaqsarady. Aldaǵy ýaqytta odan da jaqsy nátıjelerge qol jetkizetinimizge senemin. Qazirgi tańda jasyl ekonomıkaǵa basa kóńil bólip otyrmyz.
Energetıkalyq sektordyń dekarbonızasııasyn, jańartylatyn energııa kózderin, sıfrlandyrýdy jáne bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýdi qarastyryp jatyrmyz. Bul jańa ári bilikti jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik beredi. Kún tártibinde turǵan mańyzdy másele de osy.
Osy oraıda, myna máselege nazar aýdarǵan jón. Búginde Ulybrıtanııada kóp jyl bilim alyp, birneshe jyldan beri óz mansabyn qalyptastyryp kele jatqan qazaqstandyq jastar óte kóp. Olar eki el arasynda tıimdi baılanysty ilgeriletýge kómektesetini sózsiz.
– Ulybrıtanııa Qazaqstannyń mańyzdy seriktesteriniń biri. Eki el arasynda ózara tıimdi ekonomıkalyq baılanys ornatylǵan. Biraq pandemııanyń kesirinen qarym-qatynasymyzǵa azdaǵan kedergi keldi. Ekijaqty saýda-ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtý úshin bolashaqta qandaı qadamdar jasalý kózdelýde?
– Pandemııa jaǵdaıdy qıyndatqanyna kúmán joq. Biraq qazir bızneske jańa múmkindik berip, kómektesýge bel býdyq. Menińshe, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn damytý sheteldik ınvestısııalardy tartýǵa jaǵdaı jasaıdy. Sondaı-aq daýlardy aǵylshyn jalpy quqyǵy men úzdik halyqaralyq praktıka negizinde sheshý ınvestısııa men saýdany yntalandyrýǵa laıyqty kómektesedi. Men Qazaqstandaǵy dúkenderde brıtan taýarlary men brendterin kóbirek kórgim keledi.
– Sońǵy ýaqytta jıi talqylanatyn máselelerdiń biri – «Breksıt». Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan shyǵýynyń qandaı tıimdi jaqtary bar dep oılaısyz?
– 2021 jylǵy 1 qańtarda ótpeli kezeń aıaqtaldy. Pandemııa kezinde ortasynda EO men Keden odaǵynyń biryńǵaı naryǵynan shyqtyq. Múmkin, bul qadam jańa salalarda óz zańyn qabyldaıtyn, jeke saýda kelisimderin jasaıtyn el retinde jaǵdaıdy birshama qıyndatqan shyǵar. Biraq Premer-mınıstrimiz de, jańa Syrtqy ister mınıstrimiz Lız Trass ta, ózge de mınıstrler de bıylǵy jyl búkil álemde jańa múmkindikterdi paıdalanýǵa umtylatyn Jahandyq Ulybrıtanııanyń bastamasy bolatynyna senimdi.
– «Breksıt» Ulybrıtanııa halqyna qalaı áser etti? Máselen, Brıtandyq araldarda jumys isteıtin eýropalyqtar nemese Eýropalyq odaq elderinde eńbek etetin Ulybrıtanııa azamattary burynǵydaı erkin jumys isteı ala ma?
– Ulybrıtanııa da, Eýropalyq odaq ta 2021 jylǵy 1 qańtardaǵy ótpeli kezeń aıaqtalǵanǵa deıin Eýropada turyp jatqan brıtandardyń jáne Ulybrıtanııada turyp jatqan eýropalyqtardyń ómir súrý jáne jumys isteý quqyqtarynyń qorǵalýyn muqııat qadaǵalady. Degenmen úkimettiń «Breksıtten» alǵan negizgi sabaǵynyń biri – ımmıgrasııany muqııat basqarýǵa qajettilik.
Osylaısha, Eýropalyq odaq azamattary budan bylaı Ulybrıtanııaǵa kelgende nemese kerisinshe aǵylshyndar Eýropada burynǵydaı erkin jumys isteı almaıdy. Ásirese, biliktilikti qajet etetin mamandyqtarǵa barý qıynǵa túsedi. Biraq Ulybrıtanııa shyǵarmashyl ári keleshegi jarqyn adamdar úshin álemdegi eń tartymdy jumys oryndaryn usynýyn jalǵastyra beredi.
– «Breksıtke» qatysty eń kóp talqylanatyn máselelerdiń biri – Irlandııa men Soltústik Irlandııa arasyndaǵy shekara. Irlandııalyqtar «Breksıtti» qalaı qabyldady? Qazirgi ýaqytta shekara máselesinde qandaı sheshimge keldi?
– Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan shyǵý kezinde «Belfast» kelisimin saqtap qalýǵa qol jetkizdi. О́mirlik mańyzy bar bul kelisimge 1998 jyly qol qoıyldy. Qujat kóptegen jyl boıǵy qaqtyǵystardan zardap shekken Soltústik Irlandııaǵa beıbitshilik ákeldi. «Belfast» kelisiminiń saqtalýyna Irlandııa tarapy da, Ulybrıtanııa úkimeti de, Soltústik Irlandııanyń barlyq partııalary da múddeli.
Atalǵan kelisim túrli qaýymdastyqtar arasyndaǵy tepe-teńdikti buzbaıdy. Eýropalyq odaqpen jasalǵan kelisimge sáıkes, Soltústik Irlandııa Hattamasy bul názik tepe-teńdikti saqtaýǵa tyrysty. Iаǵnı Soltústik Irlandııa EO-nyń Biryńǵaı naryǵynda qala beredi.
Sondyqtan Soltústik pen Ońtústik arasynda qatań shekara bolmaǵandyqtan, Ulybrıtanııa ishki naryǵynyń ajyramas bóligi retinde de eseptelmek. О́ıtkeni óńir zańdy túrde Ulybrıtanııa aýmaǵy sanalady. Barlyq tarapqa tıimdi bolý úshin Ulybrıtanııa úkimeti Hattamany júzege asyrý sharttary áldeqaıda ıkemdi bolýy qajet dep sanaıdy. Atalǵan másele jóninde Eýropalyq odaqpen kelissózder áli de jalǵasyp jatyr.
– Birneshe jyl buryn Shotlandııada referendým ótkizilip, onda táýelsizdik máselesi talqylandy. Qazir shotlandyqtar bul máselege qaıta orala ma? Bıliktiń buǵan degen kózqarasy qandaı?
– Sol kezdegi Premer-mınıstr Devıd Kemeron 2014 jyly «Táýelsizdik referendýmyn» ótkizýge ruqsat etkende, Ulybrıtanııa men Shotlandııa úkimetteri atalǵan máseleni sheshý keleshek urpaq úshin ádil jáne zańdy qadam ekenine kelisti. Ulybrıtanııa úkimeti áli de referendýmnyń nátıjesi sheshýshi maǵynaǵa ıe dep esepteıdi. Ári másele túpkilikti sheshildi degen pikirdi ustanady.
– Ulybrıtanııa óz mádenıetiniń alýandyǵymen asa tanymal. El ártúrli etnostyq toptar ókilderiniń beıbit ómir súrýin qalaı qoldaıdy? Múmkin buǵan jetý ońaı bolǵan joq shyǵar?
– О́zim kýá bolǵan kezeńde túrli etnostyq toptar men dinderge kózqaras ýaqyt óte kele birneshe márte ózgeriske ushyrady. Aqyr sońynda, turǵyndar adam quqyqtary barlyǵyna teń ekenin túsindi. Terisiniń túsi, dini, jynysy nemese basqa sıpattamalary boıynsha kemsitý órkenıetti qoǵamda jaǵymsyz jáne qabyldanbaıtyn minez-qulyq belgisi. Bul tujyrymdamany zań da, mektepter de, buqaralyq aqparat quraldary da, bılik te qoldaıdy.
О́kinishke qaraı, áli de násilshildik pen dıskrımınasııany tolyqtaı joıa alǵan joqpyz. Biraq meniń oıymsha, halyqtyń basym bóligi ózin ózi qalaı ustaý kerektigin túsinedi. Ádiletti, tolerantty qoǵam qalyptastyrýdaǵy nıetimizdi moıyndaıdy.
– Ulybrıtanııada oqyp júrgen kezimde meni aǵylshyn aksenti qyzyqtyrdy. Sizde qandaı aksent bar? Jalpy, kishkentaı aralda túrli aksentterdiń bolýy qazaqtar úshin óte qyzyqty. Aǵylshyn tilinde aksentterdiń kóp bolýynyń sebebi nede?
– Men Anglııanyń ońtústiginde, Londonǵa jaqyn jerde óstim. Sondyqtan mende ońtústiktik aksent bar. Aıta ketetin jaıt, eldegi kóptegen aımaqtyq aksenttiń áli kúnge deıin qalaı saqtalyp qalǵanyna tańǵalamyn! Meniń oıymsha, bul – týǵan qalasy men shyqqan jerimen maqtanýdyń naqty belgisi. Sondyqtan qazirgi ómir birtektes bolǵan kezeńde aǵylshyndar ózderiniń aksentin saqtap qala aldy.
– Anglııa fýtboldyń otany sanalady. Siz fýtboldy unatasyz ba? Qandaı klýbty qoldaısyz? Ulybrıtanııadaǵy fýtbol mádenıeti, jankúıerlerdiń mádenıeti týraly aıtyp berińizshi?
– Bul óte kúrdeli suraq! Men bir naqty komandanyń jankúıeri emespin, biraq ulttyq quramanyń oıynyn tamashalaǵandy unatamyn. Bıyl Eýropa chempıonatynyń fınalynda Italııadan utylǵanymyz óte aýyr tıdi. Biraq men shyn júrekten oınaǵan jas komandany maqtan tutamyn. Anglııadaǵy fýtbol jankúıerleri óz komandalaryn jaqsy qoldaıdy. Buzaqylyqtan týyndaǵan keı máseleler óte tıimdi saıasat pen polısııa kúshteri arqyly sheshiledi dep senimdi túrde aıta alamyn. Aǵylshyndar úshin fýtbol otbasymen birge kórip, demalatyn oıyn.
– Ulybrıtanııa sonymen birge ǵalamdyq jylyný máselesin sheshýde erekshe oryn alyp otyr. Osylaısha, kún tártibinde 2050 jylǵa deıin parnıktik gazdar shyǵaryndylarynyń kólemin qysqartý máselesi tur. Bul mindettemeni oryndaý úshin qandaı sharalar qoldanylady?
– 31 qazanda tarıhqa baı, ádemi Glazgo qalasynda Klımattyń ózgerýi týraly BUU negizdemelik konvensııasy taraptarynyń 26-shy konferensııasyn ótkizemiz (COP26). Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 125-ten astam memlekettiń kóshbasshylarmen birge Álemdik kóshbasshylar sammıtine qatysatynyna óte qýanyshtymyz.
Eki apta boıy Konferensııa sheńberinde ótkiziletin keıbir kelissózderdiń taqyryby tehnıkalyq máselelerdi qamtıdy. Biraq jalpy maqsat aıqyn. Klımattyń jylynýyn 1.5°C ólsheminde saqtap turý. Iаǵnı ujymdyq kúsh-jigerdi salyp, 2050 jylǵa qaraı jylynýdy 1,5 gradýstan aspaıtyn deńgeıde ustap turýǵa qol jetkizýimiz qajet. Bul maqsatqa jetý úshin kóbirek jumys isteýimiz kerek.
Onyń ústine, Premer-mınıstrimiz tórt salanyń – kómir, avtomobılder, aǵashtar jáne qolma-qol aqshanyń erekshe rólin atap ótti. Kómirden, ıaǵnı álemdegi eń lastaýshy otynnan kezeń-kezeńmen bas tartý saıasatyn belgileýimiz qajet.
Sonymen qatar benzındi qoldanatyn avtomobılderdi 2040 jylǵa deıin tabıǵı taza kólikterge almastyrýymyz kerek. Álemdik ormandardy qorǵap, jerdi paıdalaný kezinde kómirtegi shyǵarylymyn barynsha tómendetýge tıispiz. Sondaı-aq dekarbonızasııa úshin de, klımattyń ózgerýine beıimdelý úshin de qajet ınvestısııalardy jumyldyrǵanymyz jón.
– Sizdi qazaqtardyń qandaı óner men mádenıeti qyzyqtyrady? Elshi retinde elimizde qandaı erekshelikterdi baıqadyńyz?
– Men klassıkalyq mýzykany, opera men baletti jaqsy kóremin. «Qyz Jibek» sekildi buryn-sońdy kórmegen spektaklderdi tamashalaýdy asyǵa kútip júrmin. Maǵan djaz ben óner unaıdy, biraq olardyń ekeýin de jetik bilmeımin. Sondaı-aq tarıh jáne onyń sáýlet ónerine qalaı áser etkeni qyzyqtyrady. Nur-Sultannyń zamanaýı ǵımarattary óte qyzyqty. Biraq solardyń arasynda Ulttyq mýzeı áli kúnge deıin meniń súıikti jerim. Bul – asa keremet, ádemi ári erekshe ǵımarat, al onyń qazynalary bizge tarıhtyń qyzyqty kezeńderin ashady.
– Elshilik qyzmetke kiriser aldynda biraz ýaqyt qazaq tilin úırengen ekensiz. Tilimizdi úırený sizge qıyn bolǵan joq pa?
– Qazaq tili – qıyn til! Biraq mundaı qyzyqty tildi úırenýdiń artyqshylyǵy da bar. Qazaq tilinde erkin sóıleý úshin áli uzaq eńbek etýim kerek. Biraq jattyǵa berýge bel býdym. Qazaq tilin jetik meńgerý, árıne, maǵan Qazaqstannyń tarıhy men mádenıeti týraly kóbirek bilýge áldeqaıda kómektesedi degen oıdamyn.
– Bizdiń elge keletinińiz jaıly estigende otbasyńyzdyń alǵashqy áseri qandaı boldy?
– Biz 18 aıǵa jýyq oqshaýlaný men shekteýlerden óttik. Eshqaıda shyqpaı, Hartfordshır okrýgindegi úıimizde turdyq. Sondyqtan kenetten erekshe zamanaýı qalaǵa kóshý – biz úshin óte keremet jańalyq boldy. Biz áli de saıahattaı almaımyz, biraq men olarǵa Qazaqstandy tolyq aralatyp shyqqym keledi.
– Bıyl Qazaqstan Táýelsizdigine 30 jyl tolady. Osy otyz jyldyń ishinde eldiń damý deńgeıine elshi retinde qandaı baǵa berer edińiz?
– Men 1991 jyly Keńes Odaǵyna kelip ketkenmin. Naqtyraq aıtsam, 15 táýelsiz el qalyptasa bastaǵan kezde úshinshi kýrs stýdenti edim. Saıası jáne ekonomıkalyq júıeniń quldyraýyn óz kózimmen kórgendikten, onyń qandaı bolatynyn eshqashan umytpaımyn. Sol sebepti osy zamanǵy, órkendegen, kópkonfessııaly jáne kópetnosty memleketti qurǵan Qazaqstan halqynyń qol jetkizgen bıik jetistikterin jeke ózim joǵary baǵalaımyn.
– «Egemen Qazaqstan» oqyrmandaryna aıtatyn tilegińiz?
– Men egemenqazaqstandyqtardy, sondaı-aq barsha qazaqstandyqtardy El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵymen shyn júrekten quttyqtaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»