Gaz baǵasy nege qymbat?

Biraq óndirilgen munaımen qatar jer betine shyqqan gazdy qajetke jaratýdyń joly tabylmaı, kóp ýaqyt aıdalada alaý bolyp janyp kelgeni taǵy ras. Tek eki myńynshy jyldardyń basynda ǵana Aqshabulaq ken ornynan óńdeý zaýyty salynyp, tabıǵı gaz qubyr arqyly oblys ortalyǵyna jetkizildi. Osy kúni Qyzylorda qalasy men aýdan ortalyqtary túgeldeı gazdandyryldy. Keıbir aýyldarǵa da «kógildir otyn» kerýeni jetip, el ıgiligin kórip otyr.

Áý basta Qyzylordadaǵy gaz baǵasy elimizdegi eń arzan tarıf sanalatyn. Biraq «kógildir otyn» quny jyl saıyn qymbattap, qazir óńir baǵa jaǵynan kóp oblystyń keý­de qataryna shyǵyp otyr. Tur­ǵyndar bolsa óz jerimizde óndi­riletin gazdyń jyl saıyn qym­bat­taý sebebin bilmeı dal.

Osy máselege baılanysty jol­­daǵan saýalymyzǵa oblystyq ener­­getıka jáne turǵyn úı-kom­mý­naldyq sharýashylyq basqar­masy mamandary keshiktir­meı jaýap qaıtardy. Odan bilgenimiz, 2 jyl buryn Tabıǵı monopolııany retteý komıtetiniń Qyzylorda oblysy boıynsha departamenti óńirde gazdyń tasymaldaý baǵasyn 34,6 paıyzǵa tómendetý týraly buıryq shyǵarǵan. Osydan keıin tólem arzandap, tutynýshylar 1 tekshe metr gazǵa qosymsha qun salyǵyn qosqanda qoldanystaǵy 20,9 teńgeniń ornyna 17,4 teńge tó­le­ýi tıis edi. Alaıda «Qaz­Trans­Gaz Aımaq» AQ bul bu­ı­­ryq­­tyń kúshin joıý týraly sot or­gan­daryna shaǵymdanǵan, biraq bar­lyq satydaǵy sot bul ta­lap aryz­dy qanaǵattandyrýsyz qal­dy­rypty.

Basqarma ókilderiniń jaýabyna sú­ıensek, oblysqa qajetti «kó­gildir otyn» kóleminiń 18 pa­ıyzy ǵana jer­gi­likti Aqsha­bu­laq gazy. Bul oblys or­ta­ly­ǵy­nyń da qajettiligin óteı al­ma­­ǵan­dyqtan «Beıneý – Bozoı – Shym­kent» magıstraldyq gaz qu­by­ry­nan AGRS-2 salynǵan. Eki ma­gıs­traldyq gaz qubyrynyń gaz ta­symaldaý boıynsha baǵalary esebinen oblystaǵy «kógildir otynnyń» kóterme quny bekitildi.

Bul másele oblystyq qoǵam­dyq keńes otyrystarynda da kóterilip keledi. Keńes múshesi, qoǵam belsendisi Bolat Nurqojaev 2013 jyly tekshe metri 6,6 teńge bolǵan gaz birtindep kóterilip, 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ınvestısııalyq baǵdarlama sheń­be­rinde qymbattaı túskenin aıtady.

– Bul másele osydan 4 jyl bu­ryn kóterilgen. Ony tıimdi she­shý úshin jumys toby quryl­ǵa­ny jón. Ol topqa memlekettik organdar men qoǵamdyq uıym ókilderi, tarıftiń qyr-syryn biletin mamandar engizilýi tıis. Osy oıymyzdy oblys ákimdigi ókilderine de aıttyq. Olar quptap, osy ba­ǵyt­ta jumys atqarylyp jatyr, – deıdi B.Nurqojaev.

Onyń aıtýynsha, oblystyń «Qy­zyl­or­da-Aqshabulaq» gaz qubyrynan alatyn úlesi jaıly málimet naqty emes. Birese 40 paıyzdan joǵary, keıde 18 paıyz degen derek aıtylady. Mysaly, oblys 2018 jyly 618 myń tekshe metr gaz tu­ty­nǵan. Osynyń qansha bóligi «Qy­zylorda-Aqshabulaq» gaz quby­ry­nan alynyp otyrǵanynan bilmeımiz. Jalpy, óńirde qansha gaz óndirilip jatqany da qyryq qulyp astyndaǵy qupııa. Osynyń bárin jiliktep túsindiretin mamandar bar. Olarǵa tek múmkindik berý kerek.

Tabıǵı monopolııany retteý komı­te­ti Qyzylorda oblysy bo­ıynsha de­partamentiniń basshysy Gúlmıra О́te­ge­no­vanyń aıtýyn­­­sha, gazdyń bólshek saý­da­daǵy baǵasy 3 komponentten turady. Onyń ishinde kóterme baǵany Energetıka mınıstrligi, tasymaldaý qunyn jergilikti de­partament, al jabdyqtaý qo­syn­dysy baǵasyn komıtet be­ki­tedi. Osyǵan baılanys­ty 2019 jyldyń shilde aıynda «QazTransGaz  Aımaq» AQ ókil­de­ri tasymal tarıfi jóninde de­partamentke ótinish beredi. Má­se­­lege baılanysty qoǵam ókil­de­rin qatystyra otyryp, jarııa tyńdaý ótkizgen departament sol jyldyń qarasha aıynda tasy­mal qunyn ótinimdegi baǵadan 34 paıyzǵa tómendetip, buıryq shy­ǵarady. Onymen kelispegen «QazTransGaz Aımaq» AQ sotqa júginip, olardyń talaby úsh satyda da qanaǵattandyrýsyz qal­dy­ryldy.

Departament «Qaz­Trans­Gaz Aımaq» AQ oblys­tyq fılıa­ly­nyń joǵary tarıften tapqan negizsiz tabys somasyn bel­gilep, bir jylǵa, ıaǵnı 2022 jylǵy 1 tamyzǵa deıin ýaqytsha ótemdik tarıf engizgen eken. Ta­rıf­tegi aıyrma turǵyndarǵa osylaı qaıtarylýy tıis bolatyn. «QazTransGaz Aımaq» AQ sotqa aryz bergendikten bul buıryqtyń da júzege asýy toqtap tur.

Osylaısha, ýaqyt sozylyp ketti. Daýdyń, sońǵy núktesin sot qoıady. Jalpy, bıylǵy 1 shilde­den bastap respýblıka bo­ıyn­sha gaz­dyń kóterme baǵasy 15 paıyzǵa deıin ósti. Al bizde kerisinshe 5,9 paıyzǵa tómendep otyr. Osy kúni oblys turǵyndary 1 tekshe metr gazǵa (QQS qosqanda) bu­ryn­ǵy 20,9 teńgeniń ornyna 19,7 teńgeden tólep otyr.

Máselege baılanysty «Qaz­Trans­Gaz Aımaq» AQ oblys­tyq fılıalynyń baspasóz qyz­metine saýal joldadyq. Ob­lys­taǵy «Aq­sha­bulaq» ken ornynan qansha gaz óndiriletininen olar da beıha­bar bolyp shyqty. «Gaz jáne gaz­ben jabdyqtaý týraly» 2012 jylǵy 9 qańtardaǵy Qazaqstan Res­pýblıkasy zańynyń 5-baby 2 tarmaqshasyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 5 shildedegi № 914 qaý­ly­symen «QazTransGaz» AQ gaz jáne gazben jabdyqtaý sala­syn­daǵy ulttyq operator bolyp aıqyndaǵan. Oblys halqy tu­ty­nyp otyrǵan «kógildir otyn» kólemindegi jergilikti óndiris úlesin atalǵan ulttyq operator biledi. Sonymen qatar jańaǵy zańǵa sáıkes jyl saıyn taýarlyq gazdy kóterme saýdada ótkizýdiń shekti baǵalaryn Energetıka mı­nıstr­ligi ár oblys úshin jeke bel­gilep otyrǵanynan habardar bol­dyq.

Jaýapty mamandar batys oblystarmen salystyrǵanda Syr boıynda gazdyń tasymal qu­ny­nyń nelikten qymbat eke­nine túsinik berdi. Taratý jú­ıe­le­ri ar­qy­ly gazdy tasymaldaý tarı­fin «Tabıǵı monopolııalar týra­ly» Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy zańyna sáıkes ýá­ki­letti organ 5 jáne odan da kópjyldyq ke­zeń­ge belgileıdi.

Birinshiden, gazdy tasymaldaý baǵasynyń ósýine «QazTransGaz Aımaq» AQ-tyń 21 mlrd teń­ge­ge jýyq qaryz qarajatyn ta­rtý arqyly ınvestısııalyq baǵ­dar­la­many júzege asyrýy áser etken. Baǵdarlama aıasynda Aral, Baıqońyr qalalary, Áıteke bı, Shıeli, Jańaqorǵan kentteri men Qyzylorda qalasyndaǵy Qa­ra­ýyl­tóbe eldi mekeni gazdandyryldy. Bes avtomatty gaz taratý stansasy, 64 shaqyrym burma-qubyr, 13 gaz retteýshi pýnkt, 174 gaz retteýshi shkafty pýnkt sa­ly­nyp, paıdalanýǵa berildi, 1 232 shaqyrymdyq kóshearalyq gaz taratý jelileri paıda boldy. 2013 jylǵy 27 jeltoqsanda qol qoıylǵan №44 ózara túsi­nis­tik jáne yntymaqtastyq týra­ly me­morandýmǵa sáıkes ınvest­baǵ­darlamanyń bastamashysy – Qyzylorda oblysynyń ákimdigi.

Turǵyndar kókeıinde «Gaz­dan­dyrý aıasy ulǵaıǵan saıyn shyǵyn kóbeıdi delik, biraq paıda túsiretin tutynýshylar sany jyl sanap artyp otyrǵany nelikten eskerilmeıdi?» degen de saýal bar. «QazTransGaz Aımaq» AQ oblystyq fılıaly mamandary abonentter jyl saıyn qosylyp jatqanymen de olar tutynatyn gaz kólemi az ekenin aıtady. Gaz paıdalanatyn iri ónerkásiptik oryndar joqtyń qasy. Ázirshe oblystaǵy osyndaı kásiporyn «Qyzylorda jylý elektr orta­ly­ǵy» MKK bolyp otyr.

Mysaly, gaz tasymaldaý kó­le­­mi Aqtóbe oblysynda – 1,4 mlrd, Mań­ǵys­taý­da – 2,9 mlrd, Atyraý oblysynda – 943 mln tekshe metr. Al Qyzylorda oblysynda onyń kólemi nebári 452 mln tekshe metr bolyp otyr. «Bul kredıttik qaryzdardy óteý úshin qajetti tarıftik kiristi qamtamasyz et­peı­di» deıdi ak­sıo­nerlik qoǵam ókilderi.

Qazir aýdandardy gazdan­dyr­­ǵanǵa deıin Qyzylorda qala­syn­­daǵy «kógildir otyn» quny tómen bolǵanyn jáne aýdandarǵa tartylǵan gaz shyǵynynyń oblys tutynýshylary esebinen toltyrylýy qısynsyz ekendigin aıtyp júrgender kóp. «QazTransGaz Aımaq» AQ Qyzylorda fılıaly ma­mandarynyń buǵan da aıtar ýáji bar eken.

«Qyzylordada gaz baǵasy nege qym­bat?» degen saýaldy qoı­ǵanda bil­ge­ni­miz osy bol­dy. «Ar­dagerler daýysy» qo­ǵam­­dyq uıymy osy máseleni bir­ne­she márte kóterip, oblystyq Qo­­ǵamdyq keńes te gaz baǵasyn ar­zandatý talabyn qoıǵan. Biraq jer­­gilikti bılik ókilderi sot tár­­­ti­­­bi­men qaralyp jatqan má­se­­le­ni ózge organdar nemese la­ýazymdy adamdar qaraýǵa, ba­qy­laýǵa ala almaıtynyn alǵa tar­tady.

Sonymen tarazy basyn tuty­ný­­shy talaby basa ma? Álde mono­po­lıst múddesi joǵary shyǵa ma? Ol endi sot sheshimine baı­lanys­ty.

 Qyzylorda oblysy