Muǵaljardaǵy ońdy ister

Ajarly Aqkemer

Oblys ortalyǵyn Muǵal­jar, Temir, Baıǵanın aýdan­da­ry­men baılanystyryp jat­qan 90 shaqyrymdyq «Aq­tó­be-Qandyaǵash» tas joly res­pýb­lıkalyq «Aqtóbe-Atyraý» magıs­tralynyń mańyzdy bóli­gi ǵana emes, sonymen qatar 67 myń­nan astam turǵyny bar mu­naı­ly aýdannyń jyldar boıy ja­malǵan máselesiniń basty túıi­ni de. Ekonomıkanyń negiz­­gi kúretamyry – sapaly sa­lyn­ǵan jol ekendigi kúre joldyń boıyn­da jan bitken shaǵyn eldi ­me­ken­der men jol boıynda kó­beı­gen kólikterden de baı­qa­la­dy. Bu­ryn oıqy-shoıqy joldarmen júrip bara jatqanda mıdaı daladan ushqan qustan ózge eshteńe kózge túspeıtin. Búgingi kórinis basqasha. Aýyldarǵa jan bitse, qaladaǵy baspanasyz júrgen aǵaıynǵa da oı túseri anyq. 3 shaǵyn qala, 12 aýyldyq okrýg pen 34 aýyldyq eldi mekendi bi­rik­tirgen Muǵaljar aýdanynda bel­sendi áleýmettik jobalar qar­qyndy iske asyrylyp keledi.

 Aqtóbe qalasynan shyqqan boıy eń birinshi Aqkemer aýylyna aıaldadyq. Bul aýyl – Aqkemer aýyldyq okrýginiń ortalyǵy. Aqtóbe qalasynan 65 shaqyrym jerde ornalasqan, 4 myńǵa jýyq turǵyny bar. Okrýg quramyna Elek, Kóktóbe, Kótibar, Jaryq aýyldary da kiredi. Aqkemerdiń irgesinen Elek ózeni aǵyp jatyr. Kezindegi Elektiń boıynda baý-baqsha egip, myńǵyrtyp mal ósirgen baı sharýashylyqtardyń biri bolǵan osy okrýgte 64 shar­ýa qojalyǵy, 23 jeke kásip­ker tirkelgen. Kóp aýyldan artyq­shy­lyǵy – Aqkemerge kógildir otyn erterek júrgizildi. Bıyl jazda aýyldyń tórt kóshesi men kireberistegi joly kúrdeli jón­deý­den ótti. Asfalt joldar aýyl­dyń ajaryn ashyp, adamdar­dy jınaqylyqqa úıretedi, Muǵaljar aýdanynyń ákimi Asqar Sherııazdanov Aqkemer aýy­lynyń birneshe kóshesine ortasha jóndeý jumystary «Aýyl – el besigi» jáne Jumyspen qam­tý­dyń jol kartasy arqyly qar­jy­landyrylyp, aýdannyń bir­ne­she jumyssyz azamattary tar­tylǵanyn baıandady.

 Aqkemerden shyqqan soń 600 turǵyny bar Elek aýylyna kelip, aýylishilik gaz qubyryn qosý rásimine qatystyq. Eki aýyldyń arasy – 20 shaqyrym. Aqkemerden Elekke gaz qubyryn tartýmen «ASÝ-K» JShS-i aınalysty. Joba quny – 229,3 mln teńge. Búginde Elek aýylyndaǵy 106 turǵyn úıge gaz qubyry jetip tur. О́ńir basshysy Ońdasyn Orazalın merdigerge aýyl mek­tebi men balabaqshany gaz jeli­si­ne qosýdy jedeldetýge tapsyr­ma berdi. Aıta keterligi, eki jyl buryn salynǵan eki qabatty Elek orta mektebinde oqýshylarǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Byl­tyr osy aýylǵa aýyz sý qu­by­­ry tartylyp, ár úıge sý kel­di. Sý jańa mektebi bar, gaz júr­gi­zi­lip, aýyz sý qubyry tar­tyl­ǵan aýylǵa kóship kelýge yqy­las­ty­­lar kóbeıgen. Aqke­mer aýyl­dyq okrýginiń ákimi Damır Qo­ja­nııazov Elek aýyly­nyń irge­si­nen jeke turǵyn úıler sa­lý­ǵa 208 jer telimi ázir­len­gen­di­gin ha­barlady.

Qandyaǵashtaǵy qarbalas tirshilik

36 myńnan astam turǵyny bar aýdan ortalyǵynda bes mek­tep, on balabaqsha, bir sport mektebi, eki kolledj orna­las­qandyǵyna qaramastan áleý­met­tik nysandarǵa degen sura­nys artpasa, kemigen emes. Qan­dy­aǵash qalasynyń ákimi Talǵat О́temuratov «Jumyspen qam­tý­­dyń jol kartasy» aıasynda respýblıkalyq bıýdjet­ten bólingen qarjyǵa jón­del­gen áleýmettik nysandar qu­ry­­­lysymen tanystyrdy. Al jer­­­gilikti bıýdjetten bólingen qarjyǵa Qandyaǵashtaǵy ortalyq stadıon qaıta jóndelip, dzıýdo, sambo, qazaq kúresi, fýtbol, shahmat jáne paýerlıftıngten oqý-jattyǵý sabaqtary ótetin boldy. Sondaı -aq Qandyaǵashta eki júzý basseıni bar dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni salynyp jatyr. Osy ǵımarattyń syrtqy bóligi aıaqtalǵan. Bas merdiger «Erzat» kooperatıviniń basshysy aldaǵy jyly tolyq bitiremiz dep otyr.

Qandyaǵashta gaz-betondy kirpish men ızover shyǵaratyn eki kásiporyn jaz aıynan beri toq­taýsyz jumys istep ja­tyr.«Neohım» JShS-i kú­ni­ne 100 myń tekshe metr gaz-beton kirpishin óndirip, 50 adamdy jumyspen qamtyǵan. Osy meke­meniń kirpishteri búginde elimiz­diń batys oblystaryna, Qara­ǵandyǵa, Reseıge shyǵa­ry­lady. Kásiporyn basshysy V.Alek­san­drov óndiristi tolyq avtomattandyrý jumystarymen aınalysatyn nemis mamandaryn kútip otyrǵanyn, qondyrǵylar jańalanǵan boıy óndiris qýatyn arttyrýǵa múmkin bolatynyn aıtty. Gaz-betondy kirpish qura­myndaǵy áktas pen qum Qan­dy­aǵash qalasynyń túbindegi karerden alynsa, sement Reseı­diń Novotroısk qalasynan jet­ki­ziledi. Ekinshi kásiporyn – ba­zal­t­ti mıneraldy maqta óndirý sehy. Búginde aıyna 2,5-2,6 myń tonna ızover óndirip, satylymǵa shyǵaryp otyrǵan «Qaz Termo Grýpp» JShS-i dırektory Murat Abjanov kásiporyn jaǵdaıymen tanystyrdy. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy boıynsha alynǵan 1,5 mlrd teńge jeńildetilgen nesıe arqa­syn­da osydan alty jyl buryn toq­tap qalǵan óndiriske byltyr jan bitti. Osy qarjyǵa bal­qytý peshteri qaıta salynyp, ıtalııalyq qondyrǵylar orna­tylǵan. Qazir mıneraldy maq­ta­lardy О́zbekstan, Reseı satyp ala bastady. Qurylysta ızover retinde tanymal mı­ne­ral­dy maqtanyń shıkizaty Hromtaýdan ákelinse, dolomıti Qy­zylordadan, koks Reseıden aldy­rylady. Sebebi koks Qazaq­stan­da shyǵarylmaıdy. Sehta qazir 230 adam jumys isteıdi, mundaǵy eń tómengi eńbekaqy – 100 myń teńge. 

Jurynda qurylys qarqyndy

Qandyaǵashtan keıin Juryn eldi mekenine kelip, kentishilik gaz qubyryn qosý rásimine qatystyq. Gaz qubyry osy jyldyń mamyr aıynda 26 shaqyrym jerdegi temir jol beketinen tartyla bas­ta­dy. Basqa eldi mekenderge qara­ǵanda ıgiliktiń bárinen qur qalyp, kúıi ketken burynǵy aýdan ortalyǵy Jurynǵa gaz ótkizý jumysy on alty jyl buryn bastalyp, biraq esh sebep­siz toqtap qalǵan edi. Juryn tur­ǵyndary aldynda Ońdasyn Ora­zalın óńirde paıdalanýǵa be­rilip jatqan jańa áleýmettik nysandar jóninde baıandady. О́ńir basshysynyń aıtýynsha, pandemııaǵa qaramastan bıyl da áleýmettik nysan qurylystary toqtaǵan joq. Birneshe aýyldarda medısınalyq ambýlatorııalar salynyp, aýrýhanalar jóndelip, jańa mektepter boı kóterdi, shalǵaı eldi mekenderge gaz, sý qubyrlary júrgizilip, kó­sh­elerine asfalt tóseldi. «Maq­­sat – aýyl adamdarynyń tur­mys jaǵdaıyn ońaltý. Eldi mekenderde ınternet baılanysyn jaqsartý oqýshylarymyzdyń sapaly bilim alýyna múmkindik beredi. Jasyratyny joq, keı­bir áleýmettik jobalardy qar­jy­landyrýda qıyndyqtar týyp, ne jobalyq-smetalyq qujattar ázirleýge ýaqyt tapshy bolyp jatady. Eger jergilikti bıýdjetten qarjylandyrý múmkin bolmasa, Úkimetke shyǵyp, «Aýyl – el besigi», Jumyspen qamtýdyń Jol kartasy baǵdarlamalary arqyly qarjylandyrý jobasyn usynamyz», dedi óńir basshysy.

Embi eńse tiktep keledi

Endigi jol – Embi qalasy. Aýyldardy aralaǵan top 65 shaqyrymdy júrip ótip, Embige jettik. 13 myń turǵyny bar Embi qalasy ótpeli kezeńniń ýaqyt ıiriminde turyp qalǵandaı kúı keship jatyr. Kásiporyndary joq, jumyssyzdyq jaılap, sáni buzylyńqyraǵan Embi elimizdiń monoqalalarymen taǵdyrlas. Alaıda kásipkerlik damyp, áleý­met­tik nysandar boı kóterip, Embi birtindep eńse tiktep keledi. Sonyń bir dáleli, qalanyń Jıenǵalı Tilepbergenov atyn­daǵy bas kóshesine asfalt tóse­lip, Baýyrjan Momyshuly kóshe­sin­degi №11 kópqabatty turǵyn úıge 198 mıllıon teńgege kúrdeli jóndeý júrgizildi. 1990-jyl­dardyń alasapyrandy zamanyn eske túsiretin qańyraǵan úıge jan bitip, osy úıden 45 otbasy baspanaly boldy. Turǵyn úıge kezekke turǵan kópbalaly otbasylar, múgedekter, áleýmettik jaǵynan az qamtylǵandar osy úıde qonys toıyn toılady. Ata-anasy qaıtys bolǵan toǵyz jasóspirimniń de osy mekenjaıdan baspana kiltin alǵanyna kýá boldyq. Jeti balanyń ákesi, traktorshy-mehanızator Erlan Birmanovtyń otbasy úsh bólmeli páterge qonystandy. Alaıda osy úıge qarama-qarsy 90 páterli kópqabatty úıge kúrdeli jóndeý jumystary bıyl jyl sońynda aıaqtalýǵa tıis bolsa da merdiger «Qolǵanat Qurylys» JShS-i úsh jyldan beri tapjylmady. Seriktestik basshysy tapsyrys berilgen jylý qubyrlary men esikter el shetine jetpedi degen syltaý aıtady. Alaıda panel qabyrǵalary úńireıip, qańyraǵan turǵan úıge otyz jyldan beri qurylysshynyń qoly tımegeni anyq.

Embige jan bitirgen taǵy bir áleýmettik nysan – Samruk-Kazyna Trust qory turǵyzǵan angar úlgisindegi sport kesheni. Nemis-ýkraın tehnologııasymen ázirlenip, aýa aǵynymen jylytylatyn sý jańa keshen kóptegen sport túrinen jattyǵýlar ótki­zý­ge laıyq. Osydan keıin qala shetindegi bıotazartý nysanyna keldik. Bul jerde káriz sýlar súzgilenedi. Embidegi 32 kópqabatty turǵyn úı men orta­lyq káriz jelisine qosylǵan jeke úılerden shyǵatyn aǵyn­dy sýlar osy jerde jınalyp, zararsyzdandyrylyp, tórt deńgeıli tazartýdan ótip, tehnıkalyq sý retinde qalanyń jasyl jelek­te­rin sýarýǵa qolda­nyl­maq­shy. Bul jobanyń qúny – 2 mlrd teńge. Embiniń shetinde jo­ńysh­qa egýmen aınalysatyn sharýa qojalyǵy bıotazartýdan ótken sýdy jaz boıy egistikke paı­da­lan­ǵan.

Jaǵabulaq – munaıshylar aýyly

Muǵaljar aýdanynyń eldi meken­derine saparymyzdy Bat­paq­­kól aýyldyq okrýginiń or­talyǵy Jaǵabulaqta aıaq­ta­dyq. Burynǵy «Jańajol» keńsha­ry­nyń izindegi Jaǵabulaq búginde munaıshylar aýylyna aınalǵan. Jaǵabulaq, Jarkemer, Qojasaı, Saǵa aýyldaryn biriktiretin osy okrýgte 3 myńnan astam adam turady. Olardyń basym kóp­shiligi Jańajol gaz óńdeýshi zaýy­tynda nemese «SNPS-Aqtó­be­munaıgaz» AQ-na qarasty ke­nish­terde jumys isteıdi. Jaǵa­bu­laq aýylynan basqa jaqqa kóshkender joq. Kerisinshe mektep salynǵaly beri osy aýylǵa kóship kelýshiler kóbeıgen. Bat­paq­kól aýyldyq okrýginiń ákimi Meırambek Boqashev óńirdegi aýyl ákimderiniń arasynan ozyp shyǵyp, respýblıkalyq kon­kýrs­qa qatysyp kelgen. Aýyl ákimderiniń saıysynda júzim ósirýden tyń ıdeıa usynǵan. Ja­ǵa­­bulaqty kóriktendirýge úle­s­in qosýǵa yqylasty jas aýyl ákimi jaz boıy Jaǵabulaq eldi mekeniniń bes kóshesine ortasha jóndeý jumystaryn júrgizýdiń basy-qasynda júrdi. Ol jol jóndeýdiń jobalyq-smetalyq qujattaryn tezirek ázirleýge ózi bas boldy.

Respýblıkalyq bıýdjet qar­j­y­symen «Aýyl – el be­si­gi» baǵ­darlamasy aıasynda jón­del­gen bes kóshe qazirde aýyldyń sánin keltirip tur. Endi mektepke qarama-qarsy tusta angar úlgisindegi sport kesheni sa­lyna bastady. Aýylynyń gúl­denýi úshin janyn salyp júr­gen jas ákim Meırambekke sáttilik tiledik. Baıqaýymyzsha, bıylǵy aýyl ákimderiniń saılaýy eldegi eńbekqor kóp jastyń kókiregine oı salǵan. Aýylyna qarap ákimin tany demekshi, el ishinde isker, sharýaqor, patrıot­ jigitterdiń bılikke kelýi kóp má­seleniń túıinin sheshetinin túsindik. Jaǵabulaq turǵyndary da ákiminiń bastamasymen aýyl kóshelerin taza ustap otyr. Kó­she­de kóldeneń qoqys jatpaıdy, mal kóshede beı-bereketsiz ja­ıylmaıdy. Muǵaljar aýda­ny­nyń alty eldi mekenin aralaý kezinde osyndaı ónegeli isterdiń kýási boldyq. Eń bastysy – aýyl­ǵa kelgen ıgilikterdi jurt kórip otyr, qolǵa alynǵan jaqsy is­ter­ge el tilekshi.