Maıra MUHAMEDQYZY: О́nerimdi shynaıy baǵalaǵan Elbasyna qaryzdarmyn

– Bıyl klassıkalyq óner sala­syn­daǵy Bravo syılyǵyn aldyńyz. Memlekettik syı­lyq­­­tyń laýreatysyz, jalpy kóp­te­­gen, onyń ishinde halyqaralyq syı­­­lyq­tardy aldyńyz. Árıne, bar­ly­ǵy shyǵar­mashylyq izdenistiń, eńbek­qorlyqtyń, tókken terdiń ná­tı­jesi. Degenmen Siz úshin qaısysy qymbat?

– Memlekettik syılyq árıne. Sebebi bul óz Otanymnyń syılyǵy. Otanymnyń árbir syılyǵy men úshin ystyq, qymbat. Olardy bólip-jaryp aıta almaımyn. Jáne meniń taǵy bir armanym bar. Ol – Elbasy atyndaǵy medaldy alý. О́ıtkeni meniń taǵdyrym Qazaqstanmen, Elbasymen baılanysty.

Men, negizi Qazaqstanǵa alǵash 1991 jyly qańtar aıynda keldim. Ol kezde meni eshkim tanymaıtyn. Almatydaǵy qazaq qoǵamdastyǵy «áli táýelsizdigimiz­di alǵan joqpyz, bálkim qıyndyqtar kezdeser, bálkim bári ońynan sheshiler. Eger táýelsizdigimizdi alyp jatsaq, onda sheteldegi qandastarymyzdy shaqyramyz. Siz kezekte birinshi turasyz» dep aıtqan edi. Jylǵa jýyq merzimnen soń Qazaqstan táýelsizdigin aldy. Biraq bizge elge oralý 1994 jyly buıyrypty.

Atamekenge oralǵan soń konsert bere bastadym. Ásirese, sol kezdegi Qytaı Halyq Respýblıkasynyń tóraǵasy Szıan Szemınniń Qazaqstanǵa alǵash jumys saparymen kelgen kúnder esimnen ketpeıdi. Qos Prezıdenttiń ortasynda otyryp ekeýine tilmash boldym, án aıttym. Son­da Szıan Szemın meniń Qazaqstanda otyryp-aq qytaı tilin eshqandaı aksentsiz sóılegenime dán rıza bolyp, «meniń ózimde qytaısha sóılegende Shanhaı aksenti bar» dep tańǵalǵan edi. Elbasy N.Nazarbaev: «Maıra, sen Qazaqstan azamattyǵyn aldyń ba?» dep surady. «Joq, aǵa, – dedim men. – Qytaı azamattyǵyn tapsyrǵan soń qaqpaǵan esigim joq. Qolymda «qazaq» degen kýáligim bar áıteýir. Eki jyl boldy, bosqyn sııaqty júrmin». Sol kezdesýdegi áńgimeden keıin Nursultan Ábishuly meniń taǵdyrymdy ózgertken edi.

Rasynda da Elbasynyń sarabdal saıasa­tynyń, eren eńbeginiń arqasynda Qazaq­stan Táýelsizdiktiń 30 jylynda kóptegen bıik belesti baǵyndyrdy, elimiz búkil álemge tanyldy. Elbasy N.Nazarbaevtyń qoldaýymen men de qalaǵan jerimde konsert qoıyp, qalaǵan ánimdi aıttym. Qazaqtyń bulbuly bolyp júrdim. Sebebi Elbasy ónerdi erekshe baǵalaıdy. О́zi de dombyra tartyp, án aıtady. Sondyqtan da jan dúnıesi ónerge bura tartyp turady. Bul – ishki mádenıetiniń joǵarylyǵy, júreginiń náziktigi dep bilemin.

Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen jáne tapsyrmasymen Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń kúrdeli jón­deý­den ótkizilýi, álemdik deńgeıdegi «Astana Opera» teatrynyń sa­lynýy, birneshe júzdegen óner adamdary­nyń jumys­pen qamtylyp, spektaklder óte joǵary deń­geıde qoıylýy – bu­nyń bári qazaq óne­rine degen Tuńǵysh Prezı­dentimizdiń ja­nashyrlyǵy der edim. Sózimniń basynda aıtyp ketkenimdeı, Memlekettik syı­lyq men úshin ómirimdegi eń qymbat marapat ­dep bilemin. О́ıtkeni halyqaralyq baıqaý­­lar­da jeńimpaz ataný bir bólek te, óz eliń­de eńbegiń janyp, seni qoldap, qolpashtaǵan, baǵalaǵan qýanyshty seziný odan da erekshe, odan da áserli de ystyq, júregińe jaqyn eken. О́zim ǵana emes, menimen birge el de qýandy. Eń qýanyshtysy, atamekenge kelgen qandastar arasynan óner salasynda joǵary syılyqqa ıe boldym. Bul eki ókpesin qolyna alyp týǵan Otanyna jetken aǵaıyndarǵa da berilgen marapat dep bilemin.

– Tarıhı Otanyńyzǵa oralǵa­ny­ńyzǵa 27 jyldan asypty. Iаǵnı Táýel­siz Qazaqstannyń qalyptasýy, ósip-ór­kendeýi, damý kezeńderi kóz aldyńyzda ótti. Osy oraıda jyldardy saralaı túıgen oılaryńyzdy aıta otyrsańyz. Jalpy, Otan sizge ne berdi, siz atamekenge ne berdińiz?

– Elge kelerden buryn mende qos tańdaý boldy. Biri – Otanǵa oralý, ekinshisi – AQSh-qa ketý. Sol kezde ­­­­AQSh-qa Djýlıard óner mektebine joldama alǵan bolatynmyn. Eger joldamamen Amerıkaǵa barǵanda álemdi baǵyndyrar ma edim dep oılaımyn. Onda álemniń túkpir-túkpirinen kil myqtylar kelip, ónerlerin ortaǵa salyp, bir-birimen jarysatyn. Jas kezimde básekelestikke tótep berýge, ózgelermen óner jarystyryp oq boıy ozyp shyǵýǵa qushtar boldym. Shyn myqtylarmen jarysqanda shyńdalyp, budan da bıik belesterge shyǵar edim dep azdap ókinemin. Biraq elge oralmaı AQSh-qa ketkende ókinishim budan da zor bolar edi. Otanǵa oralý, elime, jerime degen mahabbat – álemdi baǵyndyrýdan da basym boldy.

Elge alǵash kelgen jyldary ońaı bol­mady. Ol kezde Qazaqstan aıaǵyn endi táı-táı basqan jas memleket edi. Ekonomıka áli turaqtalmaǵan. Elde taýar tapshy. Ekonomıka shatqaıaqtap turǵanda rýhanııat salasynda jaǵdaı qandaı bol­ǵanyn baǵamdaı berińiz. Degenmen biz bul qıyndyqty eńserip shyqtyq. Qazaq óneriniń tarıhyn elmen birge qaladym desem bolady. Meniń ár jarys­ta, naqtylaıtyn bolsam, Portýgalııada birinshi oryn alyp kók Týdy jelbiretýim, Máskeýde mýzyka olımpıadasy sanala­tyn Chaıkovskıı atyndaǵy konkýrsta qola medal alýym, Parıjdiń Grand Opera ­teatrynda jumys istep kelip, ondaǵy tá­ji­rıbeni óz elimde bólisýim – el óneriniń ­damýyna qosqan úlesim. Qazaqstan rýha­nııa­tynyń ósip-órkendeýine tamshydaı bolsyn úles qosqanymdy maqtan etemin.

Al Otanym maǵan ne berdi desem, halyqtyń mahabbatyn berdi. El azamattary meni «Maıra, Maıra» dep qolpashtap, ylǵı kótermelep júredi. Kórgen jerde jurt tanyp, jyly lebizderin bildirip jatady. О́zime degen halyqtyń ystyq yqylasyn kórgende mereıim tasıdy. Bárin berdi. Eń aldymen, ári eń bas­ty­sy – Qazaqstan maǵan erkindik ber­di. Qazaqstan degende túsinetinim – Táýel­sizdik, qarapaıym sózben aıtsaq – bostandyq. Qarańyzshy, sol bostandyqqa qanshama ult kúresip jete almaı jatyr. Sol erkindiktiń bolmaýynan taǵdyrlary ózgerip, Otanynyń joqtyǵynan ómirde de, ónerde beıshara bolyp júrgender qanshama. Solardy kórip, Allaǵa myń shúkirlik jasaısyń. Eger Qazaqstanǵa kelmegende, múmkin osylaı án sala al­mas pa edim dep oılaımyn. Olaı deı­ti­nim, Qytaıda júrgende bala kezden armandaǵan Chaıkovskıı atyndaǵy dúnıejúzilik baıqaýǵa qatysýǵa bel býdym. Oǵan bes ánshi qatysatyn boldyq. Qytaı úkimeti tarapynan eki ánshi qytaı ultynan, qalǵandary óz qarajatymen barsyn degendi estigende, júregim qan jylady. Ondaı múmkindik qaıda?! Us­tazym professor Go Shý Djen: «Men eki qytaı ánshisin daıyndaımyn, saǵan qolym tımeıdi. Shákirtim retinde aıtarym, qatysqyń kelse Qazaqstanǵa bar. Ondaǵy myqty oqytýshylardyń deni Máskeý, Lenıngradtaǵy orys mektebiniń túlekteri, sonda baryp daıyndal, sol jaqtan jolyń bolar», dep keńes berdi. Árıne, men eki eldiń mádenıetimen, eki eldiń dástúrimen óstim. Osyǵan deıin 5 myń jyldyq tarıhy bar Qytaıdyń mádenıeti, tárbıesi, mektebinen ótip, jaqsy-jamanyn kórdim. Ol bir alǵashqy shyńdalý mektebi boldy. Biraq Qazaqstan-ǵa kelgen soń túpki sanamdaǵy adamǵa kerek erkindikti sezindim. Shekaradan óte bastaǵanda ushy-qıyry joq keń dalany kórip, tynysym ashylyp sala berdi. Keldim. Kórdim. Qıyndyq ta boldy. Meniń qınalatynym, keıbir otandastarymyz Táýelsizdiktiń, erkindiktiń ne ekenin bilip, túsinip jatpaıtyndaı kórinedi. Qytaıda, árıne, mende ondaı sezim bolǵan joq. О́ıtkeni ár memlekettiń óz saıasaty, óz dástúr-salty bar demekshi, kópti kór-genmen, ishki erkindikti sezinbeıtinsiń. Qazaqstan Táýelsizdigin alǵan kezdegi ondaǵy aǵaıyndardyń qýanǵanyn aıtpańyz. Men sol erkindikti izdep keldim. 1994 jyly týǵan topyraqqa aıaq basyp, Otanymyzǵa oraldyq. Sodan bergi 27 jylda qazaǵymmen, elimniń tarıhymen birge ósip kele jatqanymdy maqtanysh sezimmen aıta alamyn. Qazir tipti Qytaıda týǵanymdy umytyp kettim. Qaıda baramyn deımin, baramyn. Erkin sóıleımin, erkin pikirlesemin, emin-erkin óleńimdi aıtamyn. Maǵan bir adam tosqaýyl qoıa almaıdy. О́ıtkeni derbes tulǵamyn. Bul – sol erkindiktiń arqasy. Mine, sony árqaısymyz túsine bilýimiz, sol erkindikti qorǵaýymyz kerek. Atameken – seniń máńgilik qaıtar mekeniń, aınalyp keler temirqazyǵyń. Mine, sol táýelsizdigimizge bıyl otyz jyl tolyp otyr. Qaı zamanda da, qaı ýaqytta da adamzat balasy úshin táýelsizdikten asqan qudiretti sezim bolmaǵan.

– Iá, Otan aldyndaǵy borysh, aza­mattyq paryz, ol barshamyzǵa qatys­ty qasıetti mindet. Osy oıdy jalqy túrde jalǵastyrsaq, ózińizge óner jolynda qoldaý tanytqan, demeý bolǵan jandar týraly aıta ketseńiz. О́zińizdi kimniń aldynda boryshtar sezinesiz?

– Eń aldymen, qazaq bolyp týǵanym úshin halqyma qaryzdarmyn. Odan keıin ata-anama. Baqytym shyǵar, ónerli otbasynda dúnıege kelip, tárbıelendim. Ákem Muhamed Ábdiqadyruly mýzykant, ári kompozıtor, al anam 40 jyl sahnada án salǵan Qytaıdyń birinshi dárejeli ártisi, bizdiń ólshemmen halyq ártisi boldy. Qazaqtyń kim, qandaı ekenin, kóbine anam oryndaıtyn halyq ánderiniń qasıetinen, sózinen, nárinen topshylap óstim. Bul atamekenge degen arman, qushtarlyǵym­dy kúsheıte tústi. Taǵdyrymda kezikken, baý­­lyǵan ustazdaryma qaryzdarmyn. Árıne, óner joly aýyr da, qıyn jol. Osynda kelgen soń qalaı ómir súrip, ónerimdi qalaı jalǵastyramyn degende ıgi jaqsy adamdarǵa keziktim. Al úl­ken baıqaýlarǵa qatysý úshin qajymas qaırat, jigerińmen qatar, qoldaý da qajet. Búgingideı jetistikterge jetip, birden-bir úlken sahnalarǵa shyǵýymda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eńbegi zor. Sondyqtan da, odan keıin kimge qaryzdarsyz dep surasańyz, Elbasyna qaryzdarmyn dep aıtar edim. Men bul oılarymdy osydan buryn áriptesterińizge de suhbattarym barysynda aıtqanmyn. Umytylmas kúnderdi eske de alǵanmyn. Iá, 1997 jyly Portýgalııaǵa baıqaýǵa baryp kelgen soń alǵash ret Elbasynyń aldynda sahnaǵa shyqtym. Zerektigi, talantty tanı biletin qasıeti shyǵar, sol joly men týraly surastyryp, jaǵdaıymdy bilipti. Joǵaryda aıtyp óttim ǵoı, ol kezde shetelden kelgen qazaqtarǵa azamattyq alý óte qıyn sharýa edi. Eki jyl ala almaı júrgen azamattyǵymdy, oǵan qosa páterdiń kiltin óz qolymen tabys etti. Bas­pa­naly bolýym bar kúsh-jigerimdi óner­ge arnap, jetistikke jetýge múmkin­dik berdi, ıaǵnı sodan bastap jolym ashyldy. Halyqtyń maǵan degen kóńil kúıi, úmiti, senimi, bergen aq batasy rýh, kúsh berdi. Nursultan Ábishuly Nazarbaev meniń ónerimdi qoldap, elge kelgen kezde barlyq múmkindikti syılap, meni barynsha baǵalady. Bergen konsertterimnen qalmaı dárejemdi kóterdi. Shetelge de jibertip, árqashan kómegin aıamady. Sondyqtan da ónerimdi shynaıy baǵalaǵan Elbasyna qaryzdarmyn. 

– Shymkent qalasy turǵyndarynyń opera jáne balet ónerine degen qy­zyǵýshylyǵy qandaı? Úshinshi megapolıste osy óner salasynyń bolashaǵyn qalaı elestetesiz?

– Shymkentke alǵash kelgende basqa respýblıkaǵa kelgendeı boldym (kúldi – avtor). Mysaly Almaty, Nur-Sultan qalalarynda halyq teatrǵa jıi barady. Onda bılet baǵasy 15 myń teńgeden bas­tap 50 myń teńgege deıingi aralyqta. Biraq ónersúıer qaýym bul baǵany aýyr­synbaıdy. Bılet baǵasyna qaramaı qoıylymdar anshlagpen ótip jatady. Al Shymkentte bılet baǵasyn 500 teńgeden 5 myń teńgege deıin belgilesek, «ne degen qymbat» dep shorshyp túsedi. Biz kóbine senbi, jeksenbi kúnderi teatrǵa emes, toıǵa barýdy jón kóremiz. Biz otyz kún oıyn, qyryq kún toıyn jasaǵan halyqpyz ǵoı (kúldi – avtor). Degenmen halyq bir kúni budan da jalyǵady. О́zine rýhanı azyq izdeı bastaıdy. Sol kezde shynaıy ónerge degen suranys artady. Kórermender teatr­ǵa kelip, qoıylymnan kókeıinde júr­gen saýalǵa naqty jaýap alyp, rýhanı lázzatqa bólense, bizge budan asqan baqyt joq.

Alla qalasa, Shymkentte záýlim opera jáne balet teatry ashylady. Qala halqy teatrǵa syımaı, kassada bılet taý­sylyp qalyp, talasyp-tarmasyp kóredi degen senimdemin. Birtindep bul kúnge de jetemiz. Men ózime maqsat qoıdym. «Ár naýryzda qazaq operasyn qoıamyn» dep. Kóktem shymyldyǵyn qazaq operasymen ashsaq, zalda ata-apalarymyz ulttyq kıimmen otyryp tyńdaıdy degen oıdamyn. Shymkentte opera jáne balet óneri úshin qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman týady. Sebebi Ońtústik – qazaqtyń qaımaǵy buzylmaǵan óńir. Halyq shynaıy ónerdi baǵalaı biledi. Shymkenttikter meımandos, baýyrmal, salt-dástúrdi saqtaıdy. Alǵash Shymkentke kelgende osyǵan kóz jetkizip, tánti boldym. Halqy dál Shymkentteı jyly. Júzinen nury tógilip turady. Shymkent jyly ǵana emes, jasyl orman ishindegi shyraıly qala. Munda baq degender óte kóp eken. Bir Dendrobaqtyń ózi nege turady?!

– Shymkent qalasy basshylyǵynyń ónerge degen kózqarasy qandaı?

– Qózqarastary óte jaqsy. Qala áki­mi Murat Áıtenov, birinshi orynbasary Shyńǵys Muqan, mádenıet jáne tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy Hanzada Esenova – barlyǵy jastar. Úsheýi de osy Ońtústik óńiriniń týmalary. Olar óz eliniń patrıottary. О́nerge degen yqylastary joǵary. Ustanǵan baǵyttary, tujyrymdamalary durys baǵytta. «Mádenıetti damytamyz» dep ıgi bastamalardy júzege asyryp jatqandary óte oryndy. Olardy depýtattar, halyq bolyp qoldap jibersek, Shymkent talaı qala, oblystyń aldyn orap ketedi.

Adamnyń boıynda mádenıet bolma­sa basqa jaǵynan ozyp shyǵý múmkin emes. Adam­zatty mádenıet damytady. Qo­ǵam­dy alǵa mádenıetti azamattar je­­te­leıdi. Eger adamda mádenıet bol­masa basqa nárseniń bári jaıyna qala­dy. Ishki mádenıeti qalyptasqan, rýha­nı baı azamattar jamandyqqa jol ber­meı­di. Mádenıet bolmaǵan jerde izgilik joıy­­lyp, urys-keris órship, soǵys órti tu­tanady. Sondyqtan da qala basshylyǵy Shymkentte mádenıetke den qoıyp, qol­dan kelgen barlyq jumysty atqarýda.

Men osy teatrǵa dırektor bolyp kel­gen kezde munda kóptegen másele bar edi. Onyń birazyn sheshtik. Áli de atqarylar sharýa óte kóp. Qazir meniń dırektor bolǵanyma 10 aı boldy. Kóktemde «Do­malaq ana» qoıylymyn qoıdyq. О́tkende «Qyz Jibek», endi «Qamar sulýdy» qoımaqshymyz. Gastrolge de shyǵyp jatyrmyz. Teatrdy órge súıreý úshin alǵa qoıǵan maqsatymyz óte kóp. Meniń bul jumys yrǵaǵyma teatrdaǵy biraz kisi ilese almaı, jumystan shyǵýǵa májbúr boldy. Sebebi buǵan deıin olardyń arasynda memleketten jalaqy alyp, mun­da ýaqytyn kóbine bosqa ótkizip úıre­nip qalǵandary bar eken. Qazir qoǵam­da jalqaýlarǵa oryn joq. Eńbek etken adam­da ǵana múmkindik bar. Ásirese, bizde kadr jaǵynan másele kóp. О́kinishke qaraı, jalaqy az. Sol sebepti de teatrdaǵy keı qyzmetkerler 2-3 jerde jumys isteıdi. Men olardy túsinemin. Jalaqy 50 myń teńgeden bastalady. Men dırektor retinde 140 myń teńge alamyn.

Teatrǵa sońǵy úlgidegi jańa proek­tor aldyq. Buǵan deıin buryn LED ekran­dy qoldanǵan eken. LED ekran konsertke jaqsy bolǵanymen, qoıylym qoıýǵa yńǵaısyz. Qysqasy, teatrda úlken ózgerister bolyp jatyr. Az aqshamen úlken tirlikterdi atqarýǵa tyrysýdamyz. Men osynda biraz bolsam deımin. Sebebi men ketsem teatr qulap qalatyndaı kórinedi (kúldi – avtor). Iаǵnı qolǵa alǵan jobalar orta jolda qalyp ketetin sekildi. Sol sebepti bastaǵan isimdi sońyna deıin jetkizgim keledi. Teatrdyń aldyna úlken mindetter qoıyldy. Bes jyldyq josparymyzdy aıqyndap, qazirgi tańda jas kadrlar jınaýǵa kiristik. Qala ákimdigi jańa opera jáne balet teatryn salyp bermek. Oǵan deıin qanatymyzdy qa­taıtyp, jańa býyn ókilderimen repertýarymyzdy qaıta jańǵyrtýdamyz. Búginde jan-jaqtan jınalǵan mamandar ónerdegi dostyǵymyzdy qurmettep kelip jatyr. Qarjylyq qoldaý qajet. Bekzat ónerdi baǵalap, ony kórýge asyǵatyn óz kórermenimizdi qalyptastyrý maqsatynda jan-jaqty jumystar atqarylýda. «Doma­laq ana» operasy kóptiń kóńilinen shyqty dep aıta alamyn. Kezekti týyndymyz qazaq operasynyń jaýharyn jańǵyrtý arqyly kórermenge usynyldy. Odan keıin qarasha aıyndaǵy týyndymyz «Qamar sulý» bolady.

– О́ner jolynda bıikten kóringen talanttarǵa, ásirese, jastardyń elik­teı­tini, tipti jeke ómirin zerttep-zer­de­lep júretini belgili. Sizge uq­­saǵysy keletinder, sizden úlgi ala­tyndar az emes. Búgingi zaman jas­ta­rynyń suranysyn, ómirlik ba­ǵy­tyn, kózqarasyn Siz de jaqsy bile­tin bo­lar­syz. О́nerge, onyń ishinde ope­ra­ǵa qy­zyǵatyndar kóp pe? Izbasar shákirt­terińiz týraly aıta ketseńiz.

– Ustaz shákirtimen maqtanady ǵoı. Men shákirtterimniń kóptigimen, jetken jetistikterimmen maqtanamyn. My­saly, álemge tanylǵan Dımash Qudaı­ber­gen meniń shákirtim ekenin zor maq­­tanyshpen aıta alamyn. Rysty Ra­hym­jan degen shákirtim bar. Áıgerim Oraz degen qyzym da bar. Bireýi Nur-Sultanda, ekinshisi Qaraǵandyda án salyp júr. Osy Shymkenttegi opera jáne balet teatryndaǵy jastardyń bári meniń shákirtterim. Men olarǵa bar bilgenimdi aıtyp, tájirıbemmen bólisip otyramyn. Olar meniń aıtqan sózderimnen qorytyndy shyǵaryp, boılaryna qajettini sińire alsa, ustaz retinde armanym joq bolar edi.

Qazirgi jastar qandaı keremet! Úsh tilde emin-erkin sóıleıdi, bilimderi óte tereń. Ylǵı izdeniste júredi. Jastarǵa qarap bolashaqqa degen senimim artady.

– Ba­la tárbıesinde neni negizge alasyz?

– Ana retinde, óner ıesi retinde de bala­ tárbıesi, otbasy qundylyqtary týra­ly kóp oı aıtýǵa bolady. Qyzym toǵyz jas­ta. Oǵan barynsha erkindik beremin. Onyń mamandyq tańdaýyna aralaspaımyn. Júregi qalaǵan mamandyǵyn alsa deı­min. Bala – bala bolyp qumardan shyq­­qansha oınap, erkindikte ósýi kerek. О́z kóz­qarasyńdy tańyp, qysym ja­saý du­­rys emes. Qyzyma kitapty nası­hat­taımyn. Oǵan kúnde keshkisin ki­tap oqyp beremin. Kitap oqyp berý arqy­ly balanyń fanta­zııasyn, óı-órisin damy­týǵa, dúnıetanymyn keńeıtýge bolady. Osy arqyly balanyń oılaý, armandaý qabi­leti jetiledi. Árıne bala mektepte jú­rip tárbıe alady ǵoı. Degenmen eń úl­ken tárbıe besigi – ata-ana­sy. Balaǵa tár­bıeni sózben emes, is-áre­ket­pen berý ke­rek. Aǵylshyndar «balany emes, ózińdi tár­bıele», dep aıtady ǵoı. Sondyqtan da ata-ana balaǵa úlgi bolýy kerek. О́zgeni emes, ózimizdi tárbıeleıik.