Eldiktiń irgesin bekitken Elbasy

Ulan-baıtaq uly elimizdiń Táýelsiz­digi alys-jaqyn shet elderdegi otandas­tary­myzdyń ulttyq sana-seziminiń oıanýyna, ana tiline degen kózqarasy­nyń ózgerýine, sanǵasyrlyq salt-dástúri, ádet-ǵurpy men basqa da qundylyq­tary­nyń damýyna tyń serpilis berdi.

Tamyry tereń tarıh kýá, óziniń derbes memleketi joq halyqtar da bar. Az ulttar men usaq ulystarǵa aınalǵan nemese jer betinen múldem joǵalyp ketken, tek tarıh jadynda jattalyp qalǵan etnostyq toptardyń da az emestigi barshaǵa aıan.

Osy rette qazaq ultynyń máńgilik murattary únemi qaperde turýy tıis. Bizge ulttyq jadymyzdy barynsha saqtaý aıryqsha mańyzdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń Bolashaqqa baǵdar: «rý­hanı jańǵyrý» atty mańyzdy maqa­la­synda atap ótkendeı, edáýir damyǵan qoǵamdardyń ózderi tarıhı tamyrynan ajyramaǵan, mádenı kodtaryn saqtaǵan.

Sheteldegi qazaqtar qazaq halqynyń quramdas bóligi, olardyń birden-bir tarıhı jáne etnostyq Otany – Qazaqstan. Sheteldegi qazaqtar men Qazaqstandaǵy qazaqtar túrli jergilikti ózgeshelikteri bola tura bir mádenıetke, bir tilge, bir dinge ıe, Uly ulys Altyn Ordanyń murageri – Qazaq handyǵynyń quramynda tarıhı tutastyǵymen biriktirilgen biregeı QAZAQ ULTY.

Keńes Odaǵy quldyraǵan kezeńde Qazaq­stannan tys jerlerde 5 mıllıonnan astam qazaq turǵan. Qazirgi tańda keı­bir sarapshylyq málimetterge sáıkes, álem­niń 40-tan astam memleketinde tura­tyn baýyrlarymyzdyń sany ultymyz­dyń jahandaǵy jalpy sanynyń úshten birinen asyp, 7-8 mln adamǵa jýyqtaıdy.

Qazirgi zamannyń jahandyq syn-qaterleri memlekettiń qaýipsizdik máseleleri men ulttyq múddelerdi kúsheıte túsýge ıtermeleýde. Álemdik kóshi-qon úderisteri kóptegen eldiń ózekti máselesine aınalyp, kúrmeýi sheshilmegen kúrdeli túıtkil retinde kún tártibinen ornyqty oryn alyp otyr.

Qazaqstan táýelsiz memleket retinde, ishki jáne syrtqy múddelerin eskere otyryp, sonyń ishinde etnostyq kóshi-qon máseleleri boıynsha ózindik saıasatyn qalyptastyrýda.

Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵan­nan keıin egemendi elimizdiń derbes memleket retinde álemdik qoǵamdastyqqa den­dep enýi qanshalyqty kúrdeli bolǵa­ny áli esimizde. KSRO-nyń ydyraýy ekono­mıkanyń barlyq salalary­nyń qul­dyraýymen, qalyptasqan baılanys­tar­­dyń úzilýimen, jumyssyzdyqtyń ósýi­men jáne gıperınflıasııamen qatar júr­di. Munyń bári búkil eldiń jaǵdaıy­na keri  áser etti.

Ýaqytsha belgisizdik jaǵdaıynda kóshi-qon tolqyny bastaldy. Buǵan elimizdiń ulttyq qurylymy da yqpal etti, onda jergilikti emes halyqtyń úlesi edáýir basym boldy. Olardyń ara­­­­­syn­­da ózderiniń tarıhı Otanyn tań­dap, emı­­­grasııaǵa ketkender kóp boldy. Ná­­tı­­­­­je­sinde, 90-jyldardyń ortasyna qa­raı kóshi-qonnyń teris saldosy ta­bı­­ǵı ósimdi tolyǵymen jutyp, Qazaq­stan hal­­­qynyń absolıýttik sany kemı bastady.

Sarabdal saıasatker Elbasymyz sol kezeńde áli de álsiz ári jas memleketimiz úshin ult­tyq qaýipsizdikke tónetin negizgi qa­ýip-qaterdiń biri demografııalyq ahýal­dyń nasharlaýy ekenin anyq túsindi.

Osyndaı bulyńǵyr aýmaly ýaqytta ol 1991 jyly 28 qyrkúıekte Túrkııada tu­ratyn qazaqtarmen kezdesý barysyn­da birinshi ret shetel qazaqtaryna ta­rıhı Otanyna – Qazaqstanǵa oralý týra­ly úndeý tastady. Sol kezeńnen bas­tap Nur­sultan Nazarbaev álem qazaq­tary­­nyń kóshbasshysyna aınaldy. 1992 jyly Dúnıejúzi qazaqtarynyń I qu­ryl­­taıynda Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­­das­tyǵynyń tóraǵasy bolyp saılandy.

Dúnıe júziniń kóptegen elinde bytyrap júrgen qazaqtardy uıys­tyrý­dyń ulttyń bolashaq taǵdyry al­dyn­daǵy jaýapkershiligin túsingen jáne ony moınyna júkteı bilgen ult darasy Nursultan Ábishuly qalyptasqan jaǵdaıǵa ýaqytynda jaýap bere alatyn batyl ári tıimdi sheshimder qabyldady. Bul tarıhı durys sheshimder bolǵanyn ýaqyt ózi dáleldedi.

Etnostyq qazaqtardyń kóship kelýi jónindegi saıasatty is júzinde júıeli túrde iske asyrýdyń alǵashqy qadamy táýelsizdik alǵanǵa deıin, ıaǵnı 1991 jyly 18 qarashada jasaldy. Sebebi naq­ty sol kúni, osydan týra 30 jyl bu­ryn, N.Nazarbaevtyń tapsyrmasy bo­ıynsha bizdiń otandastarymyzdyń tarıhı jáne etnostyq Otanyna oralýyna negiz bolǵan «Basqa respýblıkalar men shetelderden aýyldyq jerlerde jumys isteýge nıet bildirgen jergilikti ult ókilderin Qazaq SSR-ine kóshirýdiń tártibi jáne sharttary týraly» Qazaq KSR Mınıstrler Kabınetiniń №711 qaýlysy qabyldandy.

Osynyń negizinde Qazaqstan otandas­tarymyzǵa esikti aıqara ashty. Bul qu­jattyń qabyldanýy qazaqtyń Uly kóshi­niń bastaýy boldy. Nátıjesinde, Táýel­sizdik jyldary tarıhı Otanyna 1 mıl­lıonnan astam etnostyq qazaq qonys aýdardy. Bul derek shetel qazaq­tarynyń kóshi-qon áleýetiniń sarqyl­ǵanyn bildirmeıdi. Kerisinshe, qandas­tary­myzdyń tarıhı Otanyna degen qyzy­ǵýshylyǵy jyldan-jylǵa arta túsý­de. Keıbir áleýmettik zertteýlerge jáne sa­rapshylardyń pikirine súıensek, tarı­hı jáne etnostyq Otanyna kóshý­ge bel býyp otyrǵan shetelderdegi qandas­tary­myzdyń boljamdy sany búginde 1,5 mln adamǵa jýyqtaıdy. Bul elimizdiń  demo­grafııalyq qaýipsizdik máselesin sheshýge sep bolatyn zor áleýet baryn baıqatady.

Álemniń qaı qıyrynda bolsa da, árbir qazaqtyń tarıhı Otany bar. Tarıhı Otanynan kez kelgen qandas baýyrymyz ózine pana jáne qorǵan taba alady. Beıbitshilik besigine aınalǵan berekeli Qazaqstanda alańsyz eńbek etip, balalaryn oqytyp-ósirýge laıyqty jaǵdaılar bar. Sonyń ıgiligin elge kelgen qazaqtar tolyǵymen kórýde.

Zertteýler kórsetip otyrǵandaı, barlyq óńirlerde jergilikti atqarý­shy organ ókilderi elge oralǵan baýyr­lary­myzdyń óte eńbekqorlyǵyn, aýyl sharýashylyǵyn damytýdaǵy eń­bek­terin, bıznes-bastamashyldyǵyn, ár­túr­li qyzmet kórsetý salalaryn meń­gergenin, baıyrǵy turǵyndardyń olardan kásipkerlikti, bastamashy bolýdy úırenip, úlgi tutyp júrgenin aıt­ady. Osynyń bári qandastardyń el eko­no­mıkasynyń damýyna, memleketti­ligi­mizdiń nyǵaıýyna qosyp jatqan ólsheýsiz úlesi ekeni daýsyz.

Elbasy N.Nazarbaev 2013 jylǵy 24 sáýirde Qazaqstan halqy Assam­b­leıa­synyń XX sessııasynda «Qazaq­tar­dyń ulttyq tarıhy, olardyń etnoge­nezi myńdaǵan jyldarǵa sozylǵan bire­geı ajyramaıtyn úderis retinde qaras­tyrylýy tıis», degen bolatyn.

Sondyqtan biz úshin el tarıhyn tek Qazaqstanda turatyn qazaqtardyń bóligi retinde ǵana emes, barsha qazaq ulty­nyń tarıhı ótkeni turǵysynan zert­teý jáne tanytý mańyzdy. Qazaq hal­qynyń birtutastyǵy taıǵa tańba basqandaı ǵylymı negizdelýi kerek, sonda ǵana qazaq álemi degen ǵylymı uǵym qalyptasyp, eshkim qazaq ultynyń tutastyǵyna kúmán keltire almaıdy.

Sheteldegi qazaqtardy birtutas qazaq áleýmettik-mádenı keńistigine kirik­tirý olardyń jer-jahannyń túrli bóli­ginde qonystaný tarıhyn, qazaq sýb­mádenıet ókilderiniń psıhologııalyq erekshelikterin, shyǵý teginiń tarıhı tamyryn, minez-qulyqtaǵy ózgeshelikterin, kásipkerlik áleýeti men iskerlik daǵdy­laryn jáne basqa da tustaryn zertteýdi talap etedi. Halqymyzdyń osyndaı ár alýan ereksheligi álemge ultymyz­dyń ulylyǵy men birligin kórsetip, biregeılikti odan ári nyǵaıtýǵa, ózge halyqtarmen assımılıasııalanýyna jol bermeýge qyzmet etýi kerek.

Osy tusta qazaq tiliniń mańyzy orasan zor. Qazaq etnosynyń rýhanı-adam­gershilik negizin salt-dástúrimizben qatar dál osy qazaq tili quraıdy. Negizi ana tilin bilý – belgili bir etnostyq topqa enýdiń eń alǵy kórsetkishi. Sondyqtan sheteldegi otandastarymyzdyń arasynda qazaq tiliniń saqtalýy men damýyn barynsha qoldaý qajet.

Atalǵan mindetterdi oryndaý mem­le­kettiń qoldaýyn taýyp keledi. Qazir­gi tańda alys-jaqyn shetelderdegi qazaq­tarmen ózara is-qımyl máseleleri (dıasporalyq saıasat) derbes baǵytqa bólinip, joǵary saıası áleýetke ıe bolyp otyr. Kún tártibinde 2017 jyly Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryl­taıynda Elbasy júktegen tapsyrmalardy oryndaý mindeti tur.

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev birqatar kópshilik málim­demede sheteldegi qazaqtardy qoldaý taqyrybyna aıryqsha nazar aýdardy. О́zderińiz bilesizder, Prezıdenttiń tike­leı tapsyrmasymen «oralman» ter­mıni «qandas» ataýyna aýystyryldy.

Elbasy tapsyrmasyna sáıkes shetel­degi qazaqtardy jan-jaqty qoldaý jáne kóship kelgen qandastarǵa qajetti kómek berý maqsatynda «Otandastar qory» KeAQ quryldy. Onyń Qamqorshylyq keńesin Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy basqarady.

«Otandastar qory» janynan jalpy sala boıynsha kez kelgen máseleni egjeı-tegjeıli talqylap, ózektendirip, Úkimetke jetkizip, olardyń sheshilýine yqpal etetin, Parlament depýtattarynan, belgili qoǵam qaıratkerlerinen jáne quzyrly memlekettik organdar ókilderinen quralǵan Qoǵamdyq komıssııanyń jumysy belsendi júrýde.

«Otandastar qory» KeAQ quryl­ǵaly bergi az ǵana ýaqytta álemdi shar­pyǵan pande­mııaǵa jáne odan týyndaǵan karan­tındik talaptar men shekaralyq shek­teýler­ge qaramastan, sheteldegi baýyrlar úshin mádenı-gýmanıtarlyq baǵytta kóptegen sharany júzege asyryp keledi.

Shetel qazaqtarynyń mádenı orta­lyq­taryn bir shańyraqtyń astynda birik­tirý maqsatynda Abai Uii mádenı-isker­lik úıleriniń shetelderde 6 ókildigi qu­­ryl­dy. Qazaqstan úshin sheteldik qa­zaq jastary, olardyń bolashaǵy ma­ńyz­dy. Shetelde turatyn qazaq jas­tary­na Qazaq­standa tegin oqýy úshin memle­ket ta­rapynan bilim granttary qarastyrylǵan.

Mysaly, daıyndyq bólimine bıylǵa 1300 oryn, bakalavrıatta oqý úshin 4% memlekettik kvota negizinde 2000 grant, kolledjderde oqý úshin 4% memlekettik kvota bólingen. Budan bólek, bakalavrıat, magıstratýra men doktorantýrada oqýǵa arnalǵan «Stıpendııalyq baǵdarlama» qarastyrylǵan: 2021 jyly bakalavrıatqa – 490, magıstratýra – 50 jáne doktorantýraǵa 10 grant bólindi.

Joǵaryda atap ótkenimdeı, qazaq tilin qoldaný aıasynyń tarylýy, etnos­tyq ereksheliktiń birtindep joǵalý tendensııasy bizdi qatty alańdatady. Osy rette shetel qazaqtaryn ana tilinde oqytyp úıretý «Otandastar qory» úshin eleýli mańyzǵa ıe.

2020 jyldan bastap kúni búginge deıin onlaın formattaǵy tegin qazaq tili kýrstary uıymdastyrylýda. Eki jylǵa taıaý ýaqyt ishinde 900-ge jýyq onlaın sabaq ótkizildi. Sabaq qazaq-túrik, qazaq-aǵylshyn, qazaq-orys jáne qazaq-parsy tilderinde qatar júredi.

Sonymen qatar 2020 jyldan bastap qazaq tilin úıretetin oflaın-synyptar jumys isteıdi. Sabaq beretin muǵalimge aı saıynǵy jalaqy tólenip, ádistemelik qoldaý kórsetiledi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Sheteldegi qandastarymyzdy elge qaıtarý isi eshqashan nazardan tys qalǵan emes, qalmaıdy da. Dúnıe júzindegi qandastarymyzdyń basyn týǵan jerde biriktirý – bizdiń qasıetti paryzymyz» degen bolatyn. Bul baǵytta da memleket tarapynan qonys aýdarýshylarǵa qolaıly jaǵdaılar jasalýda.

Qazaqstanǵa kóship kelýge nıet bildirgender «Otandastar qory» KeAQ janynan qurylǵan «Qandastardy aqparattyq qoldaý ortalyǵynyń» 1404 tegin nómirine habarlasyp nemese Erulik.kz veb-platformasy arqy­ly kez kelgen málimet ala alady. Qan­dastarǵa arnalǵan barlyq memlekettik qyzmetter «Bir tereze» qaǵıdatyna sáıkes ońtaılandyrylyp, «Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary» arqyly júrgizilýde. Qandastar tapsyratyn jal­py qujattar sany 3 esege, ıaǵnı 46-dan 16-ǵa jáne olardy qarap resimdeý mer­zimi 2 ese, 6 aıdan 3 aıǵa qysqardy.

Erikti qonys aýdarǵandarǵa sýbsıdııa túrinde memlekettik qoldaý sharalary usynylady. Jańa bıznes-ıdeıalaryn damytýǵa baǵyttalǵan jańa jobalar jumys isteıdi. Mysaly, «Bastaý Bıznes» kásipkerlik negizderin oqytý baǵdarlamasyna «qandas» mártebesin alǵan azamattar qatysa alady. Budan bólek memlekettik qaıtarymsyz granttar qaralǵan.

Árıne, áli de bolsa shetel qazaqtary­nyń sheshilmegen máseleleri shash etek­ten. Ásirese bul rýhanı-mádenı qun­dy­lyqtarǵa baılanysty. Osy rette «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy sheń­berinde Qazaqstan ómiriniń túrli salalaryna qazaqtardy tartýdyń turaqty arnalary júıesin uıymdastyrý qajet. Qazaqstannyń aldynda búkil álem qa­zaq­­­taryn shoǵyrlandyrý turǵy­synan ta­rı­hı Otany men ártúrli elder qazaq­tary­nyń mádenı dástúrlerin ıntegra­sııa­­­laý negizinde ulttyq mádenıetin odan ári ba­ıytý, jahandyq álemde qazirgi qazaq­stan­dyq mádenıetti ilgeriletý mindeti tur.

Tutas qazaq rýhanııatyn baıytýdy Qazaqstan óńirleriniń jáne elimiz­diń shekara mańyndaǵy shetel qazaq­tary turatyn aýmaqtardyń mádenıe­tin biryńǵaı rýhanı keńistikke jaqyndas­tyrý, mádenı habtar, qazaq mádenıet úı­lerin qurý, bir kezderi bir qazaq ult­tyq sýbmádenıetterge – mýzyka mek­tepterine, ádebı-poezııalyq baǵyt­tarǵa, dástúrli án oryndaý­shylyqqa, qol­óner men óner dás­túr­lerine jatatyn jáne t.b. joǵalǵan baılanystardy qaı­ta jań­­ǵyrtý negizinde júzege asyrý qajet.

Demek bizdiń aldymyzda sheteldegi qazaqtar úshin Qazaqstanǵa qonys aýdarýyn qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasat týraly aqparatty keń aýqymda taratý, shetelde mádenı-gýmanıtarlyq, bilim berý, iskerlik ınfraqurylymdy damytý jónindegi jobalardy iske asyrýdy, sheteldegi qazaq ataýlymen baıla­nysty tarıhı, mádenı muralardy zert­tep túgendeýdi, balalaryna arnal­ǵan Qazaqstannyń kıeli, tarıhı-máde­nı oryndaryna ekskýrsııalardy, tanys­­tyrý-tanymdyq týrlar men jazǵy lager­lerdi, birlesken halyqaralyq óner festı­val­derin, sporttyq is-shara­lardy uıymdas­tyrýdy jańa sapalyq deńgeıge kóterý mindetteri tur.

Nurtaı ÁBIQAEV,

«Otandastar qory» KeAQ prezıdenti, memleket jáne qoǵam qaıratkeri