Oıyldyń jaıy Úkimetti oılandyrmaı ma?

Alaıda Oıyl ózeniniń búgingi múshkil jaǵdaıy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginen, tipti Úkimettiń tarapynan shuǵyl sharalardy qolǵa alýdy talap etedi.

Bul ózen Aqtóbe men Atyraý oblysyndaǵy tórt aýdannyń aýma­ǵymen ótedi. Uzyndyǵy – 800 sha­qyrym. Qyzylqoǵa aýdanynda turatyn tabıǵat janashyry Esenbaı Nurovtyń aıtýynsha, ózenniń sý jınaý alaby 31,5 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy. Al eni 14-80 metr aralyǵynda, tereńdigi 0,5-3,0 metr, aǵysynyń jyldamdyǵy 0,2 m/s-qa deıin. Oıyl ózenine 60-tan astam iri jáne usaq ózen quıady. Negizgi sala­lary – Ashyoıyl, Kenjaly, Qıyl, Qaıyńdy, Qýyrdaqty, Shı­li, Jarly, Qaıyńdy, Babataı, Qumdy, Shyǵyrlyqumdy jáne bas­qalary. Degenmen sońǵy jyldary ózen arnasyna sý kelmegen. Buǵan zańsyz salynǵan bógetterdiń keri áseri tıip otyr.

«Balyq sharýashylyǵy ǵyly­mı óndiristik ortaly­ǵy» JShS-nyń Batys Qazaq­stan oblystyq fılıaly dırek­torynyń mindetin atqarýshy A.Kımniń tabıǵat janashyryna joldaǵan málimetine súıensek, byltyr sý aǵynyna tekse­rý júrgizilipti. Sol kezde ózenniń eń tereń tusy – 7, or­ta­sha tereńdigi 3-5 metr ekeni anyq­­tal­ǵan. Al Oıyl aýylynyń tusyn­daǵy ortasha tereńdigi 0,5-1 metrge jetip, kúrdeli ahýal qalyptasqan.

Osyǵan oraı Qyzylqoǵa aý­danynyń tabıǵat janashyrlary burynǵy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıevtyń atyna arnaıy hat joldap, zańsyz salynǵan bógetterdi buzýǵa yq­pal etýdi suraǵan edi. Osy hat­qa mınıstrdiń burynǵy oryn­basary Sergeı Gromov «Oıyl ózeniniń kópjyldyq sý aǵy­nynyń jyldyq ortasha kórset­kishi – 127,0 mln tekshe metr. «Qazgıdromet» RMK Aqtóbe fı­lıalynyń derekteri boıynsha, ózenniń Oıyl aýyly tusyn­daǵy bes jyldyq sý aǵyny tómendegideı: 2016 jylǵy sý aǵyny – 360 myń tekshe metr (bul qalypty normanyń 2,8 paıyzy), 2017 jylǵy sý aǵyny – 190 tekshe metr (1,5 paıyz), 2018 jylǵy sý aǵyny – 118 myń tekshe metr (0,9 paıyz), 2019 jylǵy sý aǵyny – 18,3 myń tekshe metr (0,01 pa­ıyz) bolsa, 2020 jyly sý tasqyny múl­dem bolǵan joq. Bul osylaı qaı­talana berse, aldaǵy jyldary ózenniń keýip ketý qaýpi bar» dep jaýap bergen.

Sońǵy birneshe jyldan beri Oıyl ózenine tóngen qaýiptiń aldyn alý úshin shyryldap júrgen tabıǵat janashyry E.Nurovtyń aıtýynsha, ózenge quıatyn sala­lar­da 57 gıdrotehnıkalyq qu­rylys bar. Buǵan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıs­trligi sý resýrstary komı­teti tóraǵasynyń orynbasary Dosbol Bekmaǵambetovtiń tóraǵalyǵymen mamyr aıynyń ortasynda Oıyl, Qıyl ózende­rin teksergen jumysshy toby da kóz jetkizdi. Onyń ishinde ıesiz 34 bóget pen 5 kópir-ótkel anyqtalǵan. 7 bulaqty tazartý qajet, 8 bóget respýblıkalyq menshikke alynsa, 3 bóget kommý­naldyq menshikke tirkelipti.

– Mınıstrliktiń tarapynan zańsyz bógetterdi buzý týraly tapsyrma berilgen edi. Alaıda eki bógetke sý rettegish salý týraly usynyspen kelispeımiz. Qazir mınıstrliktiń bergen tapsyrmasyn oryndaýǵa Aq­tóbe oblysynyń ákimdigi qulyq­syzdyq tanytyp otyr. Is-shara josparyna sáıkes bógetter men kópirlerdi buzý, ózen arnalaryn, bulaqtardy tazalaý jumystary qyrkúıek-qarasha aılarynda júrgizilýi tıis bolatyn. Osy kezge deıin 6 bóget buzyldy. Eger bógetterdi buzý máselesi saǵyzdaı sozylyp, «qys tústi, jer qatty» degen jeleýmen kele­si jylǵa qalatyn bolsa, sotqa júginýimizge týra keledi, – deıdi E.Nurov.

Eki óńirge ortaq Oıyl ózenine qatysty túıindi máselege Májilis depýtaty Dúısenbaı Turǵanov ta alańdaýshylyǵyn bildirdi. Osyǵan baılanysty ol Premer-Mınıstrdiń orynbasary Roman Sklıarǵa depýtattyq saýal joldap, Atyraý oblysyndaǵy shaǵyn ózender tobyna kiretin Oıyl ózeniniń tómengi saǵasy qurǵap jatqanyn tilge tıek etti.

– Oıyl ózeni arnasynyń qur­ǵaýyna baılanysty tushy sýdyń jerasty kózderi bitelip, jaramsyz kúıge túsýde. Flora men faý­na tozýǵa ushyrap, jaıylymdyq jerlerdiń joıylyp ketý qaýpi týyndady. Osynyń saldarynan Atyraý oblysynyń birqatar aýdanynda qıyn jaǵdaı oryn aldy. Máselen, Qyzylqoǵa aýdanynyń 8 aýyldyq okrýgi sý tapshylyǵyn bastan ótkerip otyr. Bul aýdan Taı­soıǵan qum massıviniń bir jer­asty tushy sý kózinen qamtama­­syz etiledi. Onyń qory túgesi­lip ­jatyr. Jaqyn arada mundaı ahýal­ aýdannyń 18 myńnan astam tur­ǵynyn kóshirý qajettiligine áke­lýi múmkin, – deıdi D.Turǵanov.

Depýtattyń málimetine sú­ı­en­­­sek, Jem, Oıyl jáne Sa­ǵyz ózen­­­­derindegi sý kólemi azaıýy­nyń negizgi sebepteriniń biri – júıe­siz jáne zańsyz salynǵan qor­ǵaý bógetteri. Bul bógetterdiń kóp­shiligi sý sharýashylyǵy nysany retinde resmı tirkeýden ótpegen. Jergilikti atqarýshy or­ga­n­dar áli kúnge deıin osy prob­lemalardy sheshý jóninde jet­kilikti sharalar qoldanbaı otyr.

– Mınıstrliktiń sý resýrsta­ry komıtetiniń derekterine sáı­kes, elimizde 6 960 gıdrotehnı­ka­lyq qurylys bar. Onyń ishinde

5 751-i – respýblıkalyq menshikte, kommýnaldyq menshikte – 980, jeke menshikte 229 nysan bar. Al 10 gıdrotehıkalyq qury­lys­tyń ıesi joq. Buǵan qosa, 9 sý qoımasy, 1 toǵan, 10 bó­get, 1 bóget, 10 sý toraby já­ne 2 156 kanal­dyń jaǵdaıy qana­ǵat­tanarlyq­syz deńgeıde, ıaǵnı jóndeýdi ta­lap etedi. De­mek, memlekettik organdarda istiń naqty mán-jaıy týraly aqparat joq. Gıdrotehnıkalyq qurylys-jaılardyń is júzindegi esebin júrgizbeıdi. Osy máseleni retke keltirý úshin tıisti sharalar qabyldamaıdy. Munyń bári halyqtyń narazylyǵyn týdyryp otyr, – dep esepteıdi D.Turǵanov.

Depýtattyń aıtýyna qara­ǵanda, jerasty sýlarynyń ar­tyq qoryn paıdalaný, anyqtaý jáne rastaý, ózdiginen aǵatyn uńǵymalardy joıý máselesine qatysty nemquraılyq baıqa­lady. Qazir elimizdegi 4 286 sý kózi ornynda 2 myńnan astam apatty uńǵymadan sý dalaǵa aǵyp jatyr. Máselen, 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet jobasyn baǵalaý jónindegi esep komıtetiniń málimetinshe, 2015 jyldan beri izdestirý-barlaý jumystaryn júrgizý fýnksııasy jergilikti atqarýshy organdardyń quzyretine beril­gen eken. Biraq 2020 jylǵa deıingi is-sharalardy iske asyrý monıtorıngin óńirlerdi damytýdyń memlekettik baǵdar­lamasy sheńberinde Ulttyq ekonomıka mınıstrligi júzege asyrypty. Endi byltyrdan beri izdestirý-barlaý jumystary jónin­degi is-sharalardy «Nurly jer» memlekettik baǵdar­la­ma­­syna engizbeý sebebinen memle­kettik organdar tarapynan ba­qy­­laý men úılestirý júzege asy­ryl­­maı qalǵan. Osynyń nátı­je­sinde sýmen jabdyqtaý sala­synda mem­­le­­kettik retteý máselesi ke­li­sil­­megen. Bul ortaq maqsat­qa qol jet­kizýge qatysatyn mem­le­­­ket­­tik organdar (EGTRM, IIDM, UEM, Eńbekmıni jáne jergilikti atqarýshy organdar) arasynda ortalyqtandyrylǵan úılestirýdiń, monıtorıng pen baqylaýdyń, vedomstvoaralyq ózara is-qımyldyń jáne óki­lettikterdi bólýdiń bolmaýyna ákep soǵady. Osylaısha, 2012-2019 jyldary izdestirý-barlaý jumystary, sondaı-aq jete barlaý boıynsha jospar tıisinshe 86% jáne 91%-ǵa ǵana oryndalypty.

– Memlekettik organdar is-áreketteriniń mundaı sáıkes­siz­digi men tıimsizdigi halyq úshin de, jalpy el ekonomıkasy úshin de joıqyn saldarlarǵa alyp kelýi múmkin. Sondyqtan izdes­tirý-barlaý jumystary máse­le­lerindegi is-qımyldardy baqy­laý jáne úılestirý jónin­degi memlekettik organdy aıqyn­daý qajet, – dep tujyrym jasap otyr D.Turǵanov.

Osy oraıda depýtattyń Úki­metke joldaǵan birneshe usy­nysy bar. Birinshiden, Saǵyz, Oıyl, Jem sekildi shaǵyn ózen­­derin saqtaý jónindegi is-shara­lar jospary ázirlenýi kerek. Ekinshiden, jergilikti organdarǵa Bas prokýratýranyń zańsyz salyn­ǵan bógetterdi joıý jó­nin­degi nusqaýyn oryndaýdy jáne bógetter men sý qoıma­laryn esep­ke alý men salý­dy odan ári re­tke keltirý jó­nin­de shara­lar qabyldaýdy tapsyrǵan jón. Úshin­shiden, iri jerasty sý kózde­ri bar Atyraý oblysyndaǵy «Taısoıǵan» polıgony jeriniń bir bóligin memleket ıeliginen alý jóninde sharalar qabyldanýy qajet. Tórtinshiden, memlekettik organdar tarapynan izdestirý-barlaý jumystaryn júrgizý úshin tıisti úılestirýdi qamtamasyz etý, jumys istep turǵan uńǵymalar­dy jóndeý men ózdiginen aǵatyn uńǵymalardy joıýdy iske asyrý­ǵa tıis.

Túıindeı aıtqanda, Qyzyl­qoǵa aýdanynyń turǵyndaryn alańdatqan Oıyl ózeniniń bú­gin­gi aıanyshty ahýaly Úkimetti oılandyrýǵa tıis.