Jyl jabylar tusta Venada Irannyń ıadrolyq qarý baǵdarlamasy jónindegi kelissózderdiń kezekti raýndy ótti. Tolyqqandy ýaǵdalastyqqa qol jetkizilmese de, ortaq mámilege kelýden úmit mol.
Batys buqaralyq aqparat quraldarynyń habarlaýynsha, Iran delegasııasy kelissózge qatysýshy taraptar kelisimniń úlgisin ázirlep jatqanyn aıtqan. Sondaı-aq resmı Tegeran ýaǵdalastyqqa qol jetkizýge múddeli ekenin de jetkizgen.
Iran Syrtqy ister mınıstri Hoseın Amır-Abdollahıan kelissózderdiń aldaǵy raýndynda Tegeran AQSh sanksııalarynyń joıylǵanyna kóz jetkizgisi keletinin málimdegen.
«Iran munaıdy ońaı jáne eshbir shekteýsiz sata alatyn kezeńge jetýi kerek. Osylaısha, munaıdan túsken aqsha Irannyń banktik shottaryna shetel valıýtasymen aýdarylady», dedi Amır-Abdollahıan.
Onyń aıtýynsha, kelissózge qatysýshylar eki birlesken joba mátini boıynsha jumys istep jatyr. Birinshisinde kúshi joıylýy tıis AQSh-tyń sanksııalary tizimi kórsetilmek. Ekinshisi Irannyń ıadrolyq qarý baǵdarlamasyna qatysty. Onda ýran qoryn qysqartý jáne jetildirilgen sentrıfýgalardy paıdalanýdy toqtatý sekildi qadamdar qamtylǵan.
Keıbir sarapshylar kelisimge bıylǵy qańtardyń aıaǵy nemese aqpannyń basynda qol qoıylýy múmkin ekenin aıtady. Biraq qatyp qalǵan meje joq. Ýaǵdalastyq merzimi túrli jaǵdaılarǵa baılanysty keıinge shegerilýi múmkin. Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Germanııa jaǵy asyǵýdyń qajeti joq ekenin aıtady. Áıtse de, másele birneshe aptada sheshiletininen úmitti.
Esterińizde bolsa, 2015 jyldyń shildesinde Venada Iran men taǵy alty memleket – AQSh, Qytaı, Reseı, Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa «Birlesken is-qımyl josparyna» qol qoıǵan edi. Kelisim boıynsha Iran tarapy ýrandy baıytý baǵdarlamasyn tómendetýge, al halyqaralyq qoǵamdastyq Tegeranǵa salynǵan sanksııalardy jumsartýǵa mindetteme alǵan.
AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp Aq úı tizginin ustaýǵa talas kezindegi bir sózinde Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisimdi «apat» dep baǵalap, kelisim Iranǵa ıadrolyq qarýlaryn saqtaýǵa múmkindik beredi dep málimdegen. Prezıdenttik laýazymǵa kirisken soń ol bul sózdi bekerge aıtpaǵanyn ispen kórsetti.
Osylaısha, 2018 jyly Donald Tramp Iran ıadrolyq kelisiminen shyǵý týraly sheshimge qol qoıdy. Sondaı-aq kelisimnen shyǵyp qana qoımaı, Iranǵa qatysty eń qatań sanksııalar qabyldaıtynyn jetkizgen. Keıinnen resmı Vashıngton atalǵan eldegi birneshe kompanııaǵa, jeke tulǵaǵa qatysty ekonomıkalyq, keıbirine tipti saıası tyıymyn údetip jiberdi. Máselen, Irannyń aımaqtaǵy yqpalynyń belgisi sanalatyn «Revolıýsııa saqshylaryn» terrorıstik uıym dep sıpattady.
Vashıngton bıligi munymen toqtamaı, Parsy shyǵanaǵy tóńireginde óz áskeriniń sanyn arttyrdy. Byltyr AQSh áskerıleri ırandyq bedeldi general Kassem Sýleımanıdi dron arqyly atyp óltirdi. Munyń bári eki el arasyndaǵy jaǵdaıdy ýshyqtyryp, ıadrolyq kelisim týraly umyttyryp jiberýge shaq qalǵan-dy.
Iran da qarap jatpady. AQSh-tyń Iraktaǵy bazasyn atqylady. Byltyr el parlamenti ýran óndirisine qatysty zań qabyldap, ony baıytý deńgeıin 20 paıyzǵa deıin jetkizýge kiristi. 2015 jyly qabyldanǵan kelisim boıynsha baıytý mólsherin 3,67 paıyzdan asyrmaýǵa tıis. Biraq Tegeran bıligi AQSh tarapy sanksııalaryn almaıynsha bul baǵyttaǵy jumysyn jalǵastyra beretinin jetkizdi.
Budan bólek Iran eldegi ýran mólsherin 300 kılogramnan asyrǵan. Bul 2015 jylǵy kelisimge saı emes. Taıaýda ǵana bılik úsh aıdyń ishinde 55 kılogramm ýrandy 20 paıyzǵa baıytqanyn málimdedi. Iаǵnı Parlament shyǵarǵan zańda kórsetilgen mólsherden asyp túsken. Irannyń MAGATE-degi ókili óndiris kólemi 40 paıyzǵa artqanyn habarlaǵan.
Prezıdenttik oryntaqqa Djo Baıden jaıǵasqannan soń, AQSh tarapy Iranmen aradaǵy kelisimdi qaıta jandandyrýǵa nıet bildirdi. Sóıtip, kelissózder bastalǵan. Venadaǵy jıynǵa kepil elder retinde Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Reseı, Qytaı jáne Eýropalyq odaq qatysady.
Degenmen kelissózderdiń kemshin tustary bar. «Birlesken is-qımyl josparyna» sáıkes Iran ıadrolyq oqtumsyqqa qajet ýrandy baıytý úshin bir jyl jumsaýy tıis bolatyn. Qazirgi tańda jaǵdaı ózgergen. Tegeran ýrandy baıytýda kóptegen jetistikke qol jetkizdi. Endi bir oqtumsyqqa qajet ónimdi alý úshin nebári birneshe apta ǵana ketedi.
Sondyqtan Irandy 2015 jylǵy deńgeıge qaıta oraltý qıynnyń qıyny bolmaq. Birinshiden, qazirgi tańda elde bar baıytylǵan ýran qaıta saqtalady? Oǵan kim jaýapty? Muny da naqtylaý qajet. Buryn Irannyń ýrany Reseıge jetkizilgen. Kelisimge qatysýshylar bir nusqa retinde osy tásildi qaıtalap kórýi múmkin.
Ekinshiden, sentrıfýga dep atalatyn, ýrandy baıytýǵa arnalǵan zamanaýı qurylǵylardy qaıtpek kerek? 2018 jyldan beri Iran ozyq tehnologııaly birneshe sentrıfýga ornatty. Tegeran bıligi olardan ońaılyqpen bas tarta qoıa ma? Bul da talqylanýy tıis másele.
«Birlesken is-qımyl jospary» Iranǵa ýrandy 3,67 paıyzǵa deıin ǵana baıytýǵa ruqsat etedi. Is-júzinde atalǵan eldiń ǵalymdary radıasııalyq ónimdi 60 paıyzǵa deıin baıytty. Bul – atom bombasyn jasaýǵa jetkilikti mólsher.
Keıbir memleket Irannyń zamanaýı sentrıfýgalaryn joıǵanyn qalaıdy, biraq Tegeran bıligi olardy saqtaýdy jón kóredi. Munyń sheshimi retinde sentrıfýgalardy iske qosýǵa qajet kabelder jáne basqa elektrondy qondyrǵylardy ǵana joıý qarastyrylyp jatyr. Biraq muny júzege asyrý kóp ýaqyt alady.
Úshinshi mańyzdy másele – Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (MAGATE) róli. Uıym Irannyń ıadrolyq mindettemelerin qanshalyqty oryndaıtynyn tekserýi tıis. Buǵan deıin MAGATE ınspektorlary Irannyń ýran baıytý nysandaryna baryp turatyn. Biraq keıingi kezde Tegeran olarǵa kirýge qatań tyıym saldy.
Kelisimde bul másele de qaralatyny anyq. Iran ınspektorlarǵa tolyq jaǵdaı jasaýy kerek. Sondaı-aq Iran MAGATE-ge ıadrolyq nysandardyń ishinde ornatylǵan kameralardy qaraýyna ruqsat berýi kerek. Qazirgi tańda Tegeran muny jasyryp otyr.
О́z kezeginde Irannyń da qoıatyn talaptary men suraqtary bar. Birinshiden, elge salynǵan sanksııalardyń qaısysy alynady degen saýal Venadaǵy kelissózderde qyzý talqylandy. Munyń bir sheshimi retinde AQSh-tyń Sheteldik aktıvterdi baqylaý keńsesi Iranmen bıznesti qalaı júrgizý kerektigi týraly nusqaýlar jarııalaýy usynylady. Kelesi sheshim – munaı eksporty boıynsha kelisimsharttar jasaý nemese sheteldik bank shottaryn ashý.
Sondaı-aq Tegeran bıligi aldaǵy ýaqytta kelisimnen AQSh-tyń qaıtadan shyǵyp ketpeýine kepildik surap otyr. Iran syrtqy ister mınıstri Amır Abdollahıan qarashada Eýropalyq odaqtyń syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili Jozep Borrellmen telefon arqyly sóılesken kezde osy máseleni qozǵady.
Alaıda AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń zańdy túrde mundaı kepildi bere almaıtyny túsinikti. О́ıtkeni Kongreste qazir Iranmen aradaǵy kelisimdi synǵa alatyndar kóp. Tipti keıbir demokrattardyń ózi kelissózderge kúdikpen qaraıdy.