Ortaq energetıkalyq naryq qurylady

Hattamanyń maqsaty – elektr energııasyn óndirýshiler men tu­tynýshylardyń, sondaı-aq Ar­menııanyń, Belarýstyń, Qazaqstannyń, Qyrǵyzstannyń jáne Reseıdiń ulttyq elektr energııasy naryqtaryn ıntegrasııalaý arqyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ortaq elektr energetıkalyq naryǵyn qurý.

Ortaq elektr energetıkalyq naryqty qalyptastyrý mú­she memle­ketterdiń ishki tuty­ný­shylaryn elektr energııasymen basym qamtamasyz etý eskerile otyryp, Armenııa, Bela­rýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Reseıdiń ulttyq elektr energııasy naryqtaryn ıntegrasııalaý arqyly kezeń-kezeńmen júrgiziletin bolady. Osylaısha, teń quqyqtyq, ózara tıimdilik jáne múshe memleketterdiń kez kelgenine ekonomıkalyq zalal keltirmeý negizindegi yntymaqtastyq úshin jaǵdaılar jasalady. «Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaqtyń ortaq elektr energetıkalyq naryǵyn Arme­nııa, Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Reseıdiń ulttyq elektr energııasy naryqtaryn ıntegrasııalaý jolymen qalyptastyrý josparlanyp otyr. Atalǵan mindetti Joǵary eko­nomıkalyq keńestiń sheshimine saı iske asyrý úshin 2015 jylǵy 8 ma­myrda EAEO-nyń ortaq elektr energetıkalyq naryǵyn qalyp­tas­tyrý Tujyrymdamasy bekitildi. Qujat Odaqtyń ortaq elektr energe­tı­kalyq naryǵynyń maqsattary men mindetterin, onyń nysanaly mode­lin, basqarý qurylymdaryn, naryq sýbektileriniń ózara is-qımyl tetik­terin retteýdiń nysandary men ádis­terin aıqyndaıdy. Sondaı-aq naryqty qalyptastyrý kezeńderin qamtıdy», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, 2016 jylǵy 26 jeltoqsanda EAEO-nyń ortaq elektr energetıkalyq naryǵyn qalyptastyrý baǵdarlamasy bekitildi. Qujatta uıymdastyrýshylyq, zań­na­ma­lyq jáne tehnologııalyq is-sharalar kesheni qamtylǵan. Sonyń ishinde jedel kelisimsharttar boıynsha jáne bir táýlikke alǵan ortaq naryqta saýdanyń elektrondy júıesin, aq­parat almasý júıesin ázirleý jó­nin­degi is-sharalar bar. Sondaı-aq ortaq elektr energetıkalyq naryqty ret­teıtin aktiler júıesin daıyndaý qarastyrylǵan. «2019 jylǵy 29 mamyrda Joǵary Keńes 2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa ózgerister engizý tý­raly hattama nysanynda EAEO-nyń ortaq elektr energetıkalyq nary­ǵyn qalyptastyrý týraly halyq­aralyq shartqa qol qoıdy. 2019 jylǵy 20 jeltoqsanda EAEO-nyń ortaq elektr energetıkalyq nary­ǵyn qalyptastyrý jónindegi is-sha­ralar jospary bekitildi. Josparda Hat­tamada kózdelgen EAEO-nyń ortaq elektr energetıkalyq naryǵyn qalyp­tastyrýǵa baǵyttalǵan qaǵıdalardy bekitý jáne kúshine engizý merzimderi bel­gilengen. Hattama EAEO-nyń ortaq elektr energetıkalyq naryǵyn qa­lyp­tastyrý, onyń jumys isteý jáne damý negizderi boıynsha naq­tylaýlar engizildi. EAEO-nyń ortaq elektr energetıkalyq naryǵy­nyń jumys isteý qaǵıdalarymen ret­te­letin salalar belgilenedi. Ulttyq naryq­tardyń erekshelikterin eskere otyryp, Taraptar EAEO-nyń ortaq naryǵyn qalyptastyrý kezinde qoldanystaǵy ulttyq elektr energetıkalyq na­ryq­tardy, onyń ishinde qýat naryqtaryn saqtaý jóninde kelisimge qol jetkizdi», dedi B.Aqsholaqov.

Sondaı-aq Hattamada EAEO-nyń ortaq elektr energetıkalyq naryǵyn qalyptastyrý, onyń jumys isteýi jáne damýy qaǵıdattary naqtylanǵan. Má­selen, teń quqylyq, ózara tıim­dilik jáne múshe memleketterdiń kez kelgenine ekonomıkalyq zalal kel­tirmeý negizindegi yntymaqtastyq ja­salady. Elektr energııasyn óndirý­shiler men tutynýshylardyń ekono­mı­kalyq múddeleriniń teńgerimi saqtalýy tıis.

Naryqtyq qatynastarǵa jáne adal básekelestikke negizdelgen tetik­terge basymdyq beriledi. Elektr ener­getıkasy salasyndaǵy tabıǵı mono­polııalar sýbektileriniń kórse­tiletin qyzmetterine kedergisiz qol jetkizý qamtamasyz etiledi. Múshe mem­leketterdiń energetıkalyq qaýip­sizdigin eskere otyryp, múshe memleketter sýbektileri arasynda elektr energııasynyń saýdasy júzege asyrylady. «EAEO-nyń ortaq naryǵyn qalyptastyrý múshe memleketterdiń sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerine jasalǵan sharttar aıasynda ózara elektr energııasy saýdasyn júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Elektr energııasyn naqty jetkizýdiń josparly mánderden saǵattyq aýytqýlaryn retteý úshin tetik qurý kózdeledi. Bul kelisilgen kestelerdi saqtaý úshin jaýapkershilikti arttyrady. Elektr energııasy naryǵyn qurýdyń áseri óndirýshi jáne berýshi qýattardy paıdalaný tıimdiligin arttyrýdan, elektr energııasynyń ózara jáne syrtqy saýdasy kóleminiń ósýinen kórinedi. Sondaı-aq energııa óndirýshi uıymdar arasynda básekelestik artady», dedi mınıstr.

Zań jobasyna qatysty pikir bil­dirgen Palata Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaqtyń biryńǵaı energe­tıkalyq júıesin qurý kezinde Qazaq­stannyń múddesi eskerilýi kerek ekenin jetkizdi. Májilis Spıkeri zań jobasynyń qabyldanýymen bir­tutas iri energetıkalyq júıege ınte­grasııalaný úshin quqyqtyq negiz qurylatynyn atap ótti. Elektr energııa­syn jetkizýdiń elaralyq qurylymyn qalyptastyrýǵa qýattardyń, baza­lyq ınfraqurylymnyń, sondaı-aq EAEO memleketteriniń elektr ener­ge­tıkalyq júıelerine ortaq tehnı­­kalyq standarttarynyń bolýy yq­pal etedi. Májilis Tóraǵasy zań jo­basyn ázirleýshi Energetıka mınıstr­­liginiń nazaryn ortaq naryqqa qaty­sý­shylardyń ózara qarym-qaty­nasyna qatysty erejelerdi qurýdyń mańyzdylyǵyna aýdara otyrdy. «Biryńǵaı energııa júıesin qurý, árıne, kerek nárse. Oǵan eshqandaı  kúmán joq. Ol – básekege qabiletti art­­tyrý úshin kerek. Ol jalpy, osy sek­­tordy damytýǵa jol  ashady. Biraq ta osy biryńǵaı energııa júıesin qurǵanda, eń bastysy, óz elimizdiń ener­­g­e­tıkalyq táýelsizdigin saqtap qa­lýy­myz kerek. Ol – óte mańyzdy má­sele», dedi N.Nyǵmatýlın.

Májilis Tóraǵasy elimizdiń ener­getıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri jeke energetıkalyq qýattardy damytýdy talap etetinin atap ótti. Osyǵan baılanysty energııa kózderine tolyq tehnıkalyq aýdıt­ júrgizip, elimizde 40-50 jyl jáne odan da kóp jumys istep turǵan negizgi óndirýshi qýattardy jańǵyrtý boıynsha naqty is-sharalar josparyn ázirleý qajettigine nazar aýdardy.

Sonymen qatar jalpy otyrys­ta depýtattar «Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy saılaý týraly» Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstı­tý­sııalyq Zańyna ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizý týraly» zań jo­basyn maquldady. Qujat Mem­leket basshysynyń 2021 jylǵy 1 qyr­kúıektegi «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýyn iske asyrý úshin ázirlendi. Zań jobasyn qabyldaýdaǵy basty maqsat – bıliktiń ókildi tarmaǵynda áıelderdiń jáne jastardyń, sondaı-aq múgedektigi bar adamdardyń da qatysýyn qamtamasyz etý jáne pikirin eskerý, olardy memlekettiń tynys-tirshiliginde belsendi jumysqa tartý.

Bul tásil qoǵamdaǵy áleýmettik teń­gerimsizdikti joıýǵa baǵyttalǵan jáne zamanaýı suranymdarǵa jaýap beredi. Mundaı jaǵdaılarda bıliktiń ókildi organdaryn qalyptastyrýdyń quqyqtyq tetikterin jetildirý ne­ǵurlym ózekti áleýmettik problema­lardy sheshýde azamattardyń neǵurlym keń sanatynyń pikirin eskerýge múm­kindik beredi. «Memleketimiz saıasatty qalyptastyrýǵa halyqty tartýǵa erekshe nazar aýdarady. 2020 jylǵy mamyrda «Saıası partııalar týraly» zańǵa partııalyq tizimderde áıelder men jastar úshin 30 paıyz kvota engizý jónindegi normalar engizildi. Sol kezden bastap saıası partııalar genderlik teńdik jáne jastardy qoldaý máselelerin jetildirýde mańyzdy ról atqara bastady.

Saılaý tizimderine engizý arqyly jas kandıdattar men áıelderdi ókildi organdar qataryna qosý múmkindigi paıda boldy. Kvotalaý tetigi qoǵamdaǵy ózekti jáne sezimtal máselelerdi sheshý kezinde ártúrli pikirlerdi eskerý arqyly norma shyǵarmashylyq prosesinde «qoǵamdyq kún tártibin» qalyptastyrý múmkindigin keńeıtti. Osy tetikti damytý úshin Memleket basshysy óziniń 2021 jylǵy Joldaýynda erekshe qajettilikteri bar adamdardyń zańnamalyq qyzmette qatysý qajet­ti­ligin atap ótti. Osy tapsyrmany iske asyrý maqsatynda usynylǵan «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń keıbir Konstıtýsııalyq Zańdaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Konstıtýsııalyq Zań jobasy ázirlendi. Konstıtýsııalyq Zań jobasy áıelder, 29 jasqa tolmaǵan adamdar jáne múgedek adam­dar úshin 30 paıyz kvotadan basqa, olardy Parlament Májilisinde depý­tattyq mandattardy bólý kezinde esepke alý qajettiligin bekitýdi kózdeıdi», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Ádilet mınıstri Qanat Mýsın.

Zań jobasynyń normalary tynys-tirshiliktiń barlyq salalarynda gen­der­lik teńdikti qamtamasyz etý maq­sa­tynda qoǵamnyń quqyqtyq jáne saıa­sı mádenıetiniń deńgeıin arttyrýǵa jol ashady. Sondaı-aq ártúrli kandıdattardy usyný arqyly saılaý baǵdarlamalaryn ártaraptandyryp, áıelderdiń, jastardyń jáne múge­dek­tigi bar adamdardyń azamattyq usta­­nym­daryn kórsetýge belsendi ara­la­sýy­­na múmkindik beredi.

Sondaı-aq jalpy otyrysta «Saıa­sı partııalar týraly» Qazaqstan Res­pýblıkasynyń zańyna ózgeris engizý týraly» zań jobasy maquldandy. Zań jobasyn qabyldaýdyń maqsaty – kvo­­ta­lanatyn sanattardy oǵan múge­dektigi bar adamdardy engize otyryp keńeıtý. Áıelderdi, jastardy jáne múgedektigi bar adamdardy eldegi saıası máselelerge belsendi tartý nor­ma shyǵarý prosesine qatysý arqyly eldiń neǵurlym osal jáne proble­malyq máselelerin sheshýde osy sanattardyń pikirin eskerýge múm­kindik beredi. Budan basqa, depý­tat­tyq mandattardy bólý kezinde áıel­derdi, jastardy jáne múgedektigi bar adamdardy mindetti túrde qosý áleý­mettik artyqshylyqtarǵa ıe. Sonymen saıası laýazymnyń osy sanatta­rymen aınalysý áleýmettik-saıası, quqyqtyq máselelerdi sheshýde olar­dyń pikirlerin eskerýge múmkindik bere­di. О́mirdiń barlyq salalaryndaǵy bel­sendilikti jáne qoǵamnyń odan ári áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn arttyrady.

Sonymen qatar otyrys barysynda Palatanyń komıtetteri Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy Iаdrolyq materıaldardy, radıoaktıvti materıaldardy, radıoaktıvti qaldyqtardy jáne radıasııalyq-qaýipti zattardy zańsyz ótkizýdi bolǵyzbaýdaǵy ózara is-qımyl jónindegi kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zań jobasyn jumysqa aldy.

Jıyn sońynda Májilis depýtattary memlekettik organdar basshylaryna depýtattyq saýaldar joldady.