Ideologııalyq ımmýnıtet nege tómen?

Desek te, el bolyp esimizdi jıyp, tarıhymyzdaǵy qasiretti kezeńnen sabaq alyp, jańa Qazaqstandy qurýǵa bel býdyq. Endigi mindet – oqıǵanyń saldarymen qatar sebebimen de kúresý.

El basyna túsken bul sy­naq­­ty toly­ǵymen eńserý úshin ne istemek kerek? Jem­­qor­lyq, áleý­mettik teńsizdikti joıý, ómir súrý sapasyn arttyrý sekil­di jekelegen shara­lar aýa­daı qajet ekeni aıt­pa­sa da túsinikti. Alaıda qań­tar­dyń qa­raly kúnderi qo­ǵam­ǵa te­reńirek úńilý ke­rek­tigin ań­ǵart­ty. Betinde qal­qyp, bar­­ly­ǵy­myz kórip tur­ǵan má­seleler­diń tamyry álde­qaı­da tereńde. Qoǵam tutas­­tyǵy jaıly kóp aıtamyz. Sol Qazaq­stan qoǵamy shynymen tutas pa? Árıne, pikir alýan­dyǵy – kez kelgen qoǵam­ǵa tán quby­lys. Alaıda qala men aýyl tur­ǵyny, kári men jas, qazaq jáne orys tildi aza­mattar, ortalyq pen qala shetin­de tu­ra­tyn otbasylar ara­syndaǵy al­shaqtyq osy joly anyq kó­rin­­gendeı. Alaýyz­dyq týdy­rady degen je­leý­men bul máselelerdi jabýly qazan jabýly kúıinde qaldyrýǵa taǵy bolmaıdy.

О́z ustanymyn bildi­rýge shyqqan beıbit azamattar nege aran­dap qaldy? Beıbit mıtıng nege bas­bu­zar­lyqqa ulasty? Iritki salǵysy kelgen­derdiń oıy nege ońaı iske asty? Sol qa­siretti kúnderden keıin birneshe apta ótse de, kókeıimizdegi suraqtar áli tolastar emes.

Alańǵa shyqqandar arasynda órimdeı jastar tolyp júrdi. Túrli vıdeolardan kór­genimizdeı, kóshege shyq­qan­dardyń arasynda bireýdiń múlkin qıratyp, uryp-soǵyp, kóligin órtep júrgender de bolǵanyn kórdik. Eń soraqysy, osy dórekilikti jaqtap, bas­bu­zar­lardy aqtap alǵysy ke­le­tinder kóp. Bir qoǵamda ómir súretin adamdardyń zańǵa baǵyný, moral týraly túsinikteri qalaısha qarama-qaıshy bolýy múmkin?

Qazaq jastarynyń aranda­tý­­shylarǵa, radıkaldy ıdeıa men búldirgi kúsh­terge qarsy ult­tyq ımmýnıteti nege tómen de­gen suraqtyń paıda bolǵany bú­gin emes. Alaıda bul baǵytta naq­ty sharalar men túbegeıli óz­­ge­­rister bolmaı keldi. Ná­tı­je­­sin­de, «eki qolǵa – bir kúrek» tap­pa­ǵan jas­tar jat aǵym­dar­dyń, ózge kúshterdiń jete­gin­­de ke­te bar­dy. Alaıda ony ba­qy­­lap, zer­de­lep otyrǵan organ joq.

Jalpy, álemde turaqsyzdyq pen kóterilisterdegi jastardyń róline ar­nalǵan zertteý kóp. Ǵalymdar kez kelgen elde jas­tardyń kóbeıýi ar­tyq­shylyq­tarymen qatar, qaýip-qater de ala keletinin aıtady. Oslo beı­bitshilik máselelerin zertteý ınstı­týtynyń dırektory, saıasattanýshy (PRIO, Norvegııa) Henrık Ýrdal 2006 jylǵy zert­teýinde jas azamattar sany kóp elderde qaqtyǵystardyń bolý yqtımaldylyǵy joǵa­ry dep tujy­rymdaıdy. Demo­gra­fııa salasyndaǵy youth bulge túsi­nigi eldegi jastar sa­ny­nyń kúrt ósýin bildiredi. Dál osy jas­­tardyń kóbeıýimen kópte­gen áleý­mettik másele týyndaıdy.

Qoǵamdaǵy turaqsyzdyqqa demografııa ǵana áser etedi degen túsi­nik qate bolar edi. Basqa da ǵalym­dar oǵan qosa sol jas­tar­dyń bilim alýy, ju­mys­qa orna­lasýy, saıası oqı­ǵa­larǵa qa­tysýy shektelse, jaǵ­daı ýshy­ǵa túsedi deıdi. Bul jal­ǵyz Qazaq­standy oılandyrýǵa tıis má­­sele emes. Muny jastar úlesi jo­ǵa­ry damýshy elderdiń bar­lyǵyna ortaq jaǵdaıat deýge bolady.

– Sońǵy jyldary zertteýler kór­setkendeı, jastardyń boıynan qarsylyqty kóńil kúı baıqa­la­dy. Jastar arasynda saıası jáne qu­qyqtyq nıgılızm basym, óıt­keni olar óz pikiriniń qoǵam­dyq róli baryna, bir nárseni ózger­tetinine sen­beıdi. Jastardyń quqy­q­tyq, saıa­sı, ekonomıkalyq saýaty tómen. Qo­ǵam­daǵy ózekti máseleler men ja­ńalyqtar olardy asa qyzyq­tyr­maı­dy, – deıdi BǴM Ǵylym komıteti Eko­no­mıka ınstıtýty Zamanaýı zertteý ádisteri bóliminiń meńgerýshisi Aısulý Tursynbaıqyzy.

2021 jylǵy Halyq sanaǵy­nyń alǵashqy nátıje­leri Qazaqstan hal­qynyń 19,72 pa­ıyzy 14-28 jas ara­lyǵyndaǵy jastar ekenin kórsett­i. Al Ult­tyq statıstıka bıýrosy­nyń málimetine sáıkes, eldegi 250 myń­­nan astam jas ne jumys­syz, ne bilim almaıdy. Ol jas­tar ju­mys izdep iri qalalarǵa aǵylady. Osy­­laı­­sha, ishki mıgrant­tar sany artady. Mıl­lıon­­daǵan halyqpen salys­tyr­­­ǵanda bul kórsetkish az bo­­lyp kórinýi múm­kin. Al qo­ǵam­da óz ornyn taba al­maı júr­gen jastardyń jarty­sy kó­she­ge shyqsa ne bolaty­nyn eles­­te­týdiń ózi qıyn. Alań­ǵa ádi­let­tik izdep myń­da­ǵan adam­­nyń shyǵýynyń sońy nege ulas­­­qa­nyn kúni keshe ózimiz de kórdik.

Jastarǵa baǵyttalǵan mem­le­kettik baǵdarlamalar men áleý­mettik múm­kin­­dikter múl­dem joq deýge kelmes. Alaıda olar tıimsiz. Nege deseńiz, jas­­tar uıymdarynyń qyzmeti kóbi­ne jas­tar shoǵyr­lanǵan oqý oryndarynda júzege asady. Al jas azamattar onyń bi­reýi­ne de qatyspaıdy.

Áleýmettanýshy Aısulý Tursyn­baıqyzynyń aıtýynsha, eldegi mem­lekettik ıdeo­logııa, jastar saıa­saty baǵy­tyndaǵy jumystar bilim alatyn jastar aýdıtorııasyna baǵyttalǵan, ıaǵnı, basty aýdıtorııa – joǵary oqý oryndary men kolledj stýdentteri. «Bilim alýdy jalǵastyrmaǵan jastar nazardan tys qalǵan. Jylyna 150 myń bala mektep bitirse, solardyń úshten biri oqýyn jalǵastyrmaı­dy. Mine, sol jastarmen baılanys or­na­­­tyl­maıdy», deıdi Aısulý Tur­syn­baıqyzy.

Al júrgizilip jatqan jas­tar saıa­saty qazaqstandyq­tar­dy qandaı da bir ıgi maq­satqa jumyldyra aldy ma degen suraq týyndaıdy. «Massovka­ǵa» qatysýdan ábden sharshaǵan belsen­diler jas­tar uıymdaryn aı­nalyp qashady. Júıede júr­gen mamandar bul pikir­men ke­lispeýi múmkin, árıne. Alaı­da qansha ýaqyttan beri aı­ty­­lyp kele jatqan shyndyq – osy.

Qazaqstannyń túrli ıdeo­lo­gııalar polıgonyna aına­lýy­nyń bir ǵana sebebi bolýy múmkin emes. Degen­men maqalany jazý barysynda máse­leniń bir ushy – jastar­dyń radıkaldy kúshterdiń jete­ginde ketip, jat kózqarasty boıy­na tez sińirip alýy men aran­­datý­shylarǵa ońaı ile­sip ketýiniń sebepterin qaras­tyrdyq.

UNICEF júrgizgen sa­ýaldama búgingi jastardyń ózderi ómir súre­tin ortanyń bolashaǵyna kóbirek alań­daı bastaǵanyn, demokratııa qundylyqtaryn ilgerile­tip, áleýmet­tik ádilettilikti ornatýda belsendi ekenin kór­set­ken. Sondaı-aq BUU júr­giz­gen 2021 jylǵy zertteý boıyn­sha qoǵamdyq ınstıtýttarǵa degen senimniń azaıyp ketkeni baıqalady. Mundaı keraǵar nátıjeler jastardyń belsendi bolýǵa daıyn ekenin, alaıda qalyptasqan ınstıtýttarǵa sen­beı­tinin bildiredi. Senim­si­zdik, ásire­se pandemııa kezin­de arta túsken bolýy múm­kin. Joǵaryda Qazaqstan jas­­tarynyń arasynda saıası jáne quqyq­tyq nıgılızm jaıly aıttyq. Jas­tardyń saıasat­qa aralasýdan bas tartýy ǵa­lamdyq deńgeıde de kóri­ne bastaǵan. 181 eldegi ózgeristi baqy­­laıtyn Global Youth Development Index kórsetkishi boıynsha jastardyń saıasatqa ara­lasýy tómendegeni anyq­talǵan. Al sarapshylar dál osy jastardyń saıası belsendiligin – demokratııa men azamattyq qoǵamdy nyǵaıtýdyń negizgi faktory dep túsindiredi.

Qazaqstan jastarynyń saıasatqa nemquraıdy qaraýy óz pikiriniń ózgeris alyp kele­tinine senbeýinen dep atap óttik. Bul tendensııa álemniń basqa elderinde de bar ekenin kórý­ge bolady. 180 elde 18-35 jas aralyǵyndaǵy 25 myń adam qatysqan Global Shapers saýaldamasyna jaýap bergenderdiń 55,9 paıyzy ma­ńyz­dy sheshimder qabyl­danar kezde ózderiniń pikiri eskeril­meıtinine senimdi bolǵan.

Mańyzdy máselelerdiń taǵy biri – jastar arasyndaǵy qundy­lyq­­tardyń ózgerýi bolyp tur. Áleý­mettanýshy Aı­sulý Tursyn­baıqyzy jastar gýmanıstik qasıetterden góri materıaldyq dúnıege kóbirek mańyz beretinin aıtady.

– Qundylyq turǵysynan jastar arasynda degradasııa­nyń bary ras. Materıaldyq qun­dy­lyqtar alǵa shy­ǵyp, adam­gershilik, eńbekqorlyq se­kil­di qundylyqtar az nası­hat­talady, otbasy tár­bıesi­men de beril­meıdi. Adal­dyq, eńbekqorlyq, jaýa­p­­ker­­shilikten buryn, qazirgi jas­­tar materıaldyq tabys, man­sap se­kil­di praktıkalyq dúnıeler­di birin­shi orynǵa qoıady, – deıdi Aısulý Tursynbaıqyzy.

Kez kelgen adamnyń ózindik oı-pikiri otbasyndaǵy tárbıe­men, bilimmen, qoǵamdaǵy qun­dy­lyqtarmen, aınalasyna úlgi kórsetetin tulǵalardyń áre­ketimen qalyptasatyny belgili. Jastar qoǵamda arqa sú­ıeı­tin durys ustanymdardan aıy­ryldy. Qoǵamy­myzdy jem­qorlyq jaılap, úlgi bolar azamattar jastarǵa ıgi is­teri arqyly baǵdar bere almady. «Jetistikke eń­bekpen emes, aqshamen jetýge bolady» degen kózqaras qalyptasty. Pre­­zı­dent Qasym-Jomart Toqaev­tyń jas­tar arasynda adal eńbekti nasıhattaý kerek, zańger-menedjerler emes tehnar mamandar daıarlaý kerek deýi osyny bildiredi.

– Jastardan birnárse talap etýden buryn, olarǵa durys áleýmettik start berýimiz kerek. Kópshiligi kásibı bilimnen buryn, orta bilimniń ózin sapasyz alady. Oqý bitirgennen keıin jumysqa ornalasý qıyn, biliktiligi men tájirıbesi jet­kiliksiz. Jastar qoǵamdaǵy ornyn tabýy úshin jaǵdaı jasalýy kerek. Ol – materıaldyq qoldaý emes, sapaly orta jáne kásibı bilim men jetkilikti ju­mys oryndary sekildi áleý­mettik kapıtal, – deıdi sarapshy A.Tursynbaıqyzy.

Endigi mindet – popýlıstik, radıkaldy ıdeıalar arasynda adasyp, teris pıǵyldy adam­dar­dyń sońy­nan ergen jas­tarymyzdyń betin beri buryp, olardyń boıyna ult­tyq qun­dy­lyqtarymyz ben adam­ger­shilik, adaldyq, ádilettilik, eńbekqor­lyq sekildi ıgi qasıetterdi sińirý bol­maq. Otbasyndaǵy tárbıe men qun­dy­lyqtar ár adamnyń oı men boı túzeı­tin qazyǵyna aınalýǵa tıis.