Eki myń jyldan astam tarıhy bar Taraz shaharynda kóneniń kózi sanalatyn tarıhı eskertkishter jeterlik. Árbir nysannyń ózine tán tereń mazmuny men maǵynasy bar. Oblys ortalyǵyndaǵy Qarahan, Tekturmas, Dáýitbek sııaqty keseneler men erte ıslam dáýirindegi jerasty meshiti syndy jádigerler de kóne zamandardan jetken qundy muralardyń biri. Munyń barlyǵy da tarıhı shahardyń shejiresin jasap, mazmunyn arttyryp turǵan dúnıeler.
Sondaı-aq Taraz qalasyndaǵy Hasan Bekturǵanov, Aleksandr Pýshkın, Asanbaı Asqarov kósheleriniń boıyndaǵy ǵımarattardy da tarıhtan tamyr tartyp, ótken shaqtan syr shertip turǵan baǵa jetpes jádigerler qataryna jatqyzýǵa bolady. Salynǵanyna aldy bir ǵasyrdan asqan nysandar kóne shahardyń sol kezdegi sáýlettik kelbetin aıshyqtap, kórkem keńistigin kóz aldymyzǵa ákelip turǵandaı áser qaldyrady.
Máselen, Pýshkın kóshesindegi eń kóne ǵımarat 1898 jyly salynǵan. Bul tarıhı nysan kópes Gýbanovtyń azyq-túlik dúkeni bolǵan. HH ǵasyrdyń bas kezindegi qoǵamdyq ǵımarat sıpatynda saqtalǵan birden-bir saýda orny. Búginde bul ǵımarat «Býkınıst» kitap dúkeni retinde jumys istep tur. Al 1907 jyly akademık K.I.Skrıabınniń úıi retinde salynǵan ǵımarat ta áli bar. Atalǵan nysan keńes kezinde ekskýrsııalyq nysan retinde Búkilodaqtyq týrıstik marshrýtqa engizilgen. Bul nysan búgingi Asqarov kóshesinde tur. Sol sııaqty, qazirgi Pýshkın kóshesinde 1910 jyly saýda uıymy retinde salynǵan dárihana ǵımaraty ornalasqan. Al Áýlıeata kezeńindegi turǵyn úı sáýlet óneriniń eskertkishi bolyp sanalatyn tarıhı ǵımarat sol kezdegi «Sovremennık» kooperatıvi retinde 1910 jyly salynǵan. Sonymen qatar bul kóshelerde 1904 jyly salynǵan mal dárigerlik dárihanasynyń, 1910 jyly salynǵan №1 qalalyq monshanyń ǵımaraty jáne ózge de tarıhı nysandar bar. Atalǵan tarıhı eskertkishter negizinen «Áýlıeata» kezeńine jatqyzylady. Búginde Taraz qalasyndaǵy Bekturǵanov, Pýshkın, Asqarov kóshelerinde ornalasqan XIX-XX ǵasyrdyń basynda salynǵan osyndaı 24 mádenı eskertkish bar. Atalǵan aýmaq «Kóne Taraz» qalashyǵy aýmaǵymen shektesedi. Alaıda qazirgi kezde shahardaǵy birqatar tarıhı nysandardyń tozyǵy jetip tur. Osy kúnge deıin ýaqyttyń daýyly men jaýynyna tótep bergen ǵımarattardyń syrtqy sylaǵy túsip, ishi opyrylyp, tipti qulaýǵa aınalǵan. Memlekettiń qorǵaýynda turǵan keıbir nysandar endi qazir qaraýsyz qalǵandaı kúı keship tur. Máselen, búgingi Bekturǵanov kóshesinde ornalasqan bir kezdegi kópester úıi bolǵan ǵımarattyń toz-tozy shyqqan. Tipti bul oryn qańǵybastardyń mekenine aınalyp úlgergen. Nysannyń qabyrǵasynda «Áýlıeata kezeńindegi arhıtektýralyq eskertkishi memleket qorǵaýynda» degen jazý bolǵanymen, onyń qorǵalyp turǵan syńaıy baıqalmaıdy. Kóńilden umyt, kózden tasa qalǵan eskertkishti elep jatqan da eshkim joq.
Ákimderdiń óńirdi damytý týraly túrli jıyndarynda «Áýlıeata» kezeńine jatatyn eskertkishter turǵan aýmaqty abattandyrý jaıly aıtylǵanymen, ol is júzinde oryndalmaı keledi. Byltyr Taraz qalasynyń ákimi Erjan Jylqybaev tıisti azamattardy jınap, osy máseleni kóterip edi. Biraq sodan beri bir jyl ótse de, qalpyna kelgen nysan kórinbeıdi. «Bul nysan memleket tarapynan qorǵalyp emes, qorlanyp tur. Osy jaıdy qala ákimi Erjan Jylqybaev ardagerler ókilderimen kezdesip, áńgimeleskeninde eks-senator Aleksandr Savchenko alǵash aıtyp edi. Odan beri arada on aı ótipti. О́zgergen eshteńe joq. «Baıaǵy jartas, sol jartas» kúıinde. Mańaıynan ary-beri ótip júrip, bul úıdiń qańǵybastar baspanasyna aınalyp úlgergenin, tipti ishki qabyrǵasy tolaıym qulap qalǵanyn baıqadyq. Shynyn aıtqanda, ákimniń aqsaqaldarmen aqyldasýyn jaqsylyqqa joryp, qalany kórkeıtý jolyndaǵy berekeli iske bilek sybana kirisetin-aq shyǵar dep kútken edik», deıdi qala turǵyny Baımahanbet Ahmet. Sol jerde keleli keńes ótkenimen, keıinnen munyń sońy saıabyrsyp qalǵan. Kóne shahar tórindegi tarıhı nysandardyń búgingi jaı-kúıi osyndaı bolyp tur.
Jambyl oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń «Tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý dıreksııasy» mekemesiniń dırektory Qýanysh Dáýrenbekov oblys ortalyǵyndaǵy bul nysandardyń shyn máninde tarıhı jádiger ekenin aıtyp, olardyń ókinishke qaraı, búginde jekeniń qolyna ótip ketkenin jetkizdi. Sonymen qatar atalǵan ǵımarattardy abattandyrý jáne ınfraqurylym jumystaryna qala ákimdigi jaýapty eken. Osy oraıda Taraz qalalyq arhıtektýra bóliminiń basshysy Almasbek Bóbeev atalǵan másele jónindegi jumystarǵa toqtaldy. «Taraz qalasynda arnaıy qorǵaýda turǵan 119 mádenıet jáne sáýlettik eskertkish bar. Osyǵan oraı atalǵan aýmaqty qaıta qurý boıynsha eskızdik jobasy usynylyp otyr. Jobanyń jalpy uzyndyǵy 800 metrdi quraıdy. Bekturǵanov kóshesindegi ǵımarattardy sol baıaǵy kezdegi úlgisimen qaıta jobalaý jáne jol jıegindegi jaıaý júrginshiler joldaryn keńeıtip, velojoldar salý josparlanyp otyr. Pýshkın kóshesiniń birjaqty jol bolýyna oraı joldyń bir bóligin «Kóne Taraz» kesheni aýmaǵyna deıin jalǵastyrý usynylýda. Sonymen qatar jobada kishi arhıtektýralyq formalar, oryndyqtar, trenajerlyq elementter qarastyrylǵan. Aldaǵy ýaqytta joba júzege asqan jaǵdaıda bul qala turǵyndarynyń demalys ornyna aınalady. Taraz qalalyq turǵyn jaı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar tasymaly jáne avtomobıl joldary bóliminiń tarapynan jobalyq-smetalyq qujattary ázirlenip, aldaǵy ýaqytta qurylys-montajdaý jumystaryna jergilikti bıýdjetten qarajat qarastyrylyp, tıisti jumystar júrgiziletin bolady», deıdi bólim basshysy.
Qazirgi kezde tarıhı Taraz qalasyn abattandyrý jóninde birqatar joba qolǵa alynýda. Bir sózben aıtqanda, kóne shahardyń tarıhı-mádenı keńistigin qaıta jańǵyrtyp, tutas galereıasyn jasaý jospary tur. «Áýlıeata» kezeńine jatatyn kóne nysandardyń endi ózine de, aýmaǵyna da abattandyrý jumystaryn júrgizip, týrıstik ortalyqqa aınaldyrsa, Tarazdyń sáýleti budan da artyp, kelbeti odan ári aıshyqtala túsetin edi...