Jyǵylǵysy, jeńilgisi kelmeıdi adam. Jeńilgeni bylaı tursyn, jeme-jemge kelgende, bir nárseni moıyndaýynyń ózi qıyn. Qaıtken kúnde qapysyn taýyp jeńip ketýdi oılap turady. Áıteýir osy psıhologııa adamzatqa erteden tán sekildi. Túpsana solaı ma, bilmedik.
Shamasy kelse, aqyly jetse asyp jyǵylmaı ma pende balasy? Bolmasa da asyp túsýdi oılap turatyn ádet keıinde tańylǵan shyǵar, kim bilipti. Jyǵylyp tursa da, baıqaýsyzda súrinip kettim dep qutylatyn adamzat aýylynyń balalaryn talaı kórdik. Syrtymyzdan bas ızegenimizben, júgine de bermeıtinimiz jasyryn emes-aý. Jumeken Nájimedenov bolsa, «Teńiz, mine. Teńiz meniń ne teńim, Teńim meniń – tabynýmen ótemin!» dep qoıyp qalady «Teńiz» óleńinde. Moıyndap ta, júginip te turǵanǵa uqsaıdy. О́leń alǵashqy eki sózden soń birden shıelenisedi. Oqyrman aldyna tutas teńizdi jaıa salý úshin avtor «teńiz, mine» dep eki aq aýyz sóz shyǵyndapty. Ári qaraı oı ıirimine ala jóneledi. «Teńiz meniń ne teńim» rasynda. Adamzat teńiz turmaq taǵdyrynyń da aldynda qaýqarsyz. Ekinshi jolda onsyz da sharasyz jannyń júregin zyrq etkizedi: «Teńim meniń – tabynýmen ótemin», dep.
Qoldan keler qaıran joqtaı sharasyz kepke túskennen basqa aıanyshty ne bar? Teńizge qarap alyp, tabıǵattyń aldynda osynshama álsizdigińizdi bir oılap alasyz da, ómirdi qaıyra jalǵastyryp ketesiz. Endi budan bylaı teńizdiń ishinde ómir súrýge týra keledi. О́ıtkeni ishteı moıyndap qoıdyńyz ǵoı ulylyǵyn. Jáne sol ulylylyq pen myqtylyqqa degen ereges boı kóterýi múmkin ishte. Teńizdiń ystyǵy men sýyǵyna qatar tózip, daýylynda shynyǵyp, taý tolqyndaryn bastan ótkermeı baǵyndyrý qaıda? Baǵyndyrý degenniń ózi artyq. Teńizdiń bir bólshegine nemese tolqynyna aınalý dese durys. Sóıte júrip teńizge aınalyp shyǵa kelgenińizdi ózińiz de baıqamaı qalýyńyz múmkin be, sirá?! О́leńde bastapqyda bizdi «áýrege» túsirgen eki jol, odan ári teńiz stıhııasy kóshedi:
Teńiz, mine. Teńiz meniń ne teńim,
Teńim meniń – tabynýmen ótemin!
Tolqyn týlap jaǵany asty,
jardy asty,
Mólt-mólt etip kóbik-kózder
arbasty.
Netken ǵajap, netken ǵajap
bul teńiz!
Bul teńiz ben aspan egiz, bult egiz.
Jatyr sheksiz qasiretsiz shalqyp ol
Ulylyqtyń, sulýlyqtyń dańqymen.
Bas ıem men sol dańqqa amalsyz.
Amalsyzbyn – ol kúshti de men álsiz», deıdi.
Teńizge qarap tebirengen aqyn júreginiń bir tyǵyny aǵytylyp ketkendeı, ózeginen oı teńizi sóılep ketkeni seziledi. Aıdyn betine amalsyz tas atqannan aýlaq, dármensizdikten góri, óz júreginen ótkizip, teńiz qasıetin tanyp sóılegen jáne soǵan sendire bilgen aqyn. Teńizdi tanytýǵa da ishińde bir teńizdeı kúsh týlap jatýy kerektigin sezdiretin sııaqty. Áıtpese, aldyńǵy shýmaqtarda álgindeı dep alyp, budan ári aǵysqa qarsy júzer me edi?
«Ýa, ulylyq! Atyń kimdi buzbaǵan
Dál ózińdi teńizden de qyzǵanam!
Teńiz, teńiz, dańq-ataqtyń quly kóp,
Shynynda sen ne tyndyrdyń
uly bop?!
Tolqyn, týlap jarǵa qarǵyp,
al, shyq, al,
Jaralǵanyńdy umytpa
tek tamshydan.
Tebiren, teńiz, tebirengeniń –
dalbasa,
Basyń súıep qulaıtyn
Qara jeriń bolmasa»
Týyndy Ernest Hemıngýeıdiń «Shal men teńiz» shyǵarmasymen alystan úndesetin syńaıly seziledi. Olaı bolatyny, biz mysalǵa keltirgen osy keıingi úzindini adamzatqa qarata aıtsa da kele beredi. Ulylyqqa da qarata aıtýǵa bolady. «Shal men teńizde» dármensiz balyqshynyń tirshilik úshin kúreste tıtyqtasa da berilmeýi, ómirlik murat jolynda sertten taımaǵan jankeshtilik qylań beredi. Sóıte tura, ómir boıy qol jetkizsem degen jaıyndy aýlap alǵanymen, onysy akýlalarǵa jem bolady. Qanshalyqty jigerli, jankeshti, aılaker bolǵanymen adam sonshalyqty dármensiz, sharasyz kórinedi. Balyqshy jetim shaldyń sertin aqtaǵan jalǵyz súıenish – ony ýaıymdap, zaryǵa kútken balanyń mahabbaty ǵana. Shyǵarma sońynda balyqshyǵa degen balanyń mahabbaty bárinen bıik bolyp qalady. Al Jumekenniń «Teńizindegi» myna joldar she? «Ýa, ulylyq! Atyń kimdi buzbaǵan, Dál ózińdi teńizden de qyzǵanam! Teńiz, teńiz, dańq-ataqtyń quly kóp, Shynynda sen ne tyndyrdyń uly bop?!».
Árkimniń kóksegen bir-bir armany bar. О́mirin sýda ótkergen balyqshy da kúneltý úshin ǵana qarmaq salmaıdy teńizge. Eń úlken balyq aýlap, dańqqa jetti delik, ne shyqty? Teńizdiń kólemimen qaraǵanda túk emes qoı. Bylaısha aıtqanda, qane shyqqan múıiziń?! «Jaralǵanyńdy umytpa tek tamshydan». Boıyńda jalǵyz tamshy mahabbat bolmasa, bári beker. Sony joqtan bar etken qudiretti seze alsań baqyttysyń. Teńizdiń ózi de bir qudiret, biraq ol túısiksiz jaratylys. Tebirenip, toryqpaıdy, ólemin dep qoryqpaıdy. О́mirdiń mánin baǵamdaý tek adamnyń mańdaıyna jazylǵan. О́lim bolmasa onyń da eshbir maǵynasy joq.
«Tebiren, teńiz, tebirengeniń dalbasa...»