Baıtursynovtyń ádistemesi

Eń áýeli A.Baıtursynulynyń ádis­temege qatysty basty tujyrym­daryna nazar aýdaraıyq:

Saýattaý ádisin alsaq, bir jurt­tyń saýattaý isine qolaıly bolǵan ádis ekinshi jurttyń da saýattaý isine qo­laıly bo­lýǵa tıis dep aıtýǵa bolmaıdy. Eger de tiliniń zańy, emlesiniń nemese árpiniń júıesi basqa bolsa, onda birine jaqsy bolǵan saýattaý ádisi, ekinshisine de jaq­sy bolady dep eshkim aıta almaıdy. Shapshań jaza bilgende, shapshań oqı bilgende saýaty ashyldy, saýatty adam boldy deımiz. Saýattaý ádisidegenimiz sony bildirýge jumsalatyn túrli ádisterdiń shýmaǵy bolady. Jazý úshin árip almaı, tańba alǵan jurttyń biri, máselen, qytaı. «Aýyz» ben «ıt» tańbasy qatar tursa «úredi» degen sóz bolady. Muǵalim bul jazýmen saýattaǵanda dybyspen de, árippen de jumysy joq. Jazý úshin árip alǵanymen, ol áripteri tilindegi dybystaryna sáıkes kelmeıtin aǵylshyn, amerıkan sııaqty jurttar. Bulardyń sózderiniń jazylýy men aıtylýy aıyrylyp, alys ketkendigi sonsha «ıt» dep jazyp, «shoshqa» dep oqıdy. Sondyqtan olardyń jazý júıesi áripti bolǵanymen, maǵynasy tańba ­jú­ı­eli jazýǵa jaqyn. Al tiliniń jazylýy men aıtylýy bólektengen jurttyń mysaly – orys halqy. Mundaı jazýy bar jurttyń keı sózderin dybystaryna qaraı jazýǵa bolady, keı sózderin tek jattalǵan túrinde ǵana jazýǵa bolady. Sondyqtan bulardyń bári sózdi tańbasha jazyp otyrǵan soń nemese tańbasha ja­zýǵa jaqyn túrde jazyp otyrǵan soń tańbasha úıretý ádisin qoldanyp otyr. Tutas sóz ádisi degen sol tańbasha úıre­tý ádisi bolady. Tutas sóz ádisinne maqsat­pen qoldanyp otyrǵandaryna nazar salmaı, tek basqalar qoldanyp jatqanda bizge de qoldaný kerek deýshiler bar. Jalqylaý ádis jalpylaý ádis­ke qarsy jónindegi ádis. Jalpylaý­dyń asyly usaqtan iriletý bolsa, jalqy­laýdyń asyly iriden usaqtatý. Jalqylaý ádistiń jalpylaý ádis­ten artyqshylyǵyn qýattaıtyn pikir HVIII ǵasyrdyń aıaǵynda Fransııada paıda bol­dy. Oqý úıretkende sózdi áripten, býyn­nan bastamaı, sózdiń tutas turǵan tul­ǵasynan bastap úıretý kerek deıdi. Negizgi kemshiligi sózdi jattatý, ne úshin «at» dep syzǵan nárse «at» bolyp oqy­lýǵa tıistigi balalarǵa túsiniksiz. Oqy­ǵan sózderin balalar nege solaı oqyla­tynyn bilmesten jattaý. Bir jerde jalpylaý, bir jerde jalqylaý ádisi júrip, aqyrynda ekeýi jalqylaýly-jalpylaý ádisibolyp biri­gedi. Bul ádistiń ózi qoldanysyna qaraı birneshe túrge bólinedi: «Shaǵyn sózdi» túri – munyń bir artyq jeri az sózdi oqı bilýmen balalar kóp sózdi oqyp ketýge jaraıdy. Sondaı artyqtyǵy bolǵandyqtan, bul ádis mádenıetti jurt­tardyń bárine jaıyldy. «Jazý-oqý» degen túri – oqýdy jazý arqyly úıretý. Bul ádisti qoldanýshylar oqý úıretýdi oqýdan bastaý durys emes, jazýdan bastaý durys deıdi. «Jazý-oqý» ádisi shyqqannan keıin oqý men jazý qatar júretin boldy. «Dybysty ádis» túri – dybysty ádispen úıretkendegi isteletin istiń negizi bes túrli (balalarmen áńgimelesý; oqý úıretýge daıarlaıtyn jumystar; sózden dybystardy aıyryp shyǵarý; áriptermen tanystyrý; berilgen áripterinen sóz quraý, sony oqý).

A.Baıtursynuly sol kezeńdegi álem­ge tarap jatqan oqytý ádistemelerin osylaısha, saralap, taldaı otyryp, so­lar­dyń ishinde qaısysy qazaq tilinde saýat ashýǵa qolaıly ekenin anyqtady. О́zi shyǵarǵan «Álippeni» (Oqý qura­ly) «Dybysty ádispen» oqytýdy usy­nyp, muny muǵalimderge arnalǵan nus­qaýlyǵy – «Baıanshyda» muqııat táp­tishtep túsindirgen. Dybysty ádisti qol­daný úshin «Dybyspen jattyǵý» tásilin usynǵan.

A.Baıtursynuly «Dybysty ádisti» ne úshin tańdady? Onyń basty sebebi, balalar «sózdiń ishinde qansha hám qan­daı dybystar bar ekenin aıyrýdy bil­se, harifterin qoıý qıyn bolmaıdy». Ǵalym qazirgi aıtylyp júrgen oqy­lym, jazylym, aıtylym, tyńdalym áreket­teriniń negizi osy «Dybysty ádis» arqy­ly qalanýy kerektigin sol kezde-aq sara­laǵan. Máselen, ult ustazy bylaı deıdi:

Sóz aıtý – dybysty aýyzben tizý (aıtylym)

Sóz jazý – dybystardyń belgisin qaǵaz betine tizý (jazylym)

Oqýǵa kelgen balalar sóıleı bilse de, dybystardy tizip sóz shyǵara bilmeıdi, sebebi olar sózdiń dybystan tiziletinin bilmeıdi (oqylym).

Dybysty bilmeı, dybystyń qalaı tiziletinin bilmeı, oqý, jazý úırený qıyn (tyńdalym).

A.Baıtursynuly osylaı túsindire otyryp, «bul ýsýl sotıeniń (jańasha oqy­­tý tásili) eń jaqsy joly» degen qo­ry­tyndy shyǵarady jáne jańasha oqy­tý tásiliniń basty qaǵıdasy retinde aıty­lym áreketin birinshi orynǵa qoı­ǵan:

- áýeli balalarǵa ártúrli dybys bar ekenin bildirý;

- ekinshi balalarǵa tanys sózderdi alyp, olardyń ishinde qandaı dybystar baryn aıyrtý;

- úshinshi bólek-bólek dybystardy tizdirip sóz aıtýdy bildirý;

- bulardy bilmeı turǵanda balalarǵa harif kórsetý jaramaıdy («Baıanshy»).

Osylaı degen ult ustazy «osy kún­de oqýy tártipti jurttar balalarǵa harif kórsetpeı turyp, áýeli dybys­pen jat­tyqtyratynyn» eskertken. Al óte­tin áripti dybyspen oqytý jolyn qa­­zaq muǵalimderine bylaısha tú­sin­di­redi: «Muǵalim sozyp «A» dep aıta­dy da, balalardan suraıdy ne dybys es­til­di? Balalar: «A» degen dybys estildi. Muǵalim sozyp basqa bir dy­bys aıtady. Mysaly «Z», munyń týra­synda da ne dybys estildi dep su­raıdy. Osylaı birneshe dybystardy aıt­qannan keıin balalar dybystyń ártúrli bolatyndyǵyn biledi hám bir dybystan bir dybysty aıyryp tanýǵa kúshi jetedi. Sonan soń sóz ishindegi dybystardy aıyrýǵa da shamalary keledi».

A.Baıtursynuly sóz ishindegi dybys­tardy balalarǵa aıyrtý úshin áýeli bir býyndy, sonan soń eki býyndy, onan soń úsh býyndy sózder alynatynyn aıtady jáne eki, úsh býyndy sózderdi býynǵa bólýdi úıretý asa mańyzdy ekenin eskertken: «Bul arada balalardy sózdiń býynymen tanystyrý kerek. Ol úshin eki býyndy, úsh býyndy sózderdi alyp, sozyp aıtý kerek. Sozyp aıtqanda, sóz býyn-býynnan bólinip estiledi. My­saly: «aǵa» degendi sozyp aıtqanda ekige bólinedi, «aǵalar» degen sózdi sozyp aıtqanda úshke, «aǵalarǵa» degen sózdi sozyp aıtqanda tórtke bólinedi. Osylaısha, birneshe sózdi sozyp aıtyp kórsetkennen keıin balalar da ár sózdi sozyp aıtyp, qaı sózde qansha býyn bar eke­nin aıyrýdy biledi. Balalar sózdiń býyn­daryn hám dybystaryn qosyp úıren­gennen keıin, harifterdi kórsetý kerek».

Ult ustazy óz «Álippesin» osy dybysty ádispen oqytýdy muǵalimderden talap etti jáne 1920 jyly shyqqan nus­qaý­lyǵynda («Baıanshy») óz tarapynan «Dybyspen jattyǵý» tásilin usyna otyryp, onymen balalardy qalaı oqytý joldaryn jan-jaqty úıretken. 1913 jyly jarııalaǵan «Qazaqsha oqý jaıynan» degen maqalasynda da «Dybyspen balalardy jattyqtyrý – oqý men jazý úıretýdiń negizi», degen bolatyn.

Al 1926 jyly A.Baıtursynuly «Álib-biı» (Álippe) atty jańa quraldy jaryqqa shyǵardy. Bul kitapta ǵalym buǵan deıingi «Álippesi» tek dybystyq ádiske negizdelgenin, keıingi kezde dybys ádisimen qatar sóz negizdi tutas oqý ádisi shyqqanyn, sondyqtan bul jańa quralda dybys ádisi men tutas oqý ádisi qatar beril­ge­nin aıta otyryp, «Álippe» men bul jańa quraldyń qaısysy úıretýge je­ńil, qaısysymen oqytqanda balalar oqý men jazýdy tez úırenedi, osy ja­ǵynan tájirıbe túıilse eken, dep muǵa­limderge ótinish bildiredi.

Bul jańa quralda sóıleý áreket­te­riniń jazylym, aıtylym, oqylym túr­lerine ártúrli tapsyrmalar berilgen, tyń­dalym áreketi «Dybystyq ádiske» negiz­delgen. «Tutas sóz ádisin» qoldan­ǵanda ótpegen áripter boıynsha mysaldar alynbaǵan. Budan A.Baıtursynuly­nyń bul ádisti tek kerek jerinde ǵana qoldanyp otyrǵanyn ańǵaramyz. Bul oqýlyqta balalar qyzyǵatyndaı sýretter, ártúrli oıyn túrindegi toptyq, juptyq tapsyrmalar, balalardyń logı­kalyq daǵdysyn jetildirýge baǵyt­talǵan suraqtar berilgen. Máselen:

Jazylym boıynsha:

«Shyqqanyn shyrpydan jasaý» (ermek-eńbek). Karta úlestiriledi, sonda jazylǵan sózdi balalar shyrpy arqyly jazyp shyǵady.

Alǵanyn jazý (ermek-eńbek). Sóz jazylǵan kartany eki baladan nemese úsh baladan alady. Sózdiń áripterin sanaıdy. Árpi kóp shyqqan jaq ol sózderdi jazady.

Qısyndaý (ermek-eńbek). Alty sózdi bólek-bólek kesip, ekeý-ekeýden qosyp sóılem quraıdy, sóılemderin jazyp otyrady.

Aqyl hat jasaý. Oqýlyqta sýretter berilgen, sol boıynsha oqýshylar hat jazady.

Ermek-eńbek. Tablısada toǵyz sóz berilgen. Toǵyz sózden sóılemder qurap jazady.

Syn atyna zat aty. Berilgen syn esim­­derdiń qasyna zat esimdi sáıkes­ten­dirip jazady.

Top habary. Toptyq jumys. Bir bala jasaýyl bolyp oıyndy basqarady. To­ǵyz sóz jazylǵan kartany úlestiredi, sonyń ishinde ne jazylǵanyn alǵan bala tabýy kerek, tappasa sózdi jazady, tapsa jazbaıdy.

Qaısysyn qaıda qoıý. Bul mátinmen jumys isteý tásiline arnalǵan tapsyrma túri. Máselen, bir mátindi beredi, ony balalar oqıdy, oqyǵan soń muǵalim ba­lalarǵa karta taratady. Ár kartada sóılem jazylady. Sol sóılemderdi mátindegi ornymen durys qoıý kerek. Durys qoısa bala jazbaıdy, durys qoıa almasa tórt sóılemdi jazady. Bul tapsyrma aıasynda óleń mátinderi de berilgen. О́leń joldaryn uıqasyna qaraı qos-qostap qoıyp, durys qurap shyǵý kerek.

Sýretpen jumys. Jeke-jeke sýret­ter beriledi. Mysaly qazy, qasyq, tary­nyń sýreti beriledi, bala soǵan qa­rap sóılem quraýy kerek. Sonymen qatar sýretter men onyń attary bólek-bólek balalarǵa taratylady, sony sáıkes­tendirýleri kerek.

Aıtylym boıynsha:

Sóılemder jasatý. Sózderden ­aýyzsha sóılem quraý.

Sóılemmen lepes jasatý. Berilgen sóılemderden aýyzsha mátin quraý.

Jańyltpash jasatý. Berilgen sóı­lemderdi úsh qaıtara shapshań-shapshań aıtý.

Oqylym boıynsha:

Qate oqyǵan jaq qaıta oqıdy. Alty sóılemdi mátin beriledi. Alty ba­la­dan toptasyp sol mátindegi 6 sóı­lem­di kitaptaǵy mátinge qaramaı qolda­ryn­daǵy karta boıynsha retimen oqý kerek. Qatelesse durys oqyǵanǵa deıin oqıdy.

Oınańdar! Oılańdar! Balalardyń logıkalyq oılaý daǵdysyn jetildirýge baǵyttalǵan tapsyrmalar. Mysaly:

Taıǵa mingen balalar jarysyp keledi eken.

Bir bala eki balanyń aldynda kele jatyr.

Bir bala eki balanyń ortasynda kele jatyr.

Bir bala eki balanyń artynda kele jatyr.

Neshe bala jarysyp keledi eken? Sanańdarshy!

A.Baıtursynulynyń 1912-1925 jyldar aralyǵynda qoldanylǵan «Álippesi» dybystyq ádispen oqytýǵa negizdelse, 1926 jyly shyqqan bul «Álippesinde» oqytý ádisterin ártúrli qyzyqty tapsyrmalar arqyly barynsha tolyqtyr­dy, ıaǵnı oqytý tásilderin «Álippe­niń» ishindegi tapsyrmalar arqyly birge berý máselesin 1925 jyldan bastap qolǵa aldy.

«Bastaýysh mektepten úırengen bilim ári oqımyn degenderge negiz bolarlyq jaǵyn kózdeý kerek. Bastaýysh mektep oqýy artqy oqýdyń negizi bolýǵa jarasyn. Mekteptiń mindeti – bergen balany ata-anasynyń úmiti men memlekettiń maqsatyndaǵy kózdegen túrde adam qy­lyp shyǵarý. Qalaı úıretkende bala kózdegen túrdegi adam bolyp shyqpaq? Máseleniń qısyny – osy jerinde», de­gen A.Baıtursynulynyń barlyq ádis­temelik ustanymdary oqýshynyń oqý jáne fýnksıonaldyq saýattylyǵyn art­tyrýǵa baǵyttaldy. Tilshi ǵalym Aınur Seıtbekova atap kórsetkendeı, «Qazir jańa dep tanylǵan ádistemelerdiń, bú­­gin­gi jańashyl dep tabylǵan oqytý teh­­no­logııalarynyń kópshiligi Ahmet Baı­­tursynuly eńbekterinen bastaý ala­dy» («Til álemi» saıty, 2019 jyl, 6-qyrkúıek).

Qoryta aıtqanda, ultymyzdyń uly ustazy balanyń saýatyn ashý ádisterin qaıtkende jaqsartamyn, jetildiremin dep álemniń aldyńǵy qatarly tájirı­belerin zerttep, ozyǵyn tańdap, muǵa­lim­derdiń jańany meńgerýine jol ash­ty. Qazirgi tańda bastaýysh synyptaǵy «Álip­pe», «Qazaq tili» pánderin oqytýda Ahmet Baıtursynulynyń ádis-tásilderi keńi­nen qoldanylyp keledi.

 

Qalamqas BAITENOVA,

«Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU «Bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵy» Mektepke deıingi jáne

bastaýysh bilim berý

bóliminiń bastyǵy

Gúlfar MAMYRBEK,

«Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU «Bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵynyń» aǵa menedjeri