Mylqaýlarǵa arnalǵan mýzyka sabaǵy

Mylqaý jandar da mektepke barady, kórkem shyǵarma oqıdy, sýrdoaýdarmamen kıno kóredi. Ol asqan sheber, ismer nemese talantty sýretshi, utqyr shahmatshy bolýy múmkin. Eger ómirdiń bir ókinishi bolsa, ol júrekti qozǵap, kóńil tolqytar mýzykasyz ǵumyr keshý der edik. Al estý qabileti nashar jandar mýzyka tyńdaıdy dep oılaısyz ba?.. Osy saýaldyń izimen astanadaǵy estý qabileti nashar balalar oqıtyn №65 mektep-gımnazııasyna baryp, mýzyka sabaǵyna qatysyp qaıttyq.

Baǵdarlama bar, oqýlyq joq

Resmı derekterge súıensek, elimizde estý qabileti nashar jáne múldem estimeı­tin 30 myńnan asa múgedek azamat bar. Onyń ishinde 5 782 adam mylqaý. Búginde osy sanattaǵy balalarǵa arnal­ǵan on jeti mamandandyrylǵan mektep-ınternat jumys isteıdi. Onda qazir úsh myńǵa jýyq bala bilim alýda.

Al Nur-Sultan qalasynda estý qabi­leti buzylǵan múgedekter sany – 1 208 adam bolsa, onyń ishinde 18 jasqa deıin­gi 405 bala bar. Biz arnaıy barǵan №65 mektep-gımnazııasy astanadaǵy estý qabileti nashar balalarǵa arnalǵan túzetý synyptary bar jalǵyz oqý orny. 

Munda qazir estý qabileti buzylǵan 106 oqýshy oqıdy (onyń 3-i múldem estimese, qalǵany nashar estıtinderdiń qatarynda). Nashar estıtin balalar on jyl oqysa, múldem estimeıtinder on bir jyl bilim alady. Olar Bilim já­ne ǵy­lym mınıstrligi bekitken oqý baǵ­dar­­la­ma­syndaǵy estý qabileti nashar bala­larǵa arnalǵan jeńildetilgen baǵyt­ta oqytylady.

Aıta keteıik, medısına salasyndaǵy keıingi ýaqytta paıda bolyp jatqan ıgilikterdiń nátıjesinde estý qabiletinen aıyrylǵan adamdarǵa kohlearly ımplant otasy jasalýda. Atalǵan mektepte de 52 oqýshy osy otany jasatqan. Olar sol arnaıy apparatpen jáne ońaltý jumystaryn durys jasaǵan jaǵdaıda aınalany jaqsy estıdi. Mektep mundaı balalardy sóıleýge úıretip, qalypty oqýshylardyń qataryna qosýdy maqsat etip otyr. Máselen, jyl saıyn sóıleýi jaqsarǵan birneshe bala qalypty synyp­qa aýystyrylyp keledi.

Al muǵalimder sabaq barysynda Daktıl álipbıin, ıaǵnı qolmen sóıleý ádisin kóp qoldanbaıdy. Atalǵan mektep dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary Gaýhar Naǵıevanyń aıtýynsha, ol ádis tek 4-synypqa deıin nemese qosymsha qural retinde ǵana qoldanylady. О́ıtkeni oqýshymen tek ym-ıshara arqyly tildesý onyń sóıleý qabiletin damytpaıdy.

«Balalardyń kóbisinde kohlearly ımplant jáne estý apparattary bol­ǵan­dyqtan muǵalimder ym-ıshara­men túsin­dirmeı, sóılep, dybystap aıtýǵa tyrysady. Tek keı jaǵdaılarda ǵana kómekshi qural retinde ym-ıshara qı­myl­­daryn qol­da­nady. Odan bólek erin­nen oqý ádisi bar. Iаǵnı oqytýshylar ernin qyzyq dalappen boıap, balalarǵa sóı­leıdi. Sonda olar esti­mese de erin­niń qozǵalysynan sóılemdi túsinedi. О́ıt­keni bul balalar sýrdopedagog pen defektologtyń sabaqtarynda erin­nen oqýǵa arnaıy úırenedi», deıdi G.Naǵıeva.

Estý qabileti nashar jáne múldem estimeıtin oqýshylar bekitilgen jalpy bilim baǵdarlamasyna saı, biraq sanatyna sáıkes qysqartylǵan baǵdarlamamen oqıtynyn joǵaryda atap óttik. Iаǵnı erek­she bilim berýdi qajet etetin bul oqýshy­larǵa mınıstrliktiń bekitken arnaıy baǵ­dar­lamasy bar. Alaıda oqýlyǵy joq. Zerttep qarasaq, elimizde estý qa­bileti bu­zyl­ǵan oqýshylarǵa arnalǵan oqýlyq buǵan deıin de jasalmaǵan. Atal­ǵan mekteptiń dırek­tory Nurgúl Elekeevanyń aıtýyn­sha, buryn olar oqýlyqty Reseıden satyp alyp otyrǵan. Qazir baǵdarlama aýysqandyqtan reseı­lik kitaptar qajetsiz bolyp otyr. Al muǵalimder jalpy bilim berýge arnalǵan oqýlyqtarmen jumys isteıdi. Iаǵnı qys­qar­tylǵan baǵdarlamaǵa sáıkes oqý­lyqpen salystyra otyryp, sabaq ótedi.

«Estý qabileti buzylǵan oqýshylar aqyl-esi saý bolǵandyqtan olarǵa arnaıy oqýlyq jasalmaıdy. Al jalpy mektepterge arnalǵan jańartylǵan baǵdarlama estý qabileti nashar, ıaǵnı erekshe bilimdi qajet etetin balalarǵa tym aýyr. Biz jyl saıyn mınıstrlikke oqýlyq týraly usynystar aıtyp, hat jazamyz. Bul oqýshylar aqyl-esi durys bolsa da árqaısynyń qabyldaý deńgeıi ártúrli. Sondyqtan olardy arnaıy oqýlyqpen oqytý kerek», deıdi mektep dırektory.

Budan bólek mektepte estý qabileti nashar balalarǵa arnalǵan túzetý synyptarynda muǵalim jetispeıdi.

«Búginde erekshe bilim beretin bala­­larǵa mamandar tapshy. Jalpy, bilim beretin muǵalimder túzetý synyptaryna sabaq bere almaıdy. Ol úshin ar­naıy ádistemelik kýrstardan ótip, bilik­tilikti arttyrý qajet. Qazir 106 balaǵa 42 muǵa­lim sabaq beredi. Oǵan qosa, ókinishke qa­raı, jyl saıyn estý qabileti nashar balalardyń sany ósip keledi», dedi mektep dırektory.

 ...Biz de án-kúı tyńdaımyz

Adam bárinen sharshaǵanda hám ja­lyqqanda sebepsiz mýzyka tyńdaǵysy keledi. Baıaý áýen janyńdy qońyr tir­shi­likten bir sát alys, aıaýly mekenge alyp baratyndaı. Sonaý bir shaqtarda qal­ǵan jyp-jyly esteliktermen mezgil­siz qaýyshtyratyndaı. Erkin qustaı zeń­gir kók aspanda qalyqtap ushýyńyz múmkin. Iаkı teńiz jaǵasynda aq kóbik­tengen tolqyndarmen birge Kúndi shyǵa­ryp salyńyz. Kúnniń qyzarǵan shýaǵyna betińizdi tosyp, ishten jaqsy tilek aı­tyńyz. Sezimtal jannyń júregin juba­typ, oı-qııalyn osyndaı ádemi sátter­ge tek mýzyka ǵana jeteleı alady. Mýzy­kanyń kúshine, mýzykanyń áserine ólshem joq: tańǵajaıyp.

Án óneriniń qudireti týraly qalaı tebirensek te qoǵamda mýzyka tyńdaı almaıtyn múmkindigi shekteýli jandar da bar ekenin bilemiz. Árıne, «mýzykasyz qalaı ómir súrýge bolady?» dersiz. Bálkı, ym-ısharamen oryndalǵan ándi kórmegen bolarsyz. Álqıssa.

Biz mektepke barǵanda estý qabileti nashar balalar oqıtyn 4-synypqa mýzyka sabaǵy ótip jatty. Ár balanyń qolynda shýly aspaptar – dybys berýshi syldyrmaq bar. Olar sol arqyly áýenniń yrǵaǵyna qosylyp otyrady. Iаǵnı ásirese mýzyka sabaǵynda ka­bınette áýennen basqa eshqandaı dybys shyqpaýy kerek. Balalar «dı­rı­jer» – muǵalimniń nusqaýymen syl­dyrmaqtaryn qozǵaltyp, Nurǵısa Tilen­dıevtiń «Aqqýyn» oryndap berdi. Mýzyka páni muǵaliminiń aıtýynsha, kohlearly ımplant otasyn jasatqan oqýshylarda qazir edáýir nátıje bar. Yrǵaqty túsinip, ustap otyrady deıdi.

Al joǵary synyptyń qyzdary sa­baq­ta úırengen patrıottyq ánderdi oryn­dady. Sózimen. Árıne, tolyq durys dybystaı almaıdy. Biraq biz olardan án aıtýda mundaı nátıje kútpegen edik. Azdap tańǵaldyq. Budan bólek olar ándi ym-ısharamen de oryndaıdy. 8-sy­nyp oqýshysy Arýjan Asqarova mý­zy­kany janymdy tynyshtandyrý úshin tyńdaımyn deıdi. Iá, bárimiz de mýzy­kany janymyzdy tebirentý úshin, keıde óz-ózimizben ońasha syrlasý úshin tyńdaımyz.

О́nerli oqýshylar respýblıkalyq baıqaýlarda da oryn alyp júr. Máselen, kabınettiń madaqtama buryshynan HIV halyqaralyq balalar shyǵarmashylyǵy festıvalinde joǵary deńgeıde óner kórse­tip, ym-ısharatpen án aıtý atalymy boıynsha alynǵan marapatty, odan basqa da madaqtama qaǵazdaryn kórip qaldyq.

Mýzyka pániniń muǵalimi Nurken Baızýllınova mundaı sanattaǵy bala­larǵa mýzykanyń qanshalyqty paıdaly ekenin aıtady.

«Bul balalar balabaqshaǵa barǵan ýaqyttan bastap eń aldymen dybystaýdy úırenedi. Sodan keıin shýly aspaptarda, fonetıkalyq yrǵaqpen áripterdi aıtyp otyryp, qımyl-qozǵalysty birik­tirip, estý, sóıleý qabiletterin jaq­sar­tady. Bul – óte uzaq prosess. Bu­ǵan muǵalimder men sýrdopedagogtar, defektologtar atsalysady. Pán muǵa­limderi de sabaqtarynda daýystap aıtylatyn jattyǵýlar, oıyndar, ánnen shaǵyn úzindiler berip otyrady. Mine, osynyń bári balany mýzykaǵa alyp keledi. Olar áýendi estýdi, qabyldaýdy úırenedi. Odan soń mýzykadan túsingen beınesin sýrettermen beıneleıdi. Al ánniń sózderin qolmen kórsetýdi ózimiz úıretemiz», deıdi muǵalim.

Sondaı-aq ol bul balalardyń úıdegi ómirinde de mýzyka bolýy kerek ekenin, teledıdar kórip, ata-analary teatrǵa, konsertterge aparyp turýy kerek dep keńes berdi.

Biz oqytýshydan mýzyka sabaǵy qalaı ótetinin surap kórdik.

«Sabaq negizinen rıtm men býynnan turady. Mysaly, aıaqpen sekirip balanyń atyn aıtamyz. «Ji-ger». Osyn­daı ádispen fonetıkalyq yrǵaq qa­lyptastyramyz. Ándi bastaǵanda «aaaaaaa-ooooooo-ýýýýýýý» dep, sosyn sozyp baryp ándetedi. Keıin taqpaq­tar, úzindiler úırenedi. Qazir balalar qyzyqty, rıtmi jaqsy zamanaýı án­der­di ym-ısharamen oryndap júr. Túrli baıqaýlarǵa da aparyp turamyz. Júldeli oryn alǵan oqýshylar bar», deıdi muǵalim.

Mektep sýrdopedagogy estý qabileti buzylǵan balalardy birqalypty kúıge, eshqandaı ózgerissiz, damýsyz ómir súrýge úıretýge bolmaıtynyn aıtty.

«Bizdiń negizgi maqsatymyz – bala­nyń estý, sóıleý qabiletin damytý. Kohle­arlyq ıplanttan keıingi balaǵa ońaltý jumystary turaqty júrgizilse, ol sóılep ketedi. Alaıda ókinishke qaraı, ata-analar balalaryna bul otany kesh jasatyp jatady. Sol sebepten de olardyń sóıleý deńgeıi ártúrli. Biz bul balalardy «mylqaý» dep ataı almaımyz. О́ıtkeni oqýshylardyń kóbisi azdap bolsa da dybystap sóıleıdi. Jalpy, arnaıy apparatpen júrgen balanyń sóılep ketýi úshin kóp ýaqyt jáne eńbek ketedi. Osy jolda túrli mamandardyń jattyǵýlary men mýzyka sabaǵynyń áseri kóp», deıdi ol.

 Sýret – tilsiz poezııa

El astanasyndaǵy №2 О́ner mekte­binde sazsyrnaı, kıimdi kórkemdep úl­gi­leý, fortepıano, dombyra, jetigen, teatr, kórkemsýret kýrstarynda ınklıýzııada oqıtyn 26 oqýshy bar. Múmkindigi shekteýli balalardy ónerge baýlý maqsatynda qolǵa alynǵan bul joba 4-5 jyldyq oqý baǵdarlamasymen oqytylady. 2020 jyly qyrkúıek aıynan bastap №65 mektep-gımnazııasynda estý qabileti nashar balalarǵa arnalǵan №2 О́ner mektebiniń teatr, kórkemsýret bólimderiniń fılıaly ashylǵan bolatyn. Qazir teatr bóliminde – 12, kórkem­sýret bóliminde – 7 oqýshy oqıdy.

Teatr bóliminiń oqytýshysy Aı­jan Sharıpova estý qabileti nashar bala­lardyń teatr ónerine beıimi joǵary ekenin aıtady.

«Olar basqa balalarǵa qaraǵanda emosııany, is-áreketti, kózqarasty jaq­­sy beredi. Qazir mende 1-synyp, mun­­d­a negizinen etıýdtarmen jumys is­teı­miz. Sózge áli kóshken joqpyz, tek ym-ısharamen úırenedi. Iаǵnı qı­myl-qozǵalystarǵa negizdelgen vıdeo-sabaqtar, vıdeo-tapsyrmalardy qol­danamyn. Taqyryptarǵa sáıkes kar­toch­kalar jasalady. Sondaı-aq rıtm­dik, koordınasııalyq-trenıng jatty­ǵýlarmen de jumys isteıdi. Al ekinshi synypta ertegiler, úshinshi synypta shaǵyn úzindiler, al tórtinshi synypta dıplomdyq spektakl qoıylady», deıdi oqytýshy.

Ol sondaı-aq qazir táýelsizdikke baılanysty qoıylym (shaǵyn úzindi) qoıyp jatqanyn baıandady.

«Biz respýblıkalyq Mahambet О́temis­ulyna arnalǵan teatrlandyrylǵan qoıy­lymdar baıqaýyna daıyndalyp jatyrmyz. Shaǵyn úzindide balalar­dyń is-qımylyna syrttan daýys qosy­lyp qoıylady. Iаǵnı syrtqy daýys qosylǵanda balalar aýzyn qımyldatyp ilesedi. Mundaı konkýrstar balalardyń qoǵamǵa aralasýyna septigin tıgizedi. «Mylqaý balalarǵa teatr sabaǵy ne úshin kerek?» dep oılaýyńyz múmkin. Alaıda ol balalarǵa emosııasyn shyǵarý úshin, kóńil kúıin bildirý úshin jaqsy múmkindik», deıdi A.Sharıpova.

Al sýret synybynda, joǵaryda aıt­­qa­nymyzdaı, estý qabileti nashar jeti oqýshy oqıdy. Atalǵan №2 óner mektebiniń oqytýshysy, Sýretshiler odaǵynyń múshesi Qaırat Jáıirbektiń aıtýynsha, ol balalar otyz oqýshynyń arasynan sýret salýǵa beıimdi, qyzy­ǵýshylyǵy bar dep iriktelip alynǵan. Keı jaǵdaıda balanyń sýret salýǵa yntasy bolsa da ata-analary kelispeı jatady deıdi.

«Mylqaý balalarmen jumys isteý óte aýyr. Sondyqtan oqýshynyń sýret salý deńgeıine qaraı jeńildetilgen, syzyqpen salynatyn ońaı syzbalardy úıretemin. Taqtaǵa bir sýret salsam, ony tolyq aıaqtaý jumysy 4-5 basqysh boıynsha oryndalady. Iаǵnı birinshi kezekte basy, keıin keýdesi, aıaǵy salynady. Osylaısha bir sýretti ár kezeńge bólip úıretemin. Sonda balalarǵa qabyldaý jeńil bolady. Kúrdeli sýretterdi oqýshylar sala almaıtyn bolǵan soń kóbinese mýltfılmderdegi obrazdar, ózderi biletin anımasııalyq keıipkerlerdi salamyz. Oqý baǵdarlamasynyń talaby bo­ıynsha perspektıvalyq qaǵıdaǵa saı sýretterdi salýdy da ońaı jolmen úıretemin. Degenmen talantty balalar joq bolsa da kishkene beıimdi oqýshylar bar. Mysaly, eki oqýshynyń jumystarynda burynǵyǵa qaraǵanda nátıje bar. Basynda olar meniń aıtqan sýretterimdi salmaıtyn. О́zderiniń qala­ǵan beınelerin syzyp kórsetetin. Qazir oqytýshynyń yńǵaıyna kónip, tak­tıkasyna úırenip keledi. Bir jaǵy­nan, oqýshylarǵa mynany sal dep jel­ke­leı almaısyń. Olardyń jan-dúnıe­sinde ózderiniń kóńil kúıleri bolady. Sondyqtan sol kóńil kúıdi ustap otyryp, jetektesek, nátıje shyǵady. Iаǵnı eń aldymen mylqaý balalardyń psıhologııalyq jaǵdaıyn eskerý kerek», deıdi sýretshi.

Sańyraýlar qoǵamy basshysynyń aıtýynsha, estimeıtin jáne nashar es­tı­tin balalar men jasóspirimderdiń saýattylyǵynyń tómendigi kúrdeli máse­lege aınalyp otyr.

«Sańyraý balany jyldar boıy «estýge», dybystardy aıtýǵa úıretti. Bul – óte baıaý prosess. Bizge aýyzsha sóı­leýdi úıretýge, estý apparattaryn qol­da­nýǵa, estý qabyldaýyn damytýǵa, logopedpen ıntellekttiń damýyna zııan kel­tir­meý kerek. О́kinishke qaraı, ymdaý tilin biletin sańyraý muǵalimder jetis­peıtindikten, olardyń bilimi tó­men, kóp nárseni túsine almaıdy. Estý kemistigine baılanysty sańyraýlardyń ana tili ymdaý tiline aınalǵan. Mundaı mamandandyrylǵan mektep bitirgender, tipti óz betinshe bastaýysh ótinish jaza almaıdy (mysaly, jumysqa qabyldaý týraly, t.b.) Osy saýatsyzdyqtan myl­qaý azamattar tolyqqandy jáne kásibı bilimi bolmaǵandyqtan, jalaqysy az jumys oryndaryna barýǵa májbúr», deıdi S.Omarhanova.

 «Qalam satyp alasyz ba?»

Kúndelikti ómirde, ásirese qoǵamdyq oryndarda – poıyzda, ashanada, avtobýstarda qalam satyp júretin mylqaý adamdarmen jıi ushyrasamyz. Olar nege qala aralap, tipti poıyzǵa minip, uzaq jolǵa shyǵyp, 150-200 teńgege qalam satady? Árıne, qazir qoǵamda sózge sheshen, jaqsy estıtin jastarda da jumyssyz júrgender kóp. Desek te bul jumyssyzdyqtyń óz sebebi bar. Al mylqaý jandardyń jumyssyzdyǵy – mylqaýlyǵynan.

Iá, estý qabileti buzylǵan azamat­tar­dy, negizinen áleýmettik másele alańdatady. Olarǵa qoǵamda usynatyn jumystyń da tizimi shekteýli. Maman­dardyń aıtýynsha, kóbinese mylqaý er-azamattarǵa aıaq kıim sheberi, al qyz-kelinshekterge tiginshilik jumys qana usynylady.

Bul toptaǵy jandardyń quqyǵyn qor­­ǵap, jumyspen qamtamasyz etý maq­sa­tyn­da Qazaqstannyń sańyraýlar qoǵa­my jumys isteıdi. Búginde qoǵamdyq birles­tiktiń respýblıkanyń ár óńirinde 19 maman­dandyrylǵan oqý-óndiristik kásip­orny, 16 korporatıvtik qor, 16 aımaqtyq fılıaldary bar. Onda estý jáne sóıleý qabileti shekteýli 2 500-den astam azamat eńbek etedi.

Atalǵan qoǵam tolyqtaı oqý-ón­diris­tik kásiporyndarynyń óndiris­tik qyzmetinen alynǵan kiristen qar­jy­landyrylady. Iаǵnı bul oqý-óndi­ristik kásiporyndar estý jáne sóıleý qabileti buzylǵan adamdardy jumyspen qamtýmen aınalysady. Jumystyń negizgi bóligi «Memlekettik satyp alý týraly» zańnyń 51-babyna sáıkes múgedekterdiń qoǵamdyq birlestikteri arasynda júzege asyrylatyn, áleýetti ónim berýshilerdiń jekelegen sanattarynyń memlekettik satyp alýlaryna qatysý týraly ere­jeni qarastyratyn portal arqyly qabyldanady.

Sańyraýlar qoǵamynyń prezıdenti Saılaýgúl Omarhanovanyń aıtýynsha, «Memlekettik satyp alý týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlardyń engizilýine baılanysty 2019 jyldan bas­­tap oqý-óndiristik kásiporyndarynyń jaǵdaıy qıyndaı bastaǵan.

«Baıqaýdyń (aýksıonnyń) bir lotyna qatysýmen konkýrstyq ótinimderin jappaı qabyldamaý bastaldy. Tıisinshe, 19 qoǵamdyq birlestiktiń bir ǵana kásip­or­ny memlekettik satyp alý konkýrsynyń (aýksıonynyń) bir lotyna qatysýǵa quqyly, al qalǵan 18 oqý-óndiristik ká­sip­oryn ótinimderi qabyldanbaıdy. Iаǵnı memlekettik satyp alý portalynda barlyq oqý-óndiristik kásiporyndary affılıırlengen tulǵalar retinde mem­lekettik tirkep, satyp alýdyń WEB-por­talyndaǵy «Zańdy tulǵalar» memle­kettik derekter bazasyna engizilgen jáne júıe konkýrstyń (aýksıonnyń) bir lotynda eki nemese odan da kóp oqý-óndiristik kásiporyndary bir ýakytta konkýrsqa jibermeıdi, óıtkeni olardyń jalǵyz quryltaıshysy – «Qazaqstannyń sańyraýlar qoǵamy» qoǵamdyq birlestigi bolyp otyr. Bul «Memlekettik satyp alý týraly» zańynda ketken qatelikter sııaqty», deıdi qoǵam prezıdenti.

Jumys kóleminiń joqtyǵy oqý-óndi­ristik kásiporyndarynda qarjylyq jaǵ­daı­dyń nasharlaýyna alyp kelgen. Sol sebepten de múgedekter mar­dym­syz eńbekaqy alady, al eń tómen­gi jalaqynyń ósýine baılanysty qoǵam­dyq birlestik mylqaý azamattardy tipti belgilengen eń tómengi jalaqymen qamtamasyz ete almaı otyr.

«Qazaqstannyń barlyq óńirin­de orna­­lasqan oqý-óndiristik kásiporyn­dary 4 000-5 000 múgedekti jumyspen qam­tamasyz etýge qaýqarly. Maman­dan­dyrylǵan oqý-óndiristik kásip­oryn­darynyń tıimdi jumys isteýi óte mańyzdy: ol qoǵamǵa ǵana emes, sonyń ishinde estý jáne sóıleý qabileti tómen múgedekterdiń qarjylyq jaǵdaıyna, olardyń ál-aýqatyna kómek bolar edi. Al olarǵa memleket tarapynan beriletin járdemaqy mólsheri 43 200 teńge. Búgingi naryqta bul somamen ómir súrý múmkin be?..», dedi S.Omarhanova.

Endi estý qabileti buzylǵan azamat­tarǵa memleket tarapynan kórsetiletin ıgilikterge de toqtalyp óteıik. Densaý­lyq saqtaý jáne áleýmettik damý mı­nıs­trligi bekitken Erejege sáıkes, es­tý qabileti buzylǵan múgedektigi bar tulǵalar estý apparattary, veb-kame­rasy bar noýtbýk, kóp fýnksııaly sıgnal júıeleri, mátindik habar beretin jáne habardy qabyldaıtyn mobıldi telefondar, sańyraý jáne nashar estı­tin adamdarǵa arnalǵan saǵattar, kohlearlyq ımplanttarǵa sóıleý prosessorlary, daýys shyǵaratyn apparattarmen qamtamasyz etiledi. Sondaı-aq olar jylyna 60 saǵat ymdaý tili mamanymen jumys jasaıdy. Jylyna bir ret 14 kúnge sanatorlyq-kýrorttyq emdelýge barady. Budan bólek olarǵa tólenetin járdemaqy bar.

P.S. Estý qabileti nashar balalardyń sabaǵyna qatysyp otyryp, ekiudaı kúı keshesiń: qoldarymen bir-birine kóńildi áńgime aıtyp, bir-birin túrtip, mýzyka sabaǵynyń syldyrmaqtaryna talasyp, mektep qabyrǵasyndaǵy qalypty oqýshylardan eshqandaı aıyrmashylyǵy joqtaı kórinedi. Keıin olardyń bolashaqta qandaı mamandyq ıgerip, qalaı nan tabatynyn oılaısyń. Mektepten keıingi ómirdiń synyptaǵydaı kóńildi bolmaıtynyn balalar seze me eken?.. Aqıqatynda, kimniń aıaq kıim jóndeıtin sheber bolǵysy keledi? Kimniń tiginshi bolǵysy keledi? Bárimiz de jaqsy jumys istep, jaqsy ómir súrýge talpynamyz. Al eń ókinishtisi, aldaǵy ómirińde tek osy jumystar ǵana kútip turǵanyn bilip hám ol mardymsyz aılyqqa, shamamen qalaı kún kóretinińdi ishteı sezetiniń. О́mir ádiletsiz be, álde qoǵam ba?..