Iran: Iаdrolyq kelisim aıaqtalýǵa jaqyn

Osyǵan baılanysty Venaǵa bar­ǵan delegattardyń bir bóligi Ger­manııaǵa jınaldy. Irannyń syrt­qy ister mınıstri Hoseın Amır-Abdollahıan Mıýnhenge at basyn tiredi. Sondaı-aq is-shara­ǵa AQSh memlekettik hatshysy Entonı Blınken men vıse-prezıdent Kamala Harrıs te qatyspaq.

Esterińizde bolsa, 2015 jyldyń shildesinde Venada Iran men taǵy alty memleket – AQSh, Qytaı, Reseı, Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa «Birlesken is-qımyl josparyna» qol qoıǵan edi. Kelisim boıynsha Iran tarapy ýrandy b­aıy­tý baǵdarlamasyn tómendetýge, al ha­l­yqaralyq qoǵamdastyq Tege­ran­ǵa salynǵan sanksııalardy jum­sar­tý­ǵa mindetteme alǵan.

AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp Aqúı tizginin ustaý­ǵa talas kezindegi bir sózinde Iran­men jasalǵan ıadrolyq kelisimdi «apat» dep baǵalap, kelisim Iranǵa ıadrolyq qarýlaryn saqtaýǵa múm­kin­dik beredi dep málimdegen. Pre­zı­denttik laýazymǵa kirisken soń ol bul sózdi bekerge aıtpaǵanyn is­pen kórsetti.

Osylaısha, 2018 jyly Donald Tramp Iran ıadrolyq kelisiminen shyǵý týraly sheshimge qol qoıdy. Sondaı-aq kelisimnen shyǵyp qana qoımaı, Iranǵa qatysty eń qa­tań sanksııalar qabyldaıtynyn jet­kiz­gen. Keıinnen resmı Va­shıng­ton atalǵan eldegi birneshe kompanııaǵa, jeke tulǵaǵa qatysty ekonomıkalyq, keıbirine tipti saıası tyıymyn údetip jiberdi. Máselen, Irannyń aımaqtaǵy yqpalynyń belgisi sanalatyn «Revolıýsııa saq­shy­laryn» terrorıstik uıym dep sıpattady.

Vashıngton bıligi munymen toq­ta­maı, Parsy shyǵanaǵy tóńi­re­ginde óz áskeriniń sanyn arttyr­dy. Byltyr AQSh áskerıleri ırandyq bedeldi general Kassem Sýleımanıdi dron arqyly atyp óltirdi. Munyń bári eki el arasyn­da­ǵy jaǵdaıdy ýshyqtyryp, ıadro­lyq kelisim týraly umyttyryp ji­be­­rýge shaq qalǵan-dy.

Iran da qarap jatpady. AQSh-tyń Iraktaǵy bazasyn atqylady. Byltyr el parlamenti ýran óndi­ri­sine qatysty zań qabyldap, ony baıytý deńgeıin 20 paıyzǵa de­ıin jetkizýge kiristi. 2015 jyly qabyl­da­nǵan kelisim boıynsha baıytý mólsherin 3,67 paıyzdan asyrmaýǵa tıis. Biraq Tegeran bıligi AQSh tarapy sanksııalaryn almaıynsha bul baǵyttaǵy jumysyn jalǵastyra be­re­tinin jetkizdi.

Budan bólek Iran eldegi ýran mólsherin 300 kılogramnan asyr­ǵan. Bul 2015 jylǵy kelisimge saı emes. Taıaýda ǵana bılik úsh aıdyń ishinde 55 kılogramm ýrandy 20 pa­ıyzǵa baıytqanyn málimdedi. Iаǵnı Parlament shyǵarǵan zańda kórsetilgen mólsherden asyp tús­ken. Irannyń MAGATE-degi ókili ón­diris kólemi 40 paıyzǵa artqanyn habarlaǵan.

Prezıdenttik oryntaqqa Djo Baı­den jaıǵasqan soń, AQSh ta­rapy Iranmen aradaǵy keli­sim­di qaıta jandandyrýǵa nıet bil­­dirdi. Sóıtip kelissózder bas­tal­ǵan. Venadaǵy jıynǵa kepil elder retinde Fransııa, Germanııa, Uly­brı­tanııa, Reseı, Qytaı jáne Eý­ro­palyq odaq qatysady.

Mıýnhendegi kezdesý kezinde Ve­na­­daǵy kelissózder toqtap qalmas úshin taraptar delegasııalarynyń bir bóligi Aýstrııa astanasynda qaldy. Eýropalyq odaqtyń kelis­sóz­derdi úılestirýge jáne qada­ǵa­laý­ǵa jaýapty joǵary laýazymdy qyzmetkeri Enrıke Moranyń aıtýynsha, qazirgi tańda Iran ke­li­si­miniń aqyrǵy nusqasyn ázirleý ju­mystary belsendi júrip jatyr.

Degenmen sarapshylar Reseıdiń Ýk­raınaǵa shabýyl jasaýy múm­kin degen qaýip kelissózderdi qıyndatýy múmkin ekenin alǵa tar­tady. Oqıǵa bulaı órbigen jaǵ­daı­da kelisimge qatysýshy taraptar arasyna jik túsýi múmkin. Qazirgi tańda AQSh-tyń Iran boıynsha arnaıy ókili Robert Mallı reseılik áriptesimen turaqty túrde kezdesip, keleli máselelerdi talqylap júr. Qaqtyǵys bastala qalǵan jaǵdaıda ekeýara áńgime tyǵyryqqa tirelýi múmkin.

Sonymen qatar sarapshylar ke­zinde Ýkraınanyń ıadro­lyq oq­tum­syqtaryn alyp, onyń qaýip­siz­dik kepili atanǵan Reseı­diń agres­sıv­ti áreketi Iran sheneý­nik­te­rin oılandyryp tastaýy yqtımal eke­nin aıtady. Eger kepil bergen elder birneshe jyldan keıin ony buzyp, aýmaqtyq tutastyǵyna qaýip tón­dir­se, onda ondaı qujattan ne paıda bar?

Venadaǵy delegattardyń alań­da­ýyna negiz bar. Buqaralyq aqpa­rat quraldaryna súıensek, qazir­gi tańda kelisimniń 30 paıyzy ázir­le­nip qoıǵan. Ýaǵdalastyqtyń ju­mysyn báseńdetý qujattyń qabyl­da­ýyn keshiktiredi.

Aıtpaqshy, qazir Iran men AQSh taraptary qatysatyn kelissózder Venadaǵy Bayerischer Hof qonaqúıin­de ótip jatyr. Biraq eki eldiń dele­gasııalary ózara kezdespeıdi. Onyń ornyna araaǵaıyn retinde Eýro­palyq odaqtyń ókilderine júgi­nedi.

Mıýnhen konferensııasy barysynda Fransııa syrtqy ister mınıstri Jan-Iv Le Drıan Iran­men jańartylǵan kelisimdi qabyl­daıtyn kún jaqyn ekenin má­lim­degen. «Biz qazir sharyqtaý shegine jettik. Aptanyń ishinde emes, bir­­neshe kúnde mámilege kelemiz dep oı­laımyn. Irannan saıa­sı she­shim kútemiz. Olar qujatty qa­­byl­da­ma­sa, jaqyn kúnderi kúr­de­li daǵ­darys týyndaıdy ne­mese olar barlyq ta­raptyń múd­desin qur­met­teı­tin ke­lisimdi qabyl­daı­dy», dedi Le Drıan.

Iran kelissózderdiń aıaqtalyp qal­ǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. El­diń atynan kelip júrgen bas ke­lis­sózshi Alı Bagerı Kanı ótken ap­tada muny rastady. «Kelisimge jaqyndaı tústik. Biraq bári keli­sil­genge deıin mámile jasastyq dep aıta almaımyz», dedi ol.

Venadaǵy kelissózge qatysý­shy­lardyń bári kelisim jobasy daıyn bolyp qalǵanyn aıtady. Biraq birqatar kúrdeli másele áli sheshilgen joq. Atap aıtqanda, Iran AQSh-tyń bolashaqta kelisimnen shyqpaýyna zańdy kepildik berýdi talap etip otyr. Muny is júzinde jú­ze­ge asyrý qıyn.

2015 jyly qabyldanǵan «Bir­les­ken jan-jaqty is-qımyl jos­pa­ry» shart retinde eseptelgen joq-tuǵyn. Sondyqtan ony AQSh kong­resiniń avtomatty maquldaýy qa­jet emes edi. Endi palata keleshekte Iranmen aradaǵy ıadrolyq kelisimdi qaraý quqyǵy jóninde zań qabyldady. Osy sebepti endigi jerde «Birlesken jan-jaqty is-qımyl josparyna» qatysty máselede kongrestiń daýsy eskeriledi.

Onyń ústine, AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń zańdy túrde mundaı kepildi bere almaıtyny túsinikti. О́ıtkeni kongreste qazir Iranmen aradaǵy kelisimdi synǵa alatyndar kóp. Tipti keıbir demokrattardyń ózi kelissózderge kúdikpen qaraıdy.

Sondyqtan 2015 jylǵy keli­sim­ge de, Irandy sol kezeńdegi deń­­geıge qaıta oraltý qıynnyń qıy­ny bolmaq. Birinshiden, qazirgi tańda elde bar baıytylǵan ýran qaıda saqtalady? Oǵan kim jaýap­ty? Muny da naqtylaý qajet. Buryn Irannyń ýrany Reseıge jet­kizilgen. Kelisimge qatysý­shy­lar bir nusqa retinde osy tásildi qaı­­talap kórýi múmkin.

Ekinshiden, sentrıfýga dep atalatyn, ýrandy baıytýǵa arnalǵan zamanaýı qurylǵylardy qaıtpek kerek? 2018 jyldan beri Iran ozyq tehnologııaly birneshe sentrıfýga ornatty. Tegeran bıligi olar­dan ońaılyqpen bas tarta qoıa ma? Bul da talqylanýǵa tıis másele. «Birlesken jan-jaqty is-qımyl jospary» Iranǵa ýrandy 3,67 paıyzǵa deıin ǵana baıytýǵa ruqsat etedi. Is júzinde atalǵan eldiń ǵalymdary radıasııalyq ónimdi 60 paıyzǵa deıin baıytty. Bul – atom bombasyn jasaýǵa jetkilikti mólsher.

Keıbir memleket Irannyń zamanaýı sentrıfýgalaryn joıǵanyn qalaıdy, biraq Tegeran bıligi olardy saqtaýdy jón kóredi. Munyń sheshimi retinde sentrıfýgalardy iske qosýǵa qajet kabelder jáne basqa elektrondy qondyrǵylardy ǵana joıý qarastyrylyp jatyr. Biraq muny júzege asyrý kóp ýaqyt alady.

Úshinshi mańyzdy másele – Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (MAGATE) róli. Uıym Irannyń ıadrolyq mindettemelerin qan­shalyqty oryndaıtynyn tek­serýi kerek. Buǵan deıin MAGATE ıns­pektorlary Irannyń ýran ba­ıytý nysandaryna baryp turatyn. Biraq keıingi kezde Tegeran olarǵa kirýge qatań tyıym saldy.

Degenmen keı baǵyt boıynsha jaǵymdy jańalyq bar. Keıbir sarapshylar AQSh tarapy alǵashqy qa­dam jasaýǵa daıyn ekenin aıtady. Soǵan sáıkes, Irannyń 100 mıllıard dollar qarajaty buǵat­tan bosatylmaq. Budan bólek taıaý­da Iran men Ońtústik Koreıa ke­lis­sóz­der ótkizip, 7 mıllıard dol­lar­ǵa jýyq Iran aqshasyn qaıtarý má­se­lesin talqylady.