Donbastaǵy dúrbeleń

«DNR» men «LNR»-di moıynda­ǵannan keıin Vladımır Pýtın atalǵan óńir­degi qaýipsizdikti saqtaý degen je­leý­men ásker jiberý týraly jar­lyq­­qa qol qoıdy. «Donbass segodnıa» saı­ty­nyń habarlaýynsha, reseılik sarbazdar men áskerı tehnıka aımaqqa kire bastaǵan. Kreml basshysynyń «DNR» men «LNR»-di moıyndaý týraly sheshiminen keıin BUU Qaýipsizdik Keńesinde Ýk­raına máselesi talqylandy.

Jıyndy júrgizgen BUU Bas hatshy­synyń saıası jáne bitimgershilik máseleler jónindegi orynbasary Rozemarı DıKarlo Donesk jáne Lýgansk oblystarynyń jekelegen aýdandarynyń táýelsizdigin moıyndaý týraly Reseı sheshimi Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigin buza­tynyn málimdedi. «Dál qazir aýqymdy qaqtyǵystyń qaýpi týyp tur. Qandaı jaǵdaı bolsyn, buǵan jol ber­meýimiz kerek. Munyń jahandyq jáne óńirlik áseri bar. Reseı áskerin bitim­gerlik kúshter degen syltaýmen Ýkraı­nanyń shyǵysyna ákelýin aıyptaımyz», dedi DıKarlo.

Rozemarı DıKarlo hanymnyń aıtýynsha, EQYU-nyń Ýkraınadaǵy mıssı­ıasy 18-20 aqpan aralyǵynda atalǵan eki aýdanda oq atpaý týraly kelisimdi buzǵan 4304 oqıǵa tirkelgenin habarlaǵan.

AQSh-tyń Birikken Ulttar Uıy­myndaǵy ókili Lında Tomas-Grınfıld Qaýipsizdik Keńesiniń shuǵyl otyrysynda Reseı áreketiniń saldary «búkil Ýk­raınaǵa, Eýropaǵa jáne álemge aýyr áser etetinin» jetkizdi. «Muny bitimgershilik kúshter dep ataıdy. Bul bos sóz. Olardyń shyn máninde kim ekeni belgili», dedi L.Tomas-Grınfıld.

Ulybrıtanııanyń BUU-daǵy ókili Bar­bara Výdvord Máskeýge qarsy jańa sanksııalar salynatynyn habarlap, Reseıdi ahýaldy shıelenistirmeýge sha­qyrdy. «Munyń ekonomıkalyq zardaby aýyr bolady. Reseı basqa jol qaldyr­ maı otyr. Reseıdi sheshiminen bas tartýǵa shaqyramyz», dedi B.Výdvord.

Bir qyzyǵy, buǵan deıin Reseıge jy­ly qabaq tanytyp kelgen Kenııa sekildi BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes mú­she elder Kremldiń bul qadamyn syn­ǵa aldy. Bul túsinikti de. Ýkraınanyń tu­tas­tyǵyna qol suǵylyp jatqanda, ony qup­taý ózderine de qaýip tóndirýi múmkin. О́ıt­keni Kenııa da – kezinde ımperııanyń ota­­­- r­­ynda bolǵan, tepki kórgen el. Son­dyq­­tan óz eliniń múddesin joǵary qoıyp otyr.

Úndistan, Birikken Arab Ámirlikteri, Brazılııa taraptardy kelissózge shaqyrdy. Qytaı da máseleni beıbit jolmen sheshýge úndedi. Biraq Reseıdiń áreketin ashyq aıyptamady. Sarapshylardyń aıtýynsha, Beıjiń úshin qıyn sheshim qabyldaý qajet. О́ıtkeni «LNR» men «DNR»-dy moıyndasa, Taıvannyń da táýelsizdigin tanýǵa tıis. Al moıyndamaıyn dese, Reseımen qarym-qatynas buzylýy yq­tı­mal. Sondyqtan Beıjiń asyqpaı, áliptiń ar­tyn baǵatyn sekildi.

Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh «DNR» men «LNR»-di taný «Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigin buzý jáne BUU jarǵysynyń qaǵıdattaryna qaıshy keledi», dep málimdedi.

AQSh tarapy da jedel sheshim qa­byldady. Aqúı AQSh-tyń joǵaryda atalǵan aımaqtarǵa ınvestısııa salýǵa nemese olarmen saýda jasaýǵa tyıym salatynyn habarlady. Sondaı-aq Máskeý qoldaıtyn aýmaqtarda áreket etetin kez kelgen adamǵa qarsy sanksııa jarııalady. Memlekettik hatshy Entonı Blınken týıtterdegi paraqshasynda Kremldiń she­shimin uıatqa balady. «Reseıdiń senimdi ókilderi basqaratyn res­pýb­lıkalardyń «táýelsizdigin» moıyndaý – uıat áreket. Biz olardy qatań túrde aıyp­taımyz. Ýkraınanyń syrtqy ister mınıs­trine aıtqanymdaı, Ýkraınamen birgemiz», dep jazdy E.Blınken.

Eýropalyq komıssııa prezıdenti Ýrsýla fon der Leıen men Eýropalyq keńes pre­zıdenti Sharl Mıshel de birles­ken málimdeme jasady. «Ýkraına­daǵy eki separatıstik aýmaqty taný – ha­lyq­aralyq quqyqty, Ýkraınanyń aýmaq­tyq tutastyǵyn jáne Mınsk kelisimderin óreskel buzý. Odaq osy zańsyz áreketke qatysy bar adamdarǵa qarsy sanksııalar qoldanady», dedi olar.

Ulybrıtanııa premer-mınıstri Borıs Djonson da Reseıge sanksııa salynatynyn habarlady. Onyń aıtýynsha, mundaı tyıymnyń bastapqy legi ekonomıkalyq turǵyda aýyr soqqy bermek. «Sanksııa Reseıge qatty áser etedi. Alda-jalda Ýkraınaǵa basyp kirse, budan da kóp sanksııa salamyz. Reseı kompanııalarynyń Ulybrıtanııa qarjy naryǵynda kapıtal tartýǵa kedergi jasalsa, múlikke ıelik etýine tyıym salsaq, onyń saldary aýyr bolatynyna kúmán joq», dedi B.Djonson.

Túrkııa prezıdenti Redjep Taııp Erdoǵan Reseıdiń Donesk pen Lýganskini tanýyn qabyldaýǵa kelmeıdi dep má­lim­dedi. «Reseıdiń bul sheshimin qabyl­daýǵa bolmaıdy. Biz barlyq tarapty para­sat­tylyqqa jáne halyqaralyq quqyq­ty qur­metteýge shaqyramyz», dedi R.Er­doǵan.

Budan bólek Batys elderiniń bári Kremldiń sheshimin aıyptady. Qazirgi tańda sanksııa salý máselesi talqylanyp jatyr. Biraq keı sarapshylar Reseı sarbazdary Donbass óńirinde ǵana qalsa, onda atalǵan elge salynatyn sanksııa aýyr bolmaıdy degendi alǵa tartady.

Qalaı degenmen, Batys elderi ázirge sóz júzinde ǵana jonyn kújireıtip otyr. Alaıda qashan iske kirisetini belgisiz. Eýropalyq odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili Djozef Borrell uıymǵa múshe búkil el biraýyzdan sheshim qabyldaýy qajet ekenin alǵa tartady.

Osy oraıda, qart qurlyqtaǵylardyń is júzinde kibirtiktep qalýyna negiz bar. Germanııa qazirgi tańda Reseımen birlesip «Soltústik aǵyn-2» jobasyn júzege asyryp jatyr. Sondyqtan bertinge deıin Olaf Shols sanksııa týraly kesimdi pikir aıtýǵa asyqpaǵan edi.

Oǵan qosa, Eýropalyq odaqqa múshe memleketter Reseıdiń gazyna muqtaj. Máselen, 2021 jyly qart qurlyq tutynǵan kógildir otynnyń 40 paıyzyn «Gazprom» jetkizgen. Eýropa jetis­peıtin munaı men oǵan janama ónimderdi Reseıden, sonymen qatar osy eldiń aýmaǵy arqyly basqa memleketterden satyp alady. Munyń kólemi de az emes. Sondyqtan Eýropalyq odaqtyń Reseıge sanksııa salýǵa asa qulyq tanyta qoımaýy da osydan.

Keshe Ýkraınaǵa qatysty maqa­lamyzda Býdapesht memorandýmy týraly aıtqan bolatynbyz. Atal­ǵan qujat­qa sáıkes Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń (EQYU) sammıtinde Reseı, AQSh jáne Uly­brıtanııa basshylary Qazaq­stan, Ýkraına, Belarýstiń aýmaqtyq tutastyǵyn, qaýipsizdigin qorǵaýǵa ke­pildik berdi. Osy elderdiń táýelsizdigine, egemendigine jáne qazirgi shekarasyna qurmet kórsetip, aýmaqtyq jáne saıası tutas­tyǵyna qaýip tóndirmeıtinderin, qarý-jaraǵyn olarǵa qarsy qoldan­baıtynyn ýáde etti.

Sonymen qatar 2014 jyly Ýkraı­nadaǵy ahýalǵa baılanysty Reseı, EQYU jáne Ýkraına Mınsk kelisimine qol qoıǵan bolatyn. Bul qujat Donesk pen Lýganskidegi jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan edi. Bul az deseńiz, Ýkraına men Reseı 2003 jyly memlekettik shekara týraly kelisim jasasqan edi. 2004 jyly eki eldiń de parlamenti qujatty ratıfıkasııalady. Degenmen kelisimde Belarýsten bastalyp Azov teńizine deıingi shekara ǵana naqtylanǵan-dy. Iаǵnı qazirgi Lýgansk pen Donesk aımaqtarynyń mańyndaǵy shekaraǵa ratıfıkasııa jasalǵan bolatyn.

Osyndaı mańyzdy qujattarǵa qara­mastan, Kreml basshylyǵy Ýkraınanyń ishki máselesine tikeleı aralasyp, atalǵan eldiń aýmaǵyna áskerin kirgizgeni týraly aqparat taraı bastady. Bul halyqaralyq qoǵamdastyqtyń álemdegi tártipti saqtaýda, táýelsiz elderdiń egemendigin qorǵaýda qabiletsiz ekenin kórsetip otyr. Batys elderi Ýkraınadaǵy jaǵdaıdan keıin sóz júzinde ǵana emes, is júzinde de áreket etýge tıis.

Joǵaryda aıtyp ótken qujattarǵa uqsas kelisimderge Qazaqstan da qol qoıǵan. Osyndaıda, Býdapesht memorandýmy sekildi sharttardyń mańyzy qalmaǵany ma degen zańdy suraq týyndaıdy. Mundaıda qaıtpek kerek? Halqymyzdy biriktiretin eldegi turaq­tylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etetin, yntymaqqa uıystyratyn ortaq til men mádenıetimiz sekildi qundy­lyq­tarǵa basymdyq berip, elimizdiń barlyq óńirinde qazaq tiliniń keńinen taralýyna jaǵdaı jasaýymyz qajet. Ulttyq tutastyqty nyǵaıtý, til, din ala-qulalyǵyna jol bermeý buzyq nıet­tilerdiń oń jambasyna túsip qalmaýy­myzdyń basty kepili ekenin umytpaǵa­nymyz jón. Ońtústiktegi turǵyndardy qazaǵy az óńirlerge qonys aýdarýdy jal­ǵastyrý kerek. Áıtpese, Ýkraınanyń basyna túsken kún bizge de kelmesine eshkim kepildik bere almaıdy.