Soldat aqyndar

Lev Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshiliginen» bastap Remarktyń «Batys maıdanda ózgeris joq» romanyna deıin qanshama shyǵarma soǵys zardabyn sóz etti.  Ataqty Mark Tvenniń ózi «Qudaı soǵysty amerıkalyqtar geografııany úırenýi úshin oılap tapqan» dep ashyǵyn aıtqany kimdi bolsa da oılandyrmaı qoımas. Az-kem oılansańyz, osy sózdiń salmaǵy basym, tipti bir shyndyqtyń betin ashýǵa umtylys jasaǵysy da keletindeı. Biz búgin qolyna qalam men qarýdy teń ustaǵan aqyndar týraly sóz qozǵaımyz.  

 Ýkraına úni

Burynǵy Rýmynııa Koroldiginde (qazirgi Chernovsy, Ýkraına) ómirge kelgen «Pol Selan» degen búrkenshik atpen aty shyqqan aqyn Pol Antsheldiń esimi poezııa salasynda jıi atalady. Ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi dáýirdegi nemis tilinde jazǵan asa yqpaldy aqyndardyń biri boldy. Se­lannyń anasy Frısı nemis áde­bıe­tiniń jan-jaqty biletin, qoly bosaı qalsa kitaptan bas almaıtyn adam edi. Jasóspirim kezinde Selan evreı sosıalıstik uıymdaryna belsendi qatysyp, Ispanııadaǵy Azamattyq soǵysqa qoldaý kórsetti. Onyń eń al­ǵashqy óleńi «Analar kúni» dep ataldy. Selan qıyn-qystaý kezeńde júrse de Shekspırdiń sonetterin aýdaryp, óz poezııasyna qýat aldy. Jergilikti qala basshysy Traıan Popovıchı 1942 jyldyń maýsym aıynda evreılerdi jer aýdarýǵa májbúrleıdi. Bul jaǵdaı aqyn Selanǵa ońaıǵa túspeıdi. Ol qashyp qutylý úshin ata-anasyn elden bir jola ketýge úgitteıdi. Basyna aýyr kún túsken aqyn Selan 1944 jyldyń aqpan aıyna deıin túrmedegi jumys lagerinde boldy, keıin­gi ómirin ol Chernaýtıde ótkizedi. Onda ol qysqa ýaqyt psıhıatrııalyq aýrý­hanada medbıke bolyp jumys istedi. Ol «Qys» atty óleńinde anasyn izdegen balanyń kúıin keshedi:

«Anashym, Ýkraınaǵa qar jaýyp tur

Táńirdiń túıirshikteri muz bop qalar,

Meniń ózen kóz jasym

siz jaqqa aǵar,

Únsizdigin maldanyp júr basqalar.

Ajal taıaý

Lashyq shamy óshpegen, neni bilmek?

Saıtan únin syńsytty jel ýildep.

Kedeıdiń kóne tonyn julqylaıdy,

Sosyn eske túsirer bir qudaıdy.

Oıyqtar da orny tur, bilegi sý,

Qoly – shyraq, ulyńnyń júregi – tý.

Mynaý tas qarańǵyda eseńgirep,

Jaǵdaıyma jer nalyp, kóshem kúled.

Aspanymda qalqyp tur synyq arfa,

Shegi úzilgen, endi onyń quny bar ma?

Naz dybysy qýat bop gúl-shyqtarǵa,

О́mir jyryn jazady urshyq talǵa.

Ne bolarmyz, anashym, oıanbasaq,

Iektegen qasiret, qyrsyqtar ma?

Men de Ýkraına qaryna

tunshyqsam ba?».

Sol Ýkraına, sol muń. Nazar sal­sańyz, aqynnyń óleńinde bári aıtylyp tur, tipti ýaqyttyń ózi eski óleńdi qaı­talap oqyp turǵandaı.

Brıtan aspanyndaǵy juldyz

Ýılfred Oýenniń kózi tirisinde tek bes óleńi ǵana jaryq kórdi. Dese de, onyń osy shaǵyn jyrlary soǵys týra­ly týyndylardyń sapynda kósh bas­tap turdy. Onyń esimi Birinshi dúnıe­júzilik soǵys ádebıetiniń kórnekti tul­ǵalarynyń biri retinde tarıhta qaldy. Surapyl soǵys bastalǵanda nebári 21 jastaǵy aqyn Oýen 1915 jyly brıtan áskerine alynyp, keıin Fransııadaǵy qan maıdanda atoılady. Jastyqtyń oty men aqyndyq jigeri qosylǵan ol soǵysqa qatysý paryzym dep bilgen azamattyń biri boldy. Urys alańynan anasyna burqyratyp óleńmen hat jazyp, maıdan ómirin sýrettep, qýatty jyrymen qamkóńil anasyn áldıledi, jubatty. «Men maıdanda bolǵan joqpyn» dep atalatyn óleńi anasymen qatar elin káýsar jyrmen sýsyndatty. 1917 jyly aýyr jaralanǵan ol Shotlandııadaǵy málim aýrýhanaǵa emdelýge jiberildi. Kóp ótpeı ol aqyn dosy Zıgfrıd Sasýnnyń usynysymen óz basynan keshkenderi týraly shyǵarmalar jazdy. 1918 jyly onyń esimi aınalasyna, ádebıet álemine tanyldy, onyń «Aman qalǵan jastarǵa arnalǵan ánuran», «Birtúrli kezdesý» sııaqty óleńderi sol tustaǵy qoǵamnyń, sýyq soǵys órti sharpyǵan álemniń bet-beınesin qaǵaz betinde sóıletti. Oýen 1918 jyly 4 qarashada Sambre-Oız kanalyn kesip ótý kezinde soǵysty aıaqtaý týraly bitimgershilik kelisimge qol qoıylýdan bir apta buryn ǵana erlikpen qaza tapty, kelesi kúni oǵan leı­tenant sheni berildi. Onyń anasy shir­keý qońyraýlary soǵylyp jatqan sátte ulynyń qaıtys bolǵany týraly je­del­hat alady. Oýen Fransııanyń sol­tústigindegi Ors kommýnaldyq zıratynda jerlenedi. Anasy Sıýzan «О́mir tándi jańarta ma, shyndyq beti beri qashan qaraıdy?» deıtin ulynyń óz óleńin onyń qabir tasyna oıyp jazdyrady.

Aıqas dalasyndaǵy Apollıner

Avangard aqyn Gııom Apollıner ózi qatysqan soǵysty jıi eske alǵan sııaqty. Bulaı deıtinimiz, onyń óleń­deriniń bastaýy solaı. Aıqas dala­syndaǵy jaýynger ulannyń jyrlary da kúlli oqyrmanǵa soǵystyń órtin, qan maıdannyń azabyn sýrettep bere aldy. Ol bir kezderi «Mona Lızany» urlady degen kúdikpen túrmege jabylǵan da edi. Apollıner 1914 jyly áskerge shaqyrylý jasynan asqanyna qaramastan, fransýz áskerine qosylady. Qany tasyǵan asaý aqyn sarbazdyń ómirin qyzyǵýshylyqpen qabyldaıdy. Sol tustaǵy kúnderin ol keıinirek «Kallıgrammalar» dep atalatyn eksperımentaldy óleńder jınaǵyna aınaldyrdy. Apollıner «Soǵys ǵajaıyptary» dep atalatyn óleńinde «Qarańǵylyqty jarqy­ratatyn bul alaýlar qandaı tamasha», dep jyrlaıdy. Apollınerdiń urys dalasyndaǵy armany 1916 jyly ol mınadan basynan aýyr jaraqat alǵan kezde úzildi. Baǵyna qaraı ol aman qaldy. Biraq aqyn 1918 jyly ıspan tumaýynan qaıtys bolǵan mıl­lıondardyń biri retinde baqılyq boldy. Qazir onyń esimi HIH ǵasyrdaǵy órkendegen sıýrrealıstik qozǵalystyń negizin qalaýshy tulǵa bolyp ádebıet tarıhynda orny bar iri aqyndardyń biri retinde jıi oqylady.

Sur shınel kıgen...

Aqyn Qasym Amanjolov 1941 jyly armııa qataryna shaqyrylady. Osy sapar qarsańynda onyń «Mazasyz mýzyka», «Qoshtasý», «Beısekeshtiń bes uly» sııaqty ǵumyrly jyrlary ómirge keledi. 1941-1943 jyldar aralyǵynda Qıyr Shyǵysta bolǵan Qasym 1943 jyly batystaǵy maıdanǵa aýystyrylyp, soǵys aıaqtalǵanǵa deıin sol maıdanda bolyp, urys alańyn aqyn júregimen sezinedi, kózimen kóredi. Boıynda aqyndyq serti bar Qazaq ula­ny azamattyq boryshyn abyroımen aıaqtap, áserli jyrlar jazyp oralady. Onyń bizge jetken «Dárıǵa sol qyz», «Ústimde sur shınelim», «Aqyn ólimi týral ańyz», «Oral» syndy otty óleńderin oqyǵan urpaq soǵystyń qan­daı bolaryn, beıbitshiliktiń qansha­lyq­­ty qymbat ekenin sezine alady. Ol bir óleńin «Soǵystyń, qystyń yzǵary» dep atapty.

«Soǵystyń, qystyń yzǵary

Boıymnan ketpeı, bop syrqat,

Emendeı jalǵyz quzdaǵy

Aınalaǵa boldym jat.

Qaısarlyqpen syr bermeı,

Otyrmyn qarap bıikke:

Ushqan qusqa taý kólbeı,

Qııalda jortqan kıikke».

Soǵystan keıingi adamzat ómiriniń ishki jalǵyzdyǵy aıqaı salyp turatyn osy jyrdy aqyn júregi neni meńzegeni dóp basyp taba alý qıyn emes. Qazaq poe­zııasynda soǵys taqyrybyn jyrlaǵan aqyndar az emes. Olar Toqash Berdııarov, Juban Moldaǵalıev, Syrbaı Máýlenov bolyp kete beredi. Olardyń árqaısysy jazǵan jyrlar soǵys zamanynyń ár sátin beıneleıdi. Olardyń qalamynan týǵan óleńder tynyshtyqtyń qadirin bilýge úndeıdi. «Aqynnyń tilin alǵan ba, aqymaq álem bir ret» (Jumataı Jaqypbaev) demekshi, keıde aqyndar jazǵan óleńderdi qaıta paraqtaýǵa týra keledi. Árıne, zamana bulqynysyna qaraı.