Reseı men Ýkraına arasyndaǵy shıeleniske baılanysty álemniń kóptegen eli Reseıge qarsy sanksııalar engizip jatyr. Al onyń Qazaqstan ekonomıkasyna qalaı áser etedi? Qazirdiń ózinde rýbldiń kúrt quldyraýy ulttyq valıýtamyzǵa keri áserin tıgizdi. Degenmen de elimiz daǵdarysqa qarsy jedel sharalar josparyn qolǵa aldy.
Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova Ýkraına tóńiregindegi geosaıası shıelenistiń kúsheıýi teńgege qalaı áser etkenin, geosaıası táýekelderdiń artýy aıasynda qarjy naryǵyndaǵy qubylmalylyq kúrt óskenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, Reseıge qarsy sanksııalardyń kúsheıýi jáne jahandyq ınvestorlardyń reseılik aktıvterden odan ary ketýin kútý Reseı rýbline qysym jasap otyr.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq banki qarjy júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin shamadan tys qubylmalylyq kezinde valıýtalyq ıntervensııalar júrgizý quqyǵyn ózine qaldyra otyryp, teńgeniń erkin ózgermeli aıyrbas baǵamy rejimine beıildiligin saqtaıdy. Bul rette teńgeniń ıkemdi baǵamy syrtqy sektor tarapynan táýekelderdi iske asyrý aıasynda mańyzdylyǵy artqan altyn-valıýta aktıvteriniń saqtalýyna múmkindik beredi», delingen habarlamada.
Qarjy naryǵyndaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin Reseı banki de ıntervensııa jasaǵanyn málimdese de onyń qansha ekenin ashyp aıtqan joq. Bul eldiń ıntervensııaǵa qansha qarjy quıyp jatqanyn bilmeımiz. Sarapshylar dál qazir Qazaqstannyń qolynan eshteńe kelmeıtinin, qarjy naryǵyn ózimiz ǵana retteı almaıtynymyzdy ashyp aıtyp jatyr. Bári Kıevtegi, Eýropadaǵy jáne AQSh-taǵy ahýaldyń betalysyna qaraı rettelmek.
Tól aqshamyzdyń rýblge, Reseıdiń ekonomıkalyq júıesine qanshalyqty táýeldi ekeni 2014 jylǵy daǵdarysta anyq baıqaldy. Sol jyly rýbldiń quny eki ese qunsyzdanǵan kezde teńge de 220-dan 400 teńgege deıin quldyrap ketti.
Biz syrttan ımporttaıtyn taýarymyzdyń úshten birin Reseıden alamyz. Eksporttaıtyn taýarlarymyz da, munaı qubyry, gaz qubyry, temir jol qatynasy da Reseı arqyly ótedi. Qysqasy, jaǵdaı baqylaýdan shyǵyp bara jatyr. Endigi úmit – Úkimettiń qandaı sheshimder qabyldaıtynynda. Qazirgi jaǵdaı osyǵan deıingi daǵdarystarǵa múldem uqsamaıyn dep tur. Buryn «úp etken jel» bolsa, Ulttyq bankti araǵa salyp, Ulttyq qorǵa qol sozyp keldik. Ulttyq banktiń jetkilikti qory bolǵanymen, erkin aınalymdaǵy naryq zańdylyǵyn attap ketýge bolmaıdy.
Qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetov bizdiń eldi Batystyń sanksııasy emes, daǵdarystan qalaı shyǵamyz degen másele tolǵandyrýy tıis ekenin aıtty. Sanksııa dep daýryǵa bermeı, ShOB-tyń múmkindigine, ekonomıkanyń naqty sektoryna nazar aýdarý kerek. Sarapshy aıtyp ótkendeı, EAEO geosaıası máseleler órship turǵan shaqta paıda boldy. Ýkraınadaǵy saıası daǵdarys, 2013-2014 jyldardaǵy Eýromaıdan, Qyrymdy anneksııalaý, Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy qarsylyq «Lýgansk halyq respýblıkasy» men «Donesk halyq respýblıkasy» dep atalatyn «memleketterdiń» qurylýy eýrazııalyq ıntegrasııa boıynsha odaq qurý prosesimen qatar júrdi.
Reseıge salynatyn qysymnyń tolyq paketi áli naqtylanǵan joq. Reseı prezıdentiniń sheshimi NATO elderi men olardyń seriktesteriniń teris reaksııasyn týdyrdy. Batysta bul sheshim halyqaralyq quqyqty, sondaı-aq Ýkraınanyń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn buzý retinde baǵalandy. AQSh pen Ulybrıtanııa Reseıge qarsy sanksııalar engizý nıetin jarııalady, jańa shekteýler máselesin Eýropalyq odaq, Kanada jáne Japonııa da zerttep jatyr. Tipti EAEO-daǵy áriptes el – Armenııa da Reseı moıyndaǵan jańa elderdi moıyndamaıtynyn aıtty. Reseıge baǵyttalǵan sanksııalardyń tolyq paketi qashan ázir bolatynyn biz túgil, Batys elderiniń ózi ázirshe bilmeıdi. Sebebi Reseı ekonomıkasy sanksııa salyp otyrǵan elderdiń ekonomıkasymen ıntegrasııalanyp ketken.
Keıbir sarapshylar Batys elderiniń Reseıge baǵyttalǵan sanksııasyn baý-baqshadaǵy qoldan jasalǵan qorqaýǵa teńep otyr. Ekonomıst Robert Pape bolsa, sanksııanyń ekonomıkaǵa keri áserin 5 paıyzǵa teńese, endi biri 35 paıyzǵa kóteredi. Qysqasy, damyǵan elder sanksııa kózin tapsaq – múmkindik, qorqa bersek – qaýip dep qarastyrady eken.
Al qarjygerler sanksııanyń yzǵarynan bizdiń el tárizdi shıkizattyq baǵyttan arylyp úlgermegen elder kóbirek qaýiptenedi degen pikirde. Reseıdiń ekonomıkasy EO elderiniń birazymen ıntegrasııalanyp ketkenin joǵaryda aıttyq. Osy elderde sanksııa taqyryby ekonomıkanyń betalysyna túbegeıli emes, janama áser etýshi faktor retinde qarastyrylyp, IJО́-ge yqpal etetin salalarǵa kóbirek mán beriledi eken. Bizge ótkenniń qateligin qaıtalaýdyń zardaby aýyr tıetini ekibastan belgili. Munaı baǵalary salystyrmaly túrde joǵary deńgeıde saqtalǵan kezde Ulttyq bank jaǵdaıdy baqylaýda ustaı almaıdy. Jaǵdaı bulaı jalǵasa berse, qymbat munaı baǵasy devalvasııa emes, revalvasııa qaýpin kúsheıtip jiberedi. Bul – munaıǵa táýeldi elderge ortaq jaǵdaı.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Aqordada ótken jıynda daǵdarysqa qarsy kúrestiń paketin daıyndaýǵa tapsyrma berdi. Bul joly kózboıaýshylyqqa jol berilmeıdi, ekonomıkamyzdyń «dertine» naqty «dıagnoz» qoıylady, basy artyq shyǵyndardy shekteý máselesine basymdyq beriledi dep úmittenemin. Daǵdarysqa qarsy ımmýnıteti joq álsiz, áljýaz memleketpiz. Karantın kezinde, karantınge deıin de halyq óz kúnin ózi kórdi. Ekonomıka saýyqsa, sanksııa salmaq salmaıdy» deıdi R.Rysmambetov.
Sarapshy osy rette el ekonomıkasyn saýyqtyrýdyń barlyq máziri báz baıaǵydan belgili ekenin aıtty. «Instıtýsıonaldyq reformalar, jekemenshik quqyǵyn qorǵaý, sybaılas jemqorlyqpen kúrestiń tek deklaratıvti sıpaty basym boldy. Biz kúni búginge deıin qoldanysta bolǵan ekonomıkalyq modelden bas tartýymyz kerek», deıdi R.Rysmambetov.
Qarjyger aıtyp ótkendeı, Reseıde EAEO-ny úlken saıasatta oqshaýlanyp qalýyna jol bermeıtin minber retinde qarastyratyn kózqaras baıqalyp júr. О́tken jyly Reseı syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Aleksandr Pankın EAEO elderiniń birine sanksııa salynǵan jaǵdaıda odaq músheleriniń «birlesken jaýap sharalaryn qoldanatyny» jaıly aıtqan usynysy ózge múshe elderden qoldaý tappady. Bizdiń el uıymdy saıasılandyrmaýǵa shaqyrdy. «Reseı men Batys elderiniń arasyndaǵy jaǵdaı shıelenisken saıyn Odaqta «Qazaqstannyń múddesi qalaı qorǵalady» degen másele ózekti bola túsedi. «Ekonomıkalyq odaq» dep aqtaǵymyz kelse de ekonomıkanyń saıasattan bólek júrmeıtini belgili bolyp qaldy. Demek, aldaǵy ýaqytta osyndaı usynystardyń aıtylýyna jol bermeıtin múmkindikterdi qarastyrý kerek», deıdi R.Rysmambetov.
«SentrKredıt» bank basqarma tóraǵasy Ǵalym Qusaıynov Batys elderiniń Reseıge qarsy sanksııalarynyń tolyq paketin kútý qajet ekenin, sodan keıin munyń Qazaqstanǵa qalaı áser etetini belgili bolatynyn atap ótti. Onyń aıtýyna qaraǵanda, Batys elderiniń Reseıge baǵyttalǵan qysymy qarjy sektoryna baǵyttalsa, valıýtalyq aýdarymdardy, ınvestısııa aǵymyn shektese, rýbldiń qunsyzdanýyna jol ashady. Reseıge salynǵan sanksııa syrtqy saýdamyzǵa keri áseri etetini belgili. Qazir sarapshylar arasynda aldaǵy jaǵdaı Qazaqstannyń ustanatyn baǵytyna tikeleı táýeldi degen pikir bar. Mundaı pikirdi «Alparı» kompanııasynyń aǵa sarapshysy Anna Bodrova da maquldaıdy.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, qazir bılik te, saıasattanýshylar da múmkindiginshe beıtaraptyq saıasat ustanyp otyr. Mundaı jaǵdaıda qymbat munaı da teńgege áser ete almaı qalýy ábden múmkin. «Qazaqstan Reseıdiń áreketin qoldaıtyn bolsa, teńge kúrt quldyraýy múmkin» deıdi A.Bodrova.
Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń (IMEP) sarapshysy Maǵbat Spanov Reseı – Ýkraına qaqtyǵysy Qazaqstan ekonomıkasyna, ulttyq valıýtamyzǵa qaýip tóndiredi degen pikirmen kelisetinin aıtty. Biraq biz Eýrazııalyq odaqtyń quramynda bolǵandyqtan bul sanksııanyń daýyly Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy naryǵyna áser etip jatyr. Tutyný taýarlaryndaǵy qymbatshylyq dál osy sanksııanyń saldary ekenin sarapshylardyń bári aıtady. 1993 jyly 1 dollar – 4,7 teńge bolsa, 2022 jyldyń basynda – 438 teńge, ıaǵnı 29 jyl ishinde 97,8 esege qunsyzdanǵan.
Bul rette dollar-teńge emes, rýbl-teńge jubyna da kóbirek nazar aýdarýymyz kerek. Bizdiń ulttyq valıýtamyz dollarǵa ǵana emes, rýblge de kóbirek táýeldi. «Bizdiń elde sanksııalar men ekonomıkalyq daǵdarystardyń saldaryn zertteıtin ınstıtýttar joq. 2009-2014 jyldardaǵy daǵdarys sebebi zerttelmedi. Sabaq alynbady, qabyldanǵan sheshimderde qateliktiń sebebi eskerilmedi. Sońǵy onshaqty jylda ekonomıkalyq problemalardyń sebep-saldary álemdik ekonomıkalyq daǵdaryspen túsindirilip keldi. Álem ekonomıkalyq daǵdarysta degenge sendirip otyr bizdi. Qazir postkeńestik elderden ózge memleketterde demografııalyq daǵdarystan ózge qıynshylyq joq. Álemdik ekonomıkanyń birde ósip, birde tómendeıtini qalypty qubylys. Al bizde ekonomıkalyq sheshimderdiń shıkiliginen, naryq zańynan aýytqı beremiz. Ekonomıkadaǵy, áleýmettik saladaǵy ózekti máselelerdi keıinge shegerýden osyndaı jaǵdaıǵa tap boldyq», deıdi M.Spanov.
ALMATY