Qor bolǵan qoı júni

Tórtten bir bóligi ǵana óńdeledi

Áıtpese, baıyrǵy babalarymyzdyń baǵyna aınalǵan qoı sharýashylyǵyn búgin de damýdyń tyń jolyna aınaldyratyndaı múmkindik mol. Eti men sútin aıtpaǵanda, terisi men júnin óńdep-aq asta-tók tabysqa kenelýge bolady emes pe?! Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda atap ótkendeı, biz ónerkásiptik áleýetimizdi tolyq paıdalana almaı kelemiz. Shynynda da, bul saladaǵy jetistikterimiz qomaqty bolsa da, ishki naryqtyń múmkindikteri áli tolyq ashylǵan joq. Máselen, óńdelgen taýarlardyń úshten ekisine jýyǵy shetelden ákelinedi.

Osy oraıda Prezıdent qaıta óńdeý óndirisin shıkizatpen tolyq qamtýdy tapsyrǵan bolatyn. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereńdetip qaıta óńdeýge, tamaq, toqyma ónerkásibin damytýǵa erekshe nazar aýdarǵany da belgili. Bul rette aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý máselesi ótkir tur. Onyń ishinde qoı júnin qaıta óńdeý óte ózekti máselege aınaldy. Qor bolǵan qoı júnin osy kúnge deıin kádege jaratýdyń jolyn tappaı júrgenimiz ókinishti, árıne.

– Aýyl halqymen jıi júzdesemiz. Olar kóteretin kóp máseleniń biri – qoıdyń terisi men júnin qaıta óńdeý. О́kinishke qaraı, qolda bar qazynany qor qylyp júrmiz. Aýyldyqtar jún men terini qabyldaıtyn pýnktter, tıisinshe qaıta óńdeıtin kásiporyndar kóptep ashylsa deıdi. О́te oryndy. Onyń ústine qazir otandyq toqyma jún ónimderin óndirýshiler shıkizat tapshylyǵyn bas­tan keshirip otyr. Jún óndirýshiler qarapaıym jáne tıimdi tehnologııalarǵa, sondaı-aq óndirilgen shıkizatty qaıta óńdeıtin bıznesti qoldaý sharalaryna muqtaj, – deıdi Senat depýtaty Muhtar Jumaǵazıev.

Depýtattyń dereginshe, jyl sa­ıyn respýblıkada 40 myń tonnaǵa jýyq qoı júni óndiriledi. Júnniń eń kóp úle­si, ıaǵnı shamamen 56 paıyzyn jeke qo­sal­qy sharýashylyqtar, 4 paıyzyn aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary, 40 pa­ıyzyn sharýashylyqtar men fermerlik qojalyqtar óndiredi. О́ndiriletin bar­lyq shıkizattyń shamamen 70 paıyzy Qazaqstanda suranysqa ıe emes qyl­shyqty jáne jartylaı qylshyqty jún. Tek bııazy jáne jartylaı bııazy jún ǵana óńdelýge jatady.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń resmı málimetine zer salsaq, byltyr elimizde 40,4 myń tonna qoı júni óndirilgen. Kórsetkish 2020 jylmen sa­lystyrǵanda 2,7 paıyzǵa joǵary. О́ndi­ril­gen júnniń 10,7 myń tonnasy nemese 26,5 paıyzy óńdeýge jiberilgen. 3 027,3 myń dollarǵa 6,8 tonna jún eks­porttalǵan. Qazaqstanda óndirilgen qoı júni negizinen Qytaı, Reseı jáne Moń­ǵolııa memleketterine jetkizilgen. Sonda 29,7 myń tonna ónim nemese jalpy óndirilgen júnniń 73,5 paıyzy óńdelmegen kúıi qalyp otyr. Iаǵnı júnniń tórtten bir bóligi ǵana qaıta óńdeledi de, qalǵan bóligi kádege jaratylmaıdy.

Zaýyttardyń júktemesi tómen

Qoı júni kóp kólemde óndirilgenimen, ishki naryqtaǵy suranystyń 8 paıyzy ǵana qamtamasyz etilýde. Demek, bizde júnnen ıirilgen jip pen jún ma­ta­larynyń otandyq óndirisi joq de­gen sóz. Jeńil ónerkásip salasyna júr­gi­zilgen taldaý osyndaı kartınany kóz aldymyzǵa usynyp otyr. Aýyl shar­ýa­shylyǵy taýaryn óndirýshiler men sala sarapshylarynyń pikirinshe, bul jaǵdaı dástúrli toqyma óndirisinde paıdalanylmaıtyn qylshyqty jáne jartylaı qylshyqty júndi tereń óń­deý­ge mamandanǵan kásiporyndardyń joqtyǵymen baılanysty.

Senator Muhtar Jumaǵazıevtiń aıtýy­na qaraǵanda, et óndirýge baǵyt­tal­ǵan aralas tuqymdy qoılardyń kóp bolýy qylshyqty júnniń úlesin arttyryp otyr. Al básekege qabiletti bııazy jáne jartylaı bııazy júnniń kólemi azaıýda.

– Elimizde 4 myńǵa jýyq aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshi qoı ósirýmen aınalysady. Al jún óńdeıtin 13 zaýyt qana bar. Onyń tórteýi ǵana júndi qaıta óńdeýdiń tolyq sıklimen aınalysady. Iаǵnı taralǵan júndi nemese daıyn ónimdi óndire otyryp, bııazy júndi qaıta óńdeý múmkindigi bar. Qalǵan kásiporyndar – kıizden jáne qylshyqty júnnen ılep aıaqkıim shyǵaratyn fabrıkalar. Demek, Qazaqstanda júnniń tereń óńdelýi is júzinde tek kıiz ıleý óndirisimen ǵana shekteledi, – deıdi M.Jumaǵazıev.

Osy oraıda senator taǵy bir qyzyqty derektiń shetin shyǵardy. Onyń aıtýynsha, jún óńdeıtin 13 zaýyttyń 7-eýi ǵana naqty jumys isteıdi. Máselen, byltyr suranys pen shıkizattyń joqtyǵynan jún óńdeıtin 6 kásiporyn jumys istemepti. Qatardaǵy 7 kásiporynnyń júktemesiniń ózi tym tómen – 30 paıyzǵa jeter-jetpes deńgeıde.

– Qazaqstanda toqyma ónerkásibiniń 90 paıyzǵa deıingi ónimi ımporttalady. Bul negizinen júndi tereń óńdeý­den keıin jasalǵan ónimder. Atap aıt­qan­da, qosylǵan quny joǵary da­ıyn ónimder, ıirilgen jipter, matalar, kilem buıymdary. Al júnnen jasalatyn ónimderdi ózimizde óndirý úshin bizdiń kásiporyndarǵa tıisti shıkizat – bııazy jún jetispeıdi, – deıdi depýtat.

M.Jumaǵazıevtiń pikirine súıensek, Qazaqstanda qoı júni munaı tárizdi eksportqa baǵyttalǵan áleýetti salaǵa aınala alady. Máselen, Aýstralııa álemdik naryqqa júnniń 1 kılosyn 18 dollardan ótkizedi. Atalǵan memleket ondaǵan jyldar boıy álemdegi jún kóleminiń shamamen 25 paıyzyn óndirip keledi. Sonda jyl saıyn 3 mlrd dollardan astam somaǵa ónim shyǵaryp otyr.

– Otandyq alypsatarlar bııazy qoı júniniń 1 kılosyn 100-150 teńgeden qabyldaıdy. Mundaı baǵamen jún tapsyrý sharýaǵa tıimsiz. Qoı qyrqý naýqany kezinde sharýa jumyskerdi jaldaý úshin qoıdyń bir basyna shamamen 300-500 teńge jumsaıdy. Osydan keıin júndi ótkizý joldaryn izdestiredi. Sońynda júndi órtep jiberedi, – deıdi senator.

Bir salaǵa eki mınıstrlik jaýapty

Qoıdyń júni – jylytqysh. Onyń mıkroqurylymy erekshe. Sondyqtan ol aýa ótkizgish, sýyqqa da, ystyqqa da tózimdi qasıetke ıe. Joǵary energetıkalyq shyǵyndardy talap etpeıtin, ózindik quny tómen ekologııalyq shıkizat. Sol sebepti ony qurylys materıaldary óndirisinde de paıdalanýǵa bolady. Osy turǵydan alǵanda úlken suranysqa da ıe.

– Qoıdyń júni toqyma ónerkásibinen bólek, qurylys salasyna da qoldanylady. Ásirese, shet memleketter osyny tıimdi paıdalanyp otyr. Biz de qoı júninen qurylys materıaldaryn alý baǵytyna kóshýimiz kerek. Bul eldegi qurylys baǵasyn arzandatýǵa, turǵyn úı baǵasyn turaqtandyrýǵa az da bolsa úles qosar edi. Sondaı-aq qazir Reseıge salynǵan sanksııalar jaǵdaıynda júndi kádege jaratatyn jańa óndiris oryndaryn ashýdyń reti kelip tur, – deıdi depýtat.

M.Jumaǵazıev agroónerkásiptik keshendi qoldaý sharalary júndi tapsyrýshylardy da, ınvestorlardy da yntalandyrmaıtynyn alǵa tartty. Investısııalyq sýbsıdııalar ınvestorlardy qoldaýǵa yqpaldy sebep jáne mańyzdy qural bolar edi. Alaıda sala mamandarynyń pikirine qaraǵanda, negizgi problema eki ýákiletti organ arasyndaǵy ókilettikterdiń bólinýinen týyndap otyr.

Sóıtsek bul salaǵa eki mınıstrlik jaýapty eken. Shıkizat óndirý jáne teri men júndi bastapqy óńdeý máseleleri Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quzyryna jatady. Al teri men júndi tereń óńdeý máseleleri Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine qaraıdy.

– Osynyń saldarynan memlekettik baǵdarlamalardyń sheńberinde iske asy­ry­­latyn preferensııalar men memle­kettik qoldaý sharalary birin-biri to­lyqtyrmaıdy. Kerisinshe, keı­bir má­se­le boıynsha belgili bir qıyn­dyq­tardy týdyryp otyr. Teri men júndi tereń óńdeıtin jańa óndirister qurý, jumys istep turǵan óndiristerdi keńeı­tý boıynsha ınvestısııalyq preferensııalar alý máselelerin retteıtin normatıvtik-quqyqtyq aktilerge sáıkes búginde ınvestorlardyń ınvestısııalyq shyǵyndardy sýbsıdııalaý quralyn paıdalanýǵa múmkindigi joq. Atalǵan qoldaý quraly teri men júndi bastapqy óń­deý kásiporyndaryna arnalǵan ın­ves­tısııalyq salymdar kezinde agro­óner­kásiptik keshen sýbektisi shekken shyǵystardyń bir bóligin óteıtin sýbsıdııalaý qaǵıdalarynda kózdelgen, – deıdi M.Jumaǵazıev.

Úkimet basshysy Álıhan Smaıy­lov­tyń atyna atalǵan másele boıynsha depýtattyq saýal joldaǵan senator M.Jumaǵazıev teri men júndi tereń óńdeý jobalaryn engizý jónindegi óki­let­tikterdi Indýstrııa jáne ınfra­qu­rylymdyq damý mınıstrliginen alyp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine basy bútin berý kerek dep sanaıdy. Sonda sa­la­ǵa bir ǵana vedomstvo jaýapty bolady.

– Sondaı-aq ınvestısııalyq salymdar kezinde agroónerkásiptik keshen sýbektisi shekken shyǵystardyń bir bóligin óteý boıynsha sýbsıdııalaý qaǵıdalarynyń №10 «Teri men júndi bastapqy óńdeý jónindegi kásiporyndardy qurý jáne keńeıtý» jobasynyń pasportyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajet. Atap aıtqanda, teri men júndi tereń óńdeý jónindegi óndiristerdi qurý jáne keńeıtý jobalaryn sýbsıdııalaý múmkindikterin qarastyrý kerek. Sonymen qatar jańa shaǵyn jáne ortasha qýatty óndiristerdiń ashylýyn, jumys istep turǵan óndiristerdi keńeıtý ári jańǵyrtýdy yntalandyrý maqsatynda ınvestısııalyq salymdardy óteý úlesin ulǵaıtyp, óndiristik qýattardyń eń tómengi deńgeıi boıynsha talaptardy tómendetý kerek, – dedi M.Jumaǵazıev.

Budan bólek qoı sharýashylyqtarynan jáne turǵyndardan jún satyp alýdyń ortalyqtandyrylǵan júıesin uıym­das­tyrý maqsatynda elimizdiń barlyq óńirinde teri men júndi qabyldaıtyn ser­vıstik-daıyndaý pýnktterin qurý m­a­ńyzdy.