Qazaqstannyń qýatty elge aınalaryna kámil senemin

Atyraý oblysyndaǵy «Tatýlyq» tatar-bashqurt etnomádenı birlestiginiń múshesi Regına VALIShEVA: «Qazaqstannyń qýatty elge aınalaryna kámil senemin»

Qazaq jerinde kindik qany tamǵan, qazaq elinde ósip-óngen ózge ult ókilderi arasynda qazaqsha erkin sóıleıtinder jeterlik. Solardyń biri – Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi Regına VALIShEVA. О́ńirdegi baıyrǵy basylymnyń birinen sanalatyn «Prıkaspııskaıa kommýna» gazetinde otyz jyldan astam taban aýdarmastan jumys jasaıtyn áriptesimiz munaıly Atyraýdyń áleýmettik-ekonomıkalyq órkendeýin ár qyrynan kórsetýde talmaı eńbektenip keledi. Eńbegi jemissiz emes, ásirese, qazaqstandyq patrıotızm taqyrybynda jazǵan týyndylary «Meniń Otanym – Qazaqstan!» dep atalǵan respýblıkalyq mádenı jobanyń júldesin ıelendi. Sonymen birge, ol «Ajar» Qazaqstannyń isker áıelderi ulttyq konkýrsynyń ıegeri atandy. О́zi tańdaǵan kásibine adaldyǵynan aınymaı, qalamyn serik etken qalamger Regına Matıǵollaqyzy jergilikti jazýshylardyń shyǵarmalaryn orys tiline aýdarýǵa da ýaqyt taýyp júr. Sondaı sátti aýdarmasynyń biri – jergilikti aqyn Qadyr Júsiptiń «Aqqý» áńgimesi ótken jyly jaryq kórgen «Aınalaıyn, Atyraý!» kitabyna engizildi.  Qalamgerligimen birge jastar arasynda otanshyldyq sezimdi qalyptastyrýǵa, ultaralyq tatýlyq pen dostyqtyń nyǵaıýyna aıtýly úlesin qosyp júrgen tatar halqynyń ókili Regına Matıǵollaqyzynyń qazaq ánderin óz ultynyń jaýharyndaı jaqsy kóretinin, tipti, úıinde qazaqsha yńyldap án aıtatynyn kóp eshkim bilmeıtin shyǵar. Qazaqtyń salt-dástúrin, mádenıeti men tarıhyn, ádebıeti men tilin óz ultynyń qundylyqtaryndaı qurmetteıtin áriptesimizben aradaǵy áńgimemiz tómendegishe órbidi. – Regına Matıǵollaqyzy, siz qazaqstandyq patrıotızm taqyrybyna kóbirek qalam terbep júrsiz. Bul taqyrypty tańdaýyńyzdyń sebebi nede? – Suraǵyńyzdyń astaryn tú­sinip otyrmyn. Qazirgi qoǵamdyq formasııanyń ózgerýine oraı jýrnalısterdiń deni ekonomıkalyq taqyryptardy, sonyń ishinde munaı-gaz ónerkásibi, ne saıası taqy­ryptarda taldamalyq sarap­tamalar jazýǵa bet burdy. О́ıt­keni, bul salalar búgingi jahan­daný dáýirinde eń oqylymdy taqyryptardyń biri delinetin pikir qalyptasyp otyr. Alaıda, qoǵamdyq ózgeristerdi, jalpy, qaı eldiń de órkendeýin tek ekonomıkamen baılanystyrý ústirtteý bolar edi. Ekonomıkanyń yrǵaqty damýyna oń áser etetin basty faktor – el ishindegi saıası turaqtylyq. Demek, saıası turaqtylyǵy qalyp­tasqan memlekettiń órken­deýi de, keleshegi de kemel bolaryna eshkimniń daýy joq. Mine, osy turǵydan aıtqanda, biz­diń ortaq úıimiz – Qazaqstandaǵy ultaralyq dostyqty, saıası turaq­tylyqty odan ári bekite túsý úshin árıne, qazaqstandyq patrıotızmdi keńinen nasıhattaý qajet. Buǵan ózin Qazaqstannyń shynaıy patrıotymyn dep sanaıtyn ár azamat atsalysýy kerek dep oılaımyn. Meniń áke-sheshem de, ózim de qazaqtyń jerinde týyp-óstik, órken jaıdyq. Qazaq halqynyń keń dalasyndaı darhan kóńilinen molynan sýsyndadyq. Týǵan baýy­ryńnan da ystyq kórinetin tama­sha dostar taptyq. Osy elde kóp jylǵy eńbegimniń zeınetin kórip kelemin. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstandaǵy ár ulttyń ókili ulttyq qundy­lyqtaryn jańǵyrtýǵa, keıingi urpaǵyna nasıhattaýyna keńinen jol ashyldy. Demek, biz – qazaq­standyqtar qazaqstandyq patrıotızmdi qa­lyp­t­astyrýdyń belsendi atsa­lysýshysy bolýymyz qajet. Bi­rinshiden, bul taqyrypty tań­daýy­ma osy faktor sebep bolsa, ekin­shiden, muny ózimniń jýr­na­lıs­tik qalaýym dep te aıtýǵa bolady. Al eń basty sebebine toqtal­sam, bizdiń Qazaqstanymyz – mem­le­kettik rámizderi, Konstıtý­sııa­sy bar, ózindik damý jolyn tań­daǵan táýelsiz el. Bizdiń jáne bir ereksheligimiz, álemniń ózge bir­de-bir memleketinde buryn-soń­dy kezdespegen, elimizde tu­r­a­­tyn barsha ulttyń bárin bir sha­ńyraqtyń astyna biriktirgen Qa­zaq­stan halqy Assambleıasy bar. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sul­tan Nazarbaevpen Assam­bleıa­nyń V jáne VI sessııalary­na qatysqanymda kezdestim. El­­basynyń basty ustanymy – Qa­zaq­standaǵy ultaralyq tatý­lyq pen dostyqty saqtaý. Sol kez­desý­ler­den keıin eldegi ishki turaq­ty­lyq­ty burynǵydan berik bekite túse­tin tatýlyq pen dostyqty saq­taý, qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý tek Memleket bas­shysynyń ǵana emes, barsha qazaq­standyqtardyń azamattyq paryzy bolýy kerek degen oıǵa bekindim. – Sizdiń tańdaýyńyzben Atyraýdaǵy tatar-bashqurt etnomádenı birlestigi «Tatýlyq» dep atalypty. Sol ras pa? –  Qazaq pen tatar halyqtarynyń tilinde de, salt-dástúrinde de bir-birine uqsastyq óte kóp. Eki halyq ta bir-biriniń sózin jaqsy túsinedi. Tipti, keıbir sózderdiń bir-eki ár­pin­degi aıyrmashylyǵy bolmasa, negizinen maǵynasy eki halyqtyń uǵymynda bir sózdi bildiredi. Osyn­daı uqsastyqty «Tatýlyq» sózinen de anyq ańǵaramyz. Bul –uly dostyq, bereke, birlik degen sózderdiń balamasy. Jalpy, tatýlyq sóziniń aıtylýy, jazylýy ǵana basqa bolǵanymen, barlyq ult ta osynaý qundylyǵy joǵary bir aýyz sózdi qadir tutary anyq. О́ıtkeni, adamzat úshin tatýlyqtan, beıbit ómirden asqan eshqandaı qundylyq joq. Qazaq halqy sekildi tatar­lar da tatýlyqtyń qadirin je­te sezinedi. Ár otbasynda, óz­deri aýasyn jutyp, sý iship otyr­ǵan eldiń memleket quraýshy ulty­men bite qaınasqan týǵan Otanynda tatýlyqtyń qaımaǵy buzylmaǵanyn qalaıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaq­stan halqy Assambleıasyn qurý týraly Jarlyǵy shyqqannan keıin óńirlerde ár ulttyń etno­mádenı birlestikteri jumys jasaı bastady. Atyraý oblysyn­da turatyn tatar halqynyń ókil­deri de jınalyp, etnomádenı bir­lestik qurý arqyly ulttyq qun­dy­lyqtarymyzdy jańǵyrtý turǵy­synda aqyldastyq. Másele birlestiktiń ataýyna kelgende ártúr­li nusqalar aıtyldy. Men de óz oıymdy bildirip, «Tatý­lyq» sóziniń maǵynasy men má­nin tarqata aıtyp berdim. Eldi birlikke, berekege shaqyrar usyny­symdy birlestiktiń alǵashqy jetek­­shiligine saılanǵan Halıt Jamalıtdınov bastap, ózgeleri qyzý qoldady. – Sizdiń qazaqsha táp-táýir sóıleıtinińizdi baıqap otyrmyn. Qazaqshany qashan, qalaı úırenip júrsiz? – Shynymdy aıtsam, qazaq tilin úırenýime, ózimniń ana tilime óte uqsas memlekettik tilde sóıleýime áke-sheshemniń yqpaly óte zor boldy. Ákem Matıǵolla Hýsnýtdınov bir áke-shesheden taraǵan tórt ba­lanyń eń kenjesi eken. Úsh aǵa­sy birdeı soǵysqa attanyp, on úsh jasynda Gýrevtegi (qazirgi Atyraý) mashına jasaý zaýytyna jumysqa ornalasqan. Jumysty janyn sala atqaratyn eńbekqor ákem on bes jasynda «Uly Otan soǵysyndaǵy eren eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan. Soǵys jyldaryndaǵy aýyrtpalyq densaýlyǵyna keri áserin tıgizip, 57 jasynda ómirden ótip ketti. О́mirden ótkenge deıin soǵystan oralmaǵan úsh aǵasynyń bir deregin bile almaǵanyna ókinetin. Keıin elimizde soǵystan oralmaǵan, ne habar-osharsyz ketken jaýyngerler týraly shyqqan «Bozdaqtar» kitabynan ákemniń úsh aǵasynyń úlkeni Lenıngrad túbinde, ekinshisi – Mamaı qorǵanynda, úshinshisi Smolensk mańynda qaza tapqany jaıyndaǵy derekke qanyqtyq. Al sheshem – Urhııa Fahrýt­dınova joǵary bilimdi pedagog bolatyn. Sheshem 17 jasynda Maqat aýdanyndaǵy Baıshonas degen aýylǵa joldamamen muǵalimdik jumysqa jiberilipti. Sol aýylǵa júk mashınasymen barǵan eken. Jaz aıy bolsa kerek, kún óte ys­tyq bolypty. Sonda júk ma­shınasyndaǵy qazaq áıelderi meniń sheshemdi ózderiniń oramalymen kúnniń ystyǵynan qorǵashtap, qamqorlyq tanytqan ǵoı. Sheshem kózi tirisinde baıshonastyq qazaq áıelderiniń sol qamqorlyǵyn erekshe qımastyqpen udaıy eske alyp otyrýshy edi. Bir qyzyǵy, ákemniń de, she­shem­niń de ulty tatar bolǵa­nymen, otbasynda bir-birimen taza qazaqsha sóılesetinine talaı ret kýá bolǵanbyz. Bul olardyń jastaıynan qazaqtardyń arasynda óskennen, darhan daladaı keń peıildi ult ókilderiniń qam­qorlyǵyn kóp kórgennen keıingi syılastyǵy, qurmeti shyǵar dep oılaımyn. Bala kúni­mizde áke-sheshemnen alǵash ret «Sol kisiniń kóńilin taptym ba?», «Kisiniń kóńili qalmasyn!» degen naǵyz qazaqsha sózderdi estidim. Keıin sheshem «Aınalaıyn, adamdy renjitpe», «Kisini eshqashan qorlama» degen sózderdi qulaǵy­myzǵa qazaqsha quıyp otyratyn. Sheshem Tatarstanǵa týysqan­daryna barǵanda, elge oralýǵa asyǵatyn. Birde bylaı dep keldi: «Qandyaǵash stansasyna kelgenshe uıqym kelmedi. Stansadan basynda aq oramaly bar qazaq áıelin kórgen soń kóńilim jaılanyp sala berdi. Elime aman jetken ekenmin ǵoı dep, oı, bir rahattanǵanym-aı. Týǵan jerdiń qadirine ne jetedi, sodan Gýrevke jetkenshe, alańsyz uıyqtadym». Bizdiń dastarqanymyzdan baýyr­­­saq úzilmeıtin, qazaqsha et asy­latyn. Osynyń bári qazaq halqynyń salt-dástúrin, tarıhy men ádebıetin, mádenıeti men ónerin tereń bilýime, qazaqsha táp-táýir sóıleýime oń áser etkenin ja­syr­ǵym kelmeıdi. О́se kele áke-she­shemniń qazaqsha aıtqan osy sózderin saǵynatyn, jıi eske alatyn boldym. Bilesiń be, men bul kún­deri úı­de júrgende qazaq kompozı­tor­­lary­nyń ánderin súıip tyń­daý­dy ádetke aınaldyryp aldym. Ásirese, qazaq valsiniń koroli – Shámshi Qaldaıaqovtyń «Aq bantık», «Aqerke-Aqjaıyq», «Aqmańdaılym», «Ana týraly jyr» ánderin tyńdaǵandy erekshe jaqsy kóremin. Tipti, uıaly telefonyma qońyraý shalynǵanda Shámshi aǵanyń «Aqerke-Aqjaıyq» áni tógilip turady. Kúnine uıaly telefonyma birneshe qońyraý tússe, sonsha ret «Aqerke-Aqjaıyqty» tyńdaımyn. Tatar halqynyń ánderimen birge qazaqsha áýenderdi tyńdaǵan saıyn boıyma erekshe qýat bitkendeı, bir rahat kúıdi bas­tan keshemin. Basqasha aıtqanda, men qazaqtyń janyn bir kisideı túsine alamyn. Bul óz halqymnyń ónerine, salt-dástúrine, tarıhy men ádebıetine enjar qaraımyn, qurmettemeımin degen pikirim emes. – Qazaqstandaǵy san ult ókilderiniń basty baılyǵy retinde neni aıtar edińiz? – Baıybyna barǵan janǵa baı­lyq degenniń uǵymy tereń ǵoı. Bireýlerdiń qazirgi naryqtyq ekonomıka kezeńinde aldymen materıaldyq baılyqty birinshi kezekke qoıyp, soǵan qol jetkizý úshin jantalasyp jatatynyn túsi­nýge bolatyn shyǵar. Bul rette óz zamanynyń uly oıshyly Ser­vantestiń «Baılyq – baılyqqa ıe bolýda emes, ony jarata bilý­de» de­genindeı, bizdiń elimiz tola­ǵaı tabys túsirer tabıǵı baı­lyq­qa kende emes. Degenmen, ár qazaq­­standyqtyń, ásirese, el jas­tarynyń jahandaný dáýirinde jutylyp ketpeýi úshin ulttyq qundylyqtardy boıyna tereń sińi­rip, rýhanı baılyqty molynan jıǵanyn qalar edim. О́ıtkeni, ult­tyq qundylyǵyn qadirleı bi­le­tin, keıingi urpaǵyna amanattaı alatyn ult qana máńgilik bola alady. Qazaqstandyqtardyń basty baılyǵy – elimizdiń táýelsizdigi, ulttar arasyndaǵy myzǵymas dostyq! Men ózimniń Otanym –táýelsiz Qazaqstanymdy, ekono­mı­kalyq órkendeý jolyndaǵy jetistikterin árdaıym maqtan tutamyn. Bizde ultaralyq tatýlyq bar, ekonomıkalyq órkendeý bar, endi bizdiń aldymyzda bir ǵana maqsat turýy kerek. Ol – táýelsiz Qazaqstandy qýatty elge aınaldyrý. Bul úshin árıne, elimiz búgingi ekonomıkalyq jetistigin alda da jetildire túsip, sóıtip, álem­degi eń qýatty memleketterdiń aldyńǵy leginde bolýy tıis. Osy oraıda Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń barsha qazaqstandyqtardyń bar arman-maqsatyn bir arnaǵa toǵystyryp, táýelsiz Qazaqstandy básekege qabiletti 30 eldiń birine aınaldyrý jolyndaǵy izgilikti isiniń jemisti bolaryna, tek ekonomıkalyq ilgerileýmen shektelip qalmaı, ishki saıası turaqtylyqty, ultaralyq tatýlyqty búgingi qalpynda saqtaıtynymyzǵa, álemdik syn-qaterlerge batyl toıtarys berip, táýelsiz Qazaqstanymyzdyń qýat­ty elge aınalaryna kámil senemin. Áńgimelesken Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan». Atyraý oblysy.