Ishki mıgrasııa: Jastardyń áleýetin tıimdi paıdalanýǵa ne kedergi?

Bıyl respýblıkadaǵy jumys­syz­dyq deńgeıi 4,9 paıyzdy qurady. Fin­prom málimetterine súıensek, aýylǵa qaraǵanda (5–4,7 paıyz) qala­daǵy jumyssyz jastardyń úlesi, ási­rese qyz balalar arasyndaǵy jumys­syz­dyq kórsetkishi joǵary (4,1 paıyz). Sa­rapshylar pikirinshe, ishki mıgrasııanyń júıesizdigi, aýyldan qalaǵa jumys izdep kelgen jastardyń turaqty ju­mys taba almaýy sııaqty áleýmettik máselelerdiń ýaqytynda sheshimin tappaýy memlekettik organdar jumysynyń durys júıelenbeýin bildiredi.

Osy oraıda Memlekettik basqarý jo­ǵary mektebiniń professory, saıa­sı ǵylymdar doktory (Nazarbaev Ýnı­ver­sıtet) Dına Sháripovanyń aı­týynsha, jas­tar memlekettikten góri jeke sektorda jumys istegendi qalaı­dy. Mysaly, mem­lekettik sektorda isteıtinder sany – 21, jeke sek­torda – 62,9, ÚEU – 4,2 paıyz. Jas­­tar­dyń 41,9 paıyzy alǵan biliminiń jet­kiliksizdiginen óz mamandyǵyna saı ju­mys istemeıdi. Qazirgi kezde bilim alyp, jumys istep júrgender arasynda she­telde oqyp, sonda turǵysy keletinder bar.

Mysaly, bóten elge ketkisi kel­meıtinder 61,6 paıyzdy qurasa, ketýge sheshim qabyldaǵandar – 11,5, al 17,1 paıyzy bolashaqta ketýdi josparlaıdy. Jastar tańdaǵan elder qatarynda AQSh, Reseı, Eýropalyq odaq elderi men Kanada bar. «Adam quqyǵy, qaýipsizdik, demokratııa máselelerine alańdaýshylyq bildiretin jas býyn­nyń pikirinshe, memlekettik organdar jastar máselesin sheshýge tyrys­paıdy. Bul memlekettik saıasat, baǵdarlamalar men jastar úmiti ara­syndaǵy alshaqtyqty kórsetedi.

Qaýipsizdik jas urpaq úshin bas­ty qundylyq. Olardyń basym kóp­shiligi bilim alýdy ómiriniń mańyzdy bólshegi retinde sanaıdy ári 41 paıy­zyn alǵan biliminiń sapasy qana­ǵat­tandyrady. F.Ebert atyndaǵy qor tarapynan júrgizilgen bul zertteý­ge qatysqandardyń 24,1 paıyzy alǵan bilimine qanaǵattanbaıdy. Al jas­tardyń 52 paıyzyn bilim jú­ıesindegi sybaılas jemqorlyqtyń jáne oqý oryndaryndaǵy «baǵany satyp alýdyń» jıi kezdesetindigi alańdatady. Alǵan bilimderi álemdik eńbek naryǵynyń talaptaryna saı emes deıtinder 48,5 paıyz. Al jastardyń 45 paıyzy shetelderde bilim alǵysy kelse, 27,5 pa­ıyzy Qazaqstandaǵy bilimdi qana­ǵat etedi», dep atap ótti D.Sháripova. Professor atap ótkendeı, jastar arasynda paternalıstik kóńil kúı basym. Olar memleketten áleýmettik qoldaý jáne jeńildik (79 paıyz) kútedi. Al 36,7 paıyzy qajyrly eńbek etý ómirdi jaqsartady dese, 37,5 paıyzy bul pikirmen kelispeıdi. Jas býyn úshin qoǵamdaǵy baılar men kedeılerdiń arasyndaǵy alshaqtyq, onymen kúres máselesi de mańyzdy. Basym kópshiligi adam quqyǵy men bostandyǵyna (88,5), jas býynynyń jaǵdaıyna (88,4), áleýmettik ádilettilik pen barshaǵa arnalǵan áleýmettik jeńildiktiń bolýy­na (87,9), qorshaǵan ortany saqtaýǵa (88 paıyz) nazar aýdarý qajet dep sanaıdy. Al saıası apatııa jastardyń erekshe nazar aýdaratyn máselesi. Olar týystary jáne dostarymen saıasatty talqylamaıdy. Jastardyń 69,2 paıyzy Qazaqstannyń saıası ómirinde ózin-ózi kórsetý úshin bolashaǵynyń áldeqaıda jaqsy bolǵanyn qalaıdy. Qalaı aıtsaq ta, jastar Qazaqstannyń azamaty bol­ǵanyn maqtan tutady. Al 14–24 jas ara­lyǵyndaǵy qazaq­standyqtar «álem azamattarymyz» degen qaǵıdany ustanady.

Búginde elimizde 22-23 jas­taǵy­lardyń basym kópshiligi joǵary, kásip­tik-tehnıkalyq oqý oryndarynda bilim alady. Osy tusta olardyń jumyssyz qalýyna áser etetin birqatar faktordy oı tarazy­syna salyp kóreıik. Zertteýler kór­setkendeı, jastardyń deni oqý bitirisimen alǵan bilimine saı tabysy joǵary jumys istegisi keledi. Alaıda jumys berýshiler jas túlekter úshin qomaqty jalaqy usynbaıtyny anyq. Zamanaýı jumys berýshi moral­dyq, rýhanı qundylyqtardan góri ónim­di eńbekke basymdyq beredi. Kóptegen túlekke mundaı talaptar tıimdi emes, sondyqtan olar óz erkimen jumystan ketýge májbúr. Jastar kóp jaǵdaıda menedjment, zań, ekonomıka, bank isi sııaqty mamandyqtardy tańdaıdy. Alaıda qoǵamnyń jas músheleriniń qajettiligi men eńbek naryǵynyń talaptary sáıkes kele bermeıdi. Al eńbek naryǵynda bul mamandyqtarǵa suranys tómen. Osylaısha, kóptegen jas qolynda dıplomy bola tura óz mamandyǵymen sáıkes kelmeıtin salalarda jumys isteýge májbúr.

Osy oraıda mamandar Qazaqstanǵa ekonomıkalyq transformasııa qajet­tigin aıtady. О́ıtkeni aldaǵy tórt-bes jylda eńbek naryǵynda ahýal kúrdelene túsip, 2025 jylǵa qaraı Qazaqstanda jańa ınvestısııalyq jobalarǵa jumysshylar jetispeý­shiligi týyndaıdy.

Búginde respýblıkada 20-28 jas aralyǵyndaǵy ekonomıkalyq belsendi top 2 mln-nan asady. Olardyń deni (76,1) jaldamaly qyzmetkerler bolsa, 23,9 paıyzy ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar. Jumysqa ornalasý múmkindigi aıtarlyqtaı tómen óńirlerde ózin-ózi jumyspen qamtý jumystyń balama túri retinde tıim­di. Jastar sonymen birge bilim deń­geıi turǵysynan da aıtarlyqtaı ere­kshe­lenedi. Jumyspen qamtylǵan jas­tar­dyń 42,9 paıyzynyń joǵary jáne aıaqtalmaǵan joǵary bilimi bar bolsa, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan jas­tardyń arasynda joǵary bilimdi­ler 25,2 paıyzdy quraıdy. Al 15-28 jas aralyǵyndaǵy jastardyń 7 pa­ıyzǵa jýyǵy ne oqýda joq, ne turaqty jumysy joq.

Bul rette tıisti mınıstrlik birqatar óńirde damytý baǵdarlamalary aıasynda oqýǵa, jumysqa qulqy joq NEET sanatyndaǵy jastardyń úlesin azaıtýdy maqsat etedi. Sarapshylar jastardyń qoǵamda áleýmettenýine ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryndaǵy daǵdarystyń sebep-saldarynyń da áseri bar degen pikirde.

Búginde kóptegen ata-anany bala­synyń qaýipsizdigi alańdatady. Otba­synyń qolyna qarap, ata-anasynyń yǵynan shyǵa almaı qalǵan jastardyń kópshiligi ómirlik qıyn­dyqtarǵa beıim­siz keledi. Qınalyp jumys iste­gennen góri ata-anasynyń tabysyn paıdalanǵandy tıimdi kóretin jastar bar. Osyǵan uqsas sebepterden jastardyń belgili bir bóligi qoǵamdaǵy jalpy úrdisterden shet qalýda. Mamandardyń pikirinshe, munyń saldarynan jastardyń margınaldy ádetterdi boıyna sińirip, áleýmettik turaqsyzdyqqa, tipten qylmysqa barýy jıi kezdesedi.

Sarapshylardyń aıtýynsha, Qazaq­standa jas býynnyń áleýmet­tenýi­ne qatysty keshendi sharalar tolyqqandy jemisin berýi úshin otbasy, mektep, oqý oryndary men tıisti organdar yqpaldastyǵyn kúsheıtý qajet. Ási­re­se aýyldy jerden qalaǵa oqýǵa, ju­mys isteýge kelgen jastardyń áleý­mettik jaǵdaıy alańdatady.

Almaty, Nur-Sultan, t.b. qalalar­da beıimdeý ortalyqtarynyń jumy­syn jetildirý ýaqyt kúttir­meıdi. Osy oraıda zamanaýı qoǵamǵa beıimdeý, bolashaqqa degen senimsizdik jeteginde júrgen jastarmen jumys isteıtin psıhologııalyq resýrsty ortalyqtar qyzmetin arttyrýdyń mańyzy zor.

ALMATY