«Qallekı tynysy» qaı deńgeıde?

Dodadaǵa túsken spektaklder qatar­ynda Talasbek Ásemqulovtyń «Qunan­baı» (rejısseri – Bolat Uzaqov), Oralhan Bókeıdiń «Uıqym kelmeıdi» (rejısseri – Bázil Sultanǵazy), Roza Muqanovanyń «Bopaı hanym» (rejısseri – Juldyzbek Jumanbaı), Muhtar Áýezovtiń «Aıman-Sholpan» (rejısserleri – Oljas Jaqypbek pen Shyryn Mustafına), Halıfa Altaı, Hasen Oraltaıdyń «Altaıdan aýǵan el» (rejısseri – Farhat Mol­daǵalı), I.Shtraýstyń «Jubaılar jumbaǵy» (rejısseri – Nurlan Juma­nııazov), Mıgel de Servantestiń «Don Kıhot» (rejısseri – Álibek О́mirbekuly), Aıvon Mencheldiń «Kúzgi ińir» (rejısseri – Ulan Qarypbaev) qoıylymdary bar. Atalǵan premeralar teatrdyń búgingi shyǵarmashylyq kel­betin, dramatýrgııalyq týyndylardy sahnalaǵan rejısserlerdiń qııal qarymyn hám sonymen qatar akterlik sheberlik pen jaryq qoıý, grım, ssenografııa, bı, mýzyka jáne taǵy da basqa teatr óneriniń ózge de salalarynyń shyǵarmashylyq izde­nisterin baǵalaýǵa múmkindik jasady. Sol arqyly teatr trýppasynyń deń­geıi anyqtalyp, týdyrǵan óneri kásibı biliktilik bıiginde baǵalandy. Osyǵan oraı aptalyqqa tórelik jasaǵan sarapshylardan «qallekılikterdiń» qarymy týrasynda pikir suraǵan edik.

Nartaı ESKENDIROV,

PhD doktory, Qazaq ulttyq

óner ýnıversıtetiniń dosenti:

– «Qallekı tynysy» aptalyǵy shyn máninde teatr álemine úlken qýa­nysh syılaǵan óner jańalyǵy bol­dy desek, artyq aıtpaǵanymyz. Biz­diń olja – bir apta boıy teatr reper­týaryndaǵy premeralyq spektakl­derdi tamashalap, sodan rýhanı lázzat alǵanymyz. Sonymen aptalyqtyń bi­­rinshi kórsetilgen spektakli – 2021 jyl­­­dyń úlken jańalyǵyna aınalǵan T.Ásem­qulovtyń «Qunanbaı» dramasy­nyń qazaq teatrynda alǵash ret sahnala­nýy. Buǵan deıin Qunanbaı beınesin Abaıǵa arnalǵan spektaklderde jıi kezdestirgenimiz ras. Alaıda eli úshin aıanbaı ıgi ister jasap, sharıǵat jolyn ustanǵan qajy Qunanbaıdy jeke tulǵa retinde sahnaǵa shyǵarýǵa kez kelgen rejısserdiń qarymy jete bermeı­tinin aıtqymyz keledi. Qoıylym rejıs­seri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri B.Uzaqov. Ol buǵan deıin iri-iri týyndylarymen kórermender esinde qalǵany málim. Osy joly da kóp izdenis pen qajyrly eńbektiń nátı­jesinde «Qunanbaı» spektakli ózin­dik pálsapalyq mazmunymen baý­ra­dy. Qunanbaıdyń kelbetin akter Erlan Malaev kóńil tolqytar tereń izde­nisterge barmaı, óz deńgeıinde alyp shyqqan. Róldiń evolıýsııalyq damýyn­daǵy ishki tolqynystaryn jan-jaqty ashýǵa talpynysy asa baıqal­mady. Oǵan Qunanbaı minezindegi ıirim­derdi tereńdikpen jetkizý úshin áli de izdene túskeni abzal. Máselen, spektakl­den bir ǵana qarapaıym detal keltirip ótsek, Qunanbaıdyń tarıh boıyn­sha sol jaq kózindegi tyrtyqty bile­miz, al E.Malaevtyń beıneleýindegi Qunan­baıdyń oń jaq kózindegi tyrtyqqa kózimiz tústi. Osy spektakldiń ekinshi qura­mynda oıyn kórsetken akter N.Saýdan­bektiń Qunanbaıynda sol jaq kóziniń tyrtyǵyn kórgen bolatynbyz. Tarıh boıyn­sha bolǵan oqıǵany, detaldy ómir­de­gideı, shynaıy jasalǵany durys dep oılaımyz, osy jaǵyn eskerýimiz kerek.

Q.Qýanyshbaev teatryndaǵy ótken jyldyń taǵy bir úlken jańalyǵy – «Qallekı» teatr laboratorııasynyń ashylýy. Bul laboratorııanyń jastarǵa beretin múmkindikteri óte mol. Labora­torııa jetekshisi – Qazaqstan Jastar odaǵy «Serper» syılyǵynyń laýreaty Shah-Murat Ordabaev. Elimizde laboratorııalyq teatrlardyń qula­shyn keńge jaıyp, kóptep ashylyp jatqandy­ǵy qýantady. «Qallekı» teatr laboratorııasy O.Bókeıdiń «Uıqym kel­meıdi» dramasymen tusaýkeserin jasady. Spektakldiń rejısseri – Bázil Sultan­ǵazy. Bázil rejısserlik bilimi bolmasa da mundaı laboratorııalyq jumysty alyp, qoıylymdy kórkem­dik deńgeıi joǵary týyndyǵa aınaldyr­ǵany quptarlyq. O.Bókeıdiń «Uıqym kelmeıdi» dramasy­nyń aty aıtyp turǵandaı birden ózine baýrap ákete­di. Spektaklde jas akter­lerdiń búkil jan dúnıesimen berilip oınaı­tyn jankeshtiligi kózge birden túsedi. Qoıy­lym oqıǵasynda jastyq albyrt­tyq­pen bozbalalyq jasaǵan bas keıipkerdiń balalyq qatelikteri, ıaǵnı oılanbaı jasalǵan áreketteri úlken qasiretke ákelgeni shynaıy jetkizile otyryp kórermenge úlken oı salady. «Uıqym kelmeıdini» alý arqyly rejısser jasóspirimderdiń sanasyna sińetindeı oı aıtyp, jastardyń búgingi zamanaýı tilinde sóılegen akterler ázil-qaljyń­men, bımen kóptegen tereń máseleni ashyp kórsetken. Bolashaqta «Qallekı» teatr laboratorııasynda kórkemdik sapasy joǵary osyndaı shy­ǵar­malardyń kóbeıetinine senimimiz mol.

M.Áýezovtiń «Aıman-Sholpan» mýzy­kalyq komedııasynyń premerasy 2010 jyly 18-19 qarasha kúnderi ótken bolatyn. 2021 jyly 6-7 qarasha kún­deri jańartylǵan nusqasy sahnalandy. Spektakldiń sahnalyq nusqasyn jasaǵan rejısser – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Á.Orazbekov. Jańa ǵımarattyń úlken sahnasyna qaraı ıkemdelip jańartylǵan nusqasynda (O.Jaqypbek, Sh.Mustafına) mýzykalyq partıtýralarǵa kóp kóńil bólinip, kome­dııa­nyń janry jan-jaqty tereń ashyl­maǵanyn baıqadyq. Atap aıtqanda, Aıman men Sholpannyń mýzykalyq án aıtý, bı bıleý sahnalaryna kóńilimiz tolǵanymen, qoıylymda bir-birinen aýmaı qalǵan qos arýdy ajyrata almaı dal boldyq. Bas keıipkerlerdiń ózderine tán obrazyn, erekshelikterin daralaı túsetin qoıý minez, náziktik, sabyrlylyq, erkelik jetpeı qalǵan. Jaryq berý jónindegi sýretshi A.Bekbembetovtiń akterlerdiń mızanssenalaryndaǵy jaryqtyń sátti qoıylýyna, jalpy spektakl atmosferasyn shynaıy jet­kizýde jemisti ju­mys istegeni kóri­nip tur. Sondaı-aq qoıý­shy sýretshi Q.Maq­sutovtyń jasaǵan jumys­tary da aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyq.

M.Servantestiń «Don Kıhotyn» qazaq sahnasynda alǵash saraptaǵan rejıs­­ser Á.О́mirbekulynyń esimi «Don Kıhotqa» deıin J.Shanın atyndaǵy Shymkent qalalyq akademııalyq drama teatry sahnasynda qoıylǵan «Qoraz» spektakli arqyly teatr kórermenderine jaqsy tanylǵan bolatyn. Onyń jastyq maksımalızmi men eshqandaı senzýradan qoryqpaıtyn batyldyǵy basqa rejısserlerge úlgi boldy. Ol GITIS-te oqyp júrip osyndaı kesek jumystar atqardy. Rejısser bul qoıylymda da qazaq eliniń búgingi jaǵdaıyna salmaqty saraptama jasaı otyryp, qoǵamdyq kúrdeli máselelerdi shynaıy kórsete bilgen. Spektakl bastalǵanda «Kim Don Kıhot bolady?» degen ótkir másele qoıylady. Iаǵnı Don Kıhot bolý ońaı emes jáne odan da qıyny ózińdegi Don Kıhotty óltirip almaýdan bastaý alady. «Don Kıhot» arqyly qoǵamdaǵy ótkir máselelerdi ashyq synaǵan rejısser izdenisi men sahnalyq tosyn da tyń sheshimderi kóńilge qurmet ornyqtyrady. Qazaq teatrlaryna osyndaı batyl qoıylymdar kerek. Bul «Don Kıhottyń» qazaq sahnasyndaǵy ǵumyrynyń uzaq bolatyndyǵyna senimimiz kámil.

Baljan BEKMAǴAMBE­TO­VA,

teatrtanýshy:

– Apta­lyq bary­synda 8 spektakl tamashaladyq. Otan­dyq dramatýrgterdiń – 5, sheteldik qalamger­lerdiń 4 shy­ǵar­masy repertýar qorjynyn tolyq­tyrypty. Áıgili ıspan klassıgi Servan­testiń «Don Kıhot» romany Álibek О́mirbekuly men Mıras Ábildiń ınssenırovkasymen sahnaǵa qazaqtyń «Don Kıhoty» bolyp jol tartty. Tórt saǵatqa jýyq ýaqytta ótetin qoıylymda qazirgi qoǵamnyń aıqyn beınesin kórdik. Atalǵan týyndyda mádenıet, áleýmettik ahýal, qaýipsizdik, jumyssyzdyq, otbasy qundylyqtary, sybaılas jemqorlyq taǵy sol sııaqty zamannyń ótkir máselesi kóterildi. Álibek О́mirbekulynyń rejıssýrasymen sahnalanǵan bul «Don Kıhot» ashy shyndyqtyń birin qaldyrmaı jaıyp salyp, qazirgi dástúrli teatr spektaklderinen oqshaý, erekshe formada, tyń rejısserlik izdenistermen óz kórermenin «á» degennen baýrap áketti. Qazaq teatryna osyndaı qoıylymdar óte qajet. Sahnada Don Kıhot rólin keskindegen Erjan Nurymbettiń akterlik sheberligi, oıynnyń san qyrlylyǵy, tapqyrlyǵy spektakldiń ón boıyn sáýlelendire túsip, al onyń dosy Sancho Pansa rólindegi akter Nurken О́teýil bul joly kórermenge ozyq akterlik sheberliktiń ózge qyrynan tanyldy. Ártisterdiń oıyn ereksheligine laıyqty kıim daıyndaýda sýretshisi Shynar Elem­baevanyń eńbegin atap ótkimiz keledi.

H.Altaı men H.Oraltaıdyń «Altaı­dan aýǵan el» spektakli rejısser Far­had Moldaǵalıdyń qoltańbasymen sahnalanǵan jańa týyndylardyń biri. Inssenırovaka avtory – Mıras Ábil. Jıyrmasynshy jyldardyń qasiretti paraǵyn kóz aldymyzǵa aıqara ashyp, erkindikke umtylǵan, bodandyqqa ba­ǵynbaı ótken ultymyzdyń ór minezi men erik-jigerin kórsetetin bul qoıylymnyń taǵylymy tereń. Bir aıta ketetini, spektakl barysynda tarıhı hronologııalyq derekterdi baıandaı berý qoıylymnyń kórkemdik deńgeıiniń tómendeýine ákelip soqqan. Spektakl birneshe fınalmen aıaqtalady. Spektakldiń núktesin qoıý jumysyn áli de pysyqtaý qajet-aq.

Qallekı teatrynyń kameralyq zalynan zańǵar jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Uıqym kelmeıdi» shyǵarmasyn tamashalaý baqyty buıyrdy. QALLEKI teatr laboratorııasynyń sahnalaýynda kórermenge jol tartqan bul dramanyń jas rejısseri Bázil Sultanǵazynyń sahnalyq sheshimderi men qoıylymǵa laıyqty mýzyka tańdaýy kóńilge kóp úmit uıalatty. Qoıylymnyń reńin asha túsken jas akterlerdiń bet alysy da jaman emes. Spektakl kórermenge áser etti. Keı sátte kózge jas úıirdi, kúldirdi, saǵyndyrdy. Sahnalyq týyndynyń bas­ty mıssııasy da sol ǵoı. Kóńilge áser etý ıakı sanany selt etkizý. Jas óner­pazdardyń laboratorııasyna sáttilik tileımin.

Talasbek Ásemqulovtyń «Qunanbaı» dramasyn tamashaladyq. Qoıylymnyń ataýy «Qunanbaı» bolǵan soń teatrǵa kelgen kóziqaraqty kórermenniń sahnadan áýeli óz Qunanbaıyn izdeıtini zańdylyq. Rejısser Bolat Uzaqov basty keıipkerdiń beınesin ashýda Qunanbaıdyń ishki dúnıesine kóbirek úńilgendigi baıqaldy. Iá, biz biletin Qunanbaı óz zamanynyń bıleýshisi, óktemdik ókili edi. Tipti M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynda onyń ozbyr, qatygez minezin sıpattaıdy. Biraq bul joly sahnadan biz Qunanbaıdyń da pende ekendigin, Qudaıdyń aldynda dármensiz qul ekendigin, qatelesip, qııa basqan tustary úshin ókinetindigin, óziniń aınalasynda týǵandarynyń ıtjyǵys bop jaǵa jyrtyspaýy úshin jantalasqanyn, bitimgershilikke shaqyr­ǵysh tulǵa eken­digin baıqadyq. Sahnada tarıhı shyndyq­tan buryn, kórkem shyn­dyqty izdegen durys. Ár sýretker óz «Qunanbaıyn» sahnalaıdy. Akter Erlan Malaevtyń Qunanbaıy keı sátteri qaharsyz Qunanbaı bolyp kórindi.

Amerıkalyq dramatýrg A.Mencheldiń «Kúzgi ińir» tragıkomedııasynyń ja­ryq­qa shyǵýy teatrdyń úlken býyn ártis­teriniń ónerine keń tynys, tyń izdenis syılady desek, qatelespeımiz. Qoıylymnyń negizgi keıipkerlerin beınelegen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Kúlııa Qojahmetova, Aıman Aımaǵambet, Maıra Omar bastaǵan talantty akterler shoǵyry sahnanyń sánin keltirdi. Jyldyń tórt mezgilindeı jylystap jatqan ómirdiń sońǵy kezeńi jaıly syr shertip, júrektiń názik sezimin qoz­ǵaı­­tyn qoıylym ataýyn «Kúzgi ińir» dep qazaqshalaǵan aýdar­ma avtory N.Saýdanbektiń sheberligi atap ótý­ge turarlyq. Sahna dekorasııasy ásem bezendirilip, qoıylymnyń aıtar oıyn dóp basqan. Deıturǵanmen, eki saǵatqa jýyq sozylǵan spektaklde bir­saryndylyq basym ekendigi baı­­qa­lady. Akterlerde shynaıylyq tap­­shy. Keıipkersyndylyqpen emes, keıip­kerjandylyqpen oınasa, júrek­terge jeter me edi...

Jazýshy-dramatýrg Roza Muqanova­nyń «Bopaı hanym» tarıhı tragedııasyn Qallekı teatrynyń repertýaryn túrlendirgen, jańa lep syılaǵan úzdik týyndyǵa jatqyzýǵa bolady. Bopaı hanymdy sahnalaǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Leılo Beknazar-Hanınga kúrdeli keıipkerdiń bolmysyn ashýda qatelespegen. Biz sahnadan aqsúıek bolmysty Bopaıdy kóre aldyq. Ábilqaıyr han beınesindegi Erjan Nurymbettiń oıynyndaǵy han minezine tán qaısarlyq, kúresker tul­ǵanyń bet beınesi spektakl shyraıyn engizdi.

Uly jazýshy M.Áýezovtiń áıgili «Aı­man-Sholpan» komedııasy zamanaýı úlgide qaıtadan jandanypty. Kome­dııa janrynyń júgi áldeqaıda aýyr. «Jańartylǵan qoıylym ezýge kúl­ki úıir­di me?» degen zańdy suraq oıǵa ora­lady. Osy suraq turǵysynan alyp qara­ǵanda negizgi keıipkerlerdi keskin­degen jas býyn akterlerge áli de kóp izdenis qajet. Kúldire bilý – úlken óner. Spektakl janry mýzykalyq komedııa bolǵannan soń, jandy daýysta án salyp, yrǵaqty bıge ilesip, komedııanyń negizgi mıssııasy qaltarysta qalyp qoıǵany belgili.

I.Shtraýstyń «Jubaılar jumbaǵy» – komedııasy repertýardan túspeı kele jatqan úzdik komedııalardyń biregeıi. Otbasylyq ómirdiń qıyndyǵy men qyzyǵyn qatar sýretteıtin názik komedııa óziniń kóńildi dınamıkasymen, kórermenge ońaı qabyldanatyn áýezdi ánimen tartymdy spektakl túze bildi. Jańartylǵan nusqasy keń sahna tórinde jarqyraı tústi. Bul rette qoıýshy sýretshi Qanat Maqsutovtyń, kıim sýretshisi Shynar Elembaevanyń eleýli eńbekteri sátti týyndyny jaryqqa shy­ǵa­rýǵa zor úles qosqan. Spektakl barysynda jarq etip, erekshe este qalǵan epızodtyq beıne – akter Dastan Álimovtiń «Zyndan kúzetshisi» ekeni sózsiz.

P.S. «Qallekı tynysy» aptalyǵy – teatrdyń sońǵy bir jylda jetken jetistikteri men kemshilikterin saraptaýǵa jol ashqan jaqsy joba bolǵany anyq. Bastysy, shyǵarmashylyq ujym kásibı mamandar pikirin tyńdap, erkin pikirtalas arqyly shyǵarmashylyq jańa beleske qadam basty. Al aptalyq qorytyndysy boıynsha, «Don Kıhot» spektaklindegi Sút ana beınesi úshin teatrdyń jetekshi aktrısasy Aınur Bermuhambetova «Úzdik aktrısa», Don Kıhot róli úshin Erjan Nurymbet «Úzdik akter», Sancho Pansa róli úshin Nurken О́teýil Shámil Júnisov atyndaǵy «Ekinshi plandaǵy úzdik ártis» atalymynda top jarsa, atalǵan qoıylymnyń rejısseri Álibek О́mirbekuly Ázirbaıjan Mámbetov atyndaǵy «Úzdik rejısser» júldesin ıelendi. Sonymen qatar aptalyq aıasynda Áshirbek Syǵaı atyndaǵy «Sahna sańlaǵy» syılyǵy «Bopaı hanym» spektaklindegi Bopaı beınesi úshin Leılo Beknazar–Hanıngaǵa, Qadyr Jetpisbaev atyndaǵy «Sahna sańlaǵy» júldesi «Kúzgi ińir» tragıkomedııasyndaǵy Ida róli úshin Kúlııa Qojahmetovaǵa tabys etildi. Murat Nasıpov atyndaǵy «Epızodtaǵy er adam beınesi úshin» jáne Sholpan Muqysheva atyndaǵy «Epızodtaǵy áıel adam beınesi úshin» atalymdarynda teatr ártisteri Dastan Álimov pen Inabat Ábenova marapattaldy. Sholpan Elgezekova atyndaǵy «Shyǵarmashylyq izdenisi úshin» syılyǵy «Uıqym kelmeıdi» spektaklin qoıǵan rejısser Bázil Sultanǵazynyń, Jaqyp Omarov atyndaǵy «Spektaklge mýzyka jazǵan jyl kompozıtory» atalymyndaǵy júlde Oljas Jaqypbektiń mereıin ústem etti. «Úzdik grımdeýshi» – Láılá Sqaqova, «Úzdik jaryq qoıý boıynsha sýretshi» – Azamat Bekbembetov dep tanylsa, «Úzdik ınssenırovka» atalymynda teatrtanýshy Mıras Ábil marapattaldy.