Halyq jańa saıası partııalardy qoldaýǵa daıyn

Bul týraly Prezıdenttiń ózi de aıtty, bul reformalardyń jańa baǵdarlamasynda búkil qoǵamnyń úni estilip, eskerilgenin, onyń Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi músheleriniń, zańgerlerdiń, saıasat­ta­nýshylardyń, táýel­siz jáne memlekettik sarap­shy­lardyń, sonyń ishinde Prezıdent janyndaǵy QSZI usynymdaryn eskere otyryp ázirlengenin kór­setedi.

Joldaýdyń kópqyrly bol­ǵany sonshalyqty, ár adam ózi úshin mańyzdy dúnıe taýyp, nazary ártúrli jaǵdaıǵa túsetini anyq. О́zim úshin mańyzdy 4 tar­maqty anyqtadym:

Prezıdent saıası refor­ma­lardyń qajetti ári ózekti ekenin atap ótti. Olardy júrgizbesek, tıimdi ekonomıkalyq damý, aza­mattyq qoǵam qurý, tipti ege­mendigimiz ben táýelsizdigimizdi saqtaý múmkin emes ekeni aıtyldy. Men úshin eń mańyzdy tusy osy boldy. Álemniń barlyq damyǵan elderiniń jetistigi qalanatyn irgetas, ol ınklıýzıvti saıasat – ınklıýzıvti ekonomıka men qoǵamnyń bastaýshysy.

Mańyzdylyǵy boıynsha ekinshi tarmaq Memleket bas­shy­synyń «qarqyndy ózgerip jat­qan jaǵdaılarda eldiń damýyn aıtarlyqtaı tejeıtin shekten tys tóreshildikti joıý qajet», de­gen oıy boldy. «Jaǵdaıǵa je­del den qoıý kerek, munda bıýro­kra­tııalyq formalızmge jol berilmeıdi», dedi Prezıdent.

Úshinshisi, júıe Prezıdentke tuıyqtalmaı, ókilettikterdi Par­lamentke ǵana emes, basqa da ortalyq organdarǵa, sonymen qatar aımaqtarǵa berýi mańyzdy. Jergilikti jerlerde kóbirek ókilet, basqarý quraldary men bıýdjet beriletin bolady.

Búkil álemniń tájirıbesi kór­setkendeı, birde-bir bılik ortalyq­tan máselelerdi sheshe almaıdy, adamdardy tolǵan­dyratyn barlyq máselelerdi bir jerden qamtý múmkin emes. Bul negizinen turmystyq máseleler: sý qubyryn salý, aýylda jol salý, jergilikti mektepti jóndeý, jas dárigerlerdi, muǵalimderdi tar­tý, jumys oryndaryn qurý. Mu­nymen aýdandyq jáne aýyl­dyq deńgeılerde jergilikti bılik aınalysýǵa tıis.

Sonymen qatar óńirler ara­syndaǵy ishki óńirlik ónim kólemi boıynsha alshaqtyq qazir­diń ózinde 10 esege jetti. Áleý­mettik ınfraqurylymmen qam­ta­masyz etilý deńgeıinde aıyr­ma­shylyqtar bar. Mysaly, dári­gerler sany boıynsha damyǵan jáne artta qalǵan aımaqtar arasyndaǵy aıyrmashylyq – 3 ese, aýrýhana tósekteriniń sany boıynsha 2 ese kóp. О́ńirler bo­ıynsha 1 jastan 3 jasqa deıingi balalardy balabaqshamen qamtý kórsetkishteri Almaty qalasynda 13,9%, Túrkistan oblysynda 68,0% aralyǵynda qubylady. Máselen, oblys ortalyǵyna aınalatyn Jezqazǵan qalasynda 2015-2020 jyldary halyqtyń tabıǵı ósiminiń tómendeýi, kóshi-qonnyń azaıǵany baıqaldy.

Tórtinshi – saılaý júıesin odan ári jetildirý. Álemdik táji­rıbe proporsıonaldy jáne majorıtarlyq júıeniń tandemi, ıaǵnı saılaý júıesiniń aralas modeli tıimdi ekenin kórsetedi. Aralas saılaý júıesi óńirlik ókil­dikti qamtamasyz etýge jáne óńir­lerdiń múddelerin ilgeri­letýge, sondaı-aq bir mezgilde par­tııalyq júıeni damytýǵa múmkindik beredi.

2022 jylǵy aqpanda Pre­zıdent janyndaǵy QSZI júr­gizgen áleýmettik saýaldama nátıjeleri el azamattarynyń 43,7% bóligi ǵana saıası partııa­larǵa senim bildiretinin kórsetti. Shyn máninde, saıası partııalar basqa saıası ınstıtýttarmen sa­lystyrǵanda azamattardyń eń tómengi senimine ıe. Alaıda ha­lyq tarapynan jańa saıası par­tııalarǵa degen suranys bar. Res­pondentterdiń jartysyna jýyǵy, 48,4%-y eldiń saıası jáne ekonomıkalyq damýyna úles qosa alatyn jańa saıası partııany qoldaýǵa daıyn.

Erkin TUQYMOV,

Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory