Ahańnyń batasyn alǵan tergeýshi

Tergeýshiniń áńgimesin 1991 jyly «Torǵaı tańy» gazetiniń tilshisi Tólegen Seıdahmetov pen aýdandyq radıonyń qyz­met­keri Sultanǵalı Beısekeev jazyp alǵan.

Hamza Nurjanov 1904 jyly 1 qań­tar­­da sol kezdegi Qaratorǵaı bolysy, bú­gin­gi Amangeldi aýda­ny­nyń Baıǵabyl aýylynda dú­nıe­ge kelgen. Alǵash bolys Túr­ke­baıdyń Baımuraty ashqan aýyl mektebinen saýat ashqan zerek shákirt keıin Batpaqqaradaǵy eki synyptyq mektepti támamdap, odan Torǵaıdaǵy Ivanov mek­te­binen 4 klastyq oryssha bilim alyp shyǵady. 1927-1930 jyldary Orynbordaǵy rabfakta oqıdy. Odan elge kelip, partııa jumysyna aralasady. 1931 jyly aýdandyq qaýipsizdik komıteti bas­tyǵynyń orynbasary bolyp ta­ǵ­aıyndalǵan H.Nurjanov Bat­paq­­­qara kóterilisine qatysty qyl­­­­mys­tyq isti tergep kózge tú­­sip, kóp uza­maı Al­matydaǵy ish­ki is­ter halyq komıs­sarıatyna ter­­geý­shi qyzmetine aýys­ty­ryl­ǵan eken.

– Byltyr sáýir aıynda alǵash bolyp Alashtyń rýhanı kósemi Ahmet Baı­tursynulynyń 150 jyldyǵyna ar­nalǵan «Uly dala­nyń uly tulǵalary» atty kósh­peli kórme uıymdastyrdyq. Osy shara barysynda seksen jas­­taǵy tergeýshiniń óz aýzynan dıktofonǵa ja­zylyp alyn­ǵan áńgimeni tyńdadyq. Kór­me­niń ashylý rásimine arnaıy kelip qatys­qan Almatydaǵy Ahmet mýzeı-úıiniń dırektory Raıhan Imahanbetke osy aýdıo­jazbanyń kóshirmesin tartý ettik. Hamza Nurjanov – Aman­geldi Imanov, Keıki batyr, Áb­diǵapar han syn­dy tarıhı tulǵa­lardyń kózin kórgen adam. Búginde tergeýshiniń esteligi eń qundy jádigerlerimizdiń qata­rynda tur, jan-jaqtan surap, qyzyǵýshylyq tanytyp jat­qan­dar da kóp, – dedi mýzeı basshysy Marǵulan Ospanov.

Tarıhı estelikti biz de bastan-aıaq mu­qııat tyńdap shyqtyq. 1933 jyldyń qara­­shasynda H.Nur­ja­nov qyzmet ba­by­­men Aral óńirine aýysypty. Odan Al­ma­tyǵa shaqyrtylady. Munda bir jyl­dyq jedel tergeýshiniń oqý­yn úzdik bitirip, NKVD janynan jumys isteı­tin memlekettik saıası basqarmanyń ýáki­let­ti ókili bolyp qyzmetke kiredi.

Estelik «Esterińde bar shy­ǵar, Shy­raq­­bek Qabylbaev degen ishki ister mı­­nıs­tri bolǵan, sol ekeýimizdi qyzmetke alyp qaldy. 3-shi bólimde jumys is­te­dik. Bólim bastyǵy – Vahtang Hvorosıan degen podpolkovnık. Sonyń qaramaǵynda istedik. 1937 jyl. Bir kúni qyzmet ústinde sol kisi kabınetine shaqyryp al­yp: «Osynda túrmede Ahmet Baı­tursynov deıtin eski Ala­shor­danyń bastyǵy otyr. So­nyń tergeýin sen aıaqtaısyń. Sa­ǵan senip tapsyryp otyrmyn. Biraq baıqa, ol «staryı volktyń» naǵyz ózi. Onyń Keńes óki­metine istemegen qas­tandyǵy, qarsylyǵy qalǵan joq. Úl­ken daıyndyq kerek. Jan-jaqty da­ıyn­­dalyp, tergeýdi aıaqtaıtyn bol, dedi. Ahańmen sóılesý úshin arhıv qaz­dym. NKVD-nyń úlken bir bólmesi tol­ǵan Alashordanyń qujattary eken. Sol dokýmentterdi qoparyp, Ahmettiń kóp­tegen kitaptaryn oqyp, eriksizden óleń­derin jattadym. 5-6 kúnge deıin qaqyr­ǵam joq» dep bastalady.

Bul jerde aıta ketetin bir nárse bar. Alash kósemin buǵan deıin tergep, eń aýyr jaza ta­ǵaıyn­daýǵa jetkilikti ilik­tiń bá­rin muqııat túgendep, jeter je­­rine jetkizip qoıǵan tisqaq­qan bas tergeýshi, 3-bólimniń bastyǵy ákki Vahtang Hvo­ro­sıan aldyndaǵy aıyptalýshynyń eki­niń biri emes, telegeı-teńiz bilim ıesi, Orynbor, Qazan, Ýfa, Tashkent tóńi­re­gine belgili qaıratkerler men zııalylardy bylaı qoıǵanda, bútindeı bir ha­lyq­tyń arqa tutqan ardaǵy, asa qadirli adamy ekenine ábden kóz jetkizgendikten qudaı men keleshek aldyndaǵy aýyr jaýap­ker­shilikten qorqyp, istiń soń­ǵy núktesin qoıýdy óz qara­ma­ǵynda qyzmet atqaryp jatqan qatardaǵy tergeýshige ysyrǵan sııaqty.

Bulaı deıtinimiz, Ahań óziniń sońǵy tergeýshisi qoıǵan suraq­tar­ǵa jaýap ber­gende aqta­lýǵa esh umtylmaıdy. Orys óktemdigine qarsy ekenin búkpesiz aı­ta­dy. «Qaraǵym-aı!», «Shyraǵym-aı!» de­gen qaratpalardy qystyra otyryp, aldynda NKVD ókili emes, jas bala otyrǵan sııaqty jaýap qatady. So­ǵan qara­ǵanda, suń­ǵyla aqyl ıesi óz taǵ­dy­rynyń áldeqashan sheshilip qoı­ǵa­­nyn Hamza tergeýshini kórip, bil­meı tur­ǵan­da-aq sezse kerek.

Qart tergeýshi múdirmeı jatqa oqyp, aýdıo­jazbada qaldyrǵan shyǵar­ma­lar­dyń mazmunyna úńilsek, tergeýshiniń Ahańnyń «qylmysyn» dáleldeýge sep­ti­gi tıip qalady-aý degen kósemsózder men óleńderdi iriktep jattaǵanyn ańǵa­rý­ǵa bolady. Oıymyzdy rastaý úshin qysqasha úzindi keltire keteıik.

«Men Ahańa siz 1917 jyly Oryn­bor­da ótken Birinshi jalpyqazaq sezine qatystyńyz. О́k­i­metke qarsy boldyńyz. Keńes ókimetine. Ne sebepti qar­sy bol­dy­ńyz? Sizdiń «Kók esek­­terge» degen óleńińizde: «Ne ja­zyp em, Qudaı-aý, men qa­zaq­­qa, múbtala salǵandaı bul azapqa, adamshylyq esebine kiri­sip, qoly jetsin degendik pe azatqa? Bar ma, qazaq, munan basqa qylǵanym? Neńdi shashtym, neńdi buzdym, bylǵadym?», depsiz. Al «Anama hatyńyzda»: «Bara almaı, ótirikshi bolyp ábden, Semeıdiń túrmesinde otyr balań. Mal urlap, kisi óltirgen aıyby joq. О́kimet, ór zorlyqqa ne bar sharań!» dep taǵy jazypsyz. Eńbekshilerdiń ókimetine nege qarsy boldyńyz? Aq patsha Aqtas, Baıtursyn ákelerińizdi ıtjekkenge aıdatyp edi ǵoı. Sol kezde 13 jasta ekensiz. Jýannan qorlyq kóre tura kedeıdiń ókimetine nege qarsylyq bildirdińiz?, dep edim tolyq jaýap bere qoımady. Tek «Aı, shyraǵym-aı, qazaq derbes ókimet bola ma degen umtylys qoı. Ár nárseniń óz zamany bolady!» dep qysqa qaıyrdy, – deıdi ardager tergeýshi.

Qart chekıstiń aıtýyna qara­ǵanda, Ahmet Baıtursynuly óte mádenıetti, sypaıy adam bol­ǵan. О́leńderin jattap alǵan tergeýshige «Zerek bala ekensiń», dep rızashylyq bildiripti. Sol kezde Hamza Nurjanov 33 jasta bolsa, Ahań 65-te eken.

– Ahań ekeýmiz joldas bol­dyq biraz kún tergeýde, árıne. Jasyratyny joq, óki­met­ke qarsy boldy ǵoı. О́zi «halyq jaýy» bola tura, maǵan alǵys aıtty. Siz ǵalym adamsyz, átteń biraq óz óle­ńi­ńiz ózińizge qarsy aıǵaq berip tur deımin. Ahań: «Zereksiń», dep jymıǵan bolady. Sózge ustalyǵy, sóıleý máneri erekshe edi. О́te ornyqty adam bolatyn. Asyp-sasý degendi bilmeıtin sabyrdan somdalǵan jan edi. Ol kezde egde tartyp qalsa da, únemi saqalyn qyryp, ózin óte taza ustaıtyn. Qys­ty­ryp qoıa­tyn kózildirigi bar. Altyn shynjy­ryn qulaǵyna ilip qoıady. Orys kem­­piri bar, on kún-on bes kún saıyn toq­­taýsyz kezdesýge kelip júrdi. Kabı­net­tiń shetine otyrǵyzam. Ekeýi áń­gi­me­lesip, shúıirkelesip, tamaǵyn be­rip otyrady. Ábden sóılesip bolǵan soń, «Aha, boldyńyzdar ma?», deımin, «Boldyq», deıdi. Men de ózimdi sypaıy ustadym. О́ıtkeni, danyshpan adam ǵoı. Túrmede basqa tergeýshi jaýap alyp jatqandarmen birge otyrdy ǵoı. Eń sońǵy kezdeskenimizde: «Basqa tergeýshilerge barǵandar zábir kórip keledi eken, qaraǵym. Ádil adam ekensiń, ne zorlyǵyń joq, ne sógisiń joq. Úı-ishimmen kezdesý surasam, bir sózge kelmeı ruqsat berip turdyń. Qudaı beretin adamsyń, shyraǵym!», dedi. Ahańnyń bergen batasy qabyl bolǵan shyǵar. Qudaıǵa shúkir, búginde óz kindigimnen taraǵan jetpiske tarta urpaǵym bar, – depti tergeýshi.

Qyzyl kommýnıst Hamza aqsaqal 98 jasynda dúnıe saldy. О́miriniń sońyna deıin Amangeldi aýdanyndaǵy Baıǵabyl aýylynda turdy.

– Endi NKVD-da neshe túr­li tergeý­shi­ler bolǵan ǵoı. Biraq sonyń ishin­de meniń ákem – qazaqsha taza sóıleıtin, Ahmet Baıtursynovtyń búkil shyǵar­ma­­shylyǵyn jaqsy bilgen kisi. Orys-qazaq tilin birdeı bil­di. Ákem marqum: «Ahańnyń isin maǵan ber dep surap alǵan joqpyn. Revolıýsııa jaýyngeri retinde bas salyp tapsyrady. Sony isteısiń, mindetińdi durys atqarmasań, basyń ketedi. Tergeýshi de qyl ústinde, baqy­laýdyń ústinde baqylaý ǵoı. Sol kezde kóptegen tergeýshi jaýapqa tar­ty­­lyp ketti» deıtin. Biz Ahańnyń óleń­derin bala kezimizden ákemizden es­tip, bilip óstik. Ákem jaryqtyq Ahań­nyń shyǵarmalaryn jatqa aıtyp, ónegesin bizge ósıet etip otyratyn. «Ahmet danyshpan, áýlıe adam edi. Jany men ary, oıy men boıy taza edi. Ol kisimen kezdesip, az kún áńgimeleskenim qudaıdyń maǵan bergen syıy dep bilemin. «Shyraǵym» dep sóıleıtin» dep otyratyn ákem. Ákem Ahańnyń batasyn alǵan adam. Ákeme deıingi tergeýshiler Bádrısapa anamyzdyń túrmege alyp kelgen tamaǵyn bergizbeı, kezdestirmeı ustapty. Basqa tergeýshilerdiń kóbi uıyqtatpaı tergeý tásilin qoldanǵan. Biz­diń ákemiz kerisinshe ekeýin kezdestirip, tamaǵyn bergizip, erli-zaıyptylardyń uzaǵyraq birge bolýyna múmkindiginshe jaǵdaı týǵyzýǵa tyrysqan. Ahań ákem otyrǵan keńsege jeti saıyn jaýapqa kelip, jeti saıyn Bádrısapamen kezdesip otyrǵan. Soǵan razy bolǵan Alash kósemi ákeme «Qashanda osyndaı adal bol! О́rkeniń óssin, úbirli-shúbirli bol! Bilimdi jastar, sender aman bolyńdar, halyqtyń ıgiligine jumys isteńder», dep aq batasyn beripti. Sodan, mine, ákemiz kindiginen taraǵan 4 ul, 4 qyzdy baǵyp-qaǵyp, jaqsy tárbıe berip ósirdi. Ákem Ahań zamannyń qalybyna syımaı ketti deıtin. Men ózim – qurylys ınjenerimin. Jumys babymen Ahańnyń Aqkóline jıi baryp turdym. Kezinde Arqalyqta «Torǵaı aýyl qurylysy» degen bolǵan. Sol mekeme Aqkólde jańa mekteptiń qurylysyn bastap, sodan ol turyńqyrap qalǵan eken. Qostanaı oblysynda departament basshysy bolyp jumys istep júrgende, Aqkólge qurylys jobalaý­shy mamandardy aparyp, jergilikti halyqpen kezdesip, mektepti aıaǵyna deıin saldyrtyp ber­gen­min. Muny da taǵdyrdyń ózime degen syıy shyǵar dep joramaldaımyn, – dedi búginde Qostanaı qalasynda turatyn tergeýshiniń ortanshy uly Jomart Nurjanov.

Mýzeıdegi aýdıojazbada: «Ahmettiń sotyna qatysa aldy­ńyz ba? Soty qalaı ótti? О́kim qalaı shyǵaryldy? Oryn­dal­ýy qalaı boldy?», dep suraǵan til­shi­ge qart kommýnıst «Ondaıǵa bizdi qatystyrmaıdy. Áskerı sottyń kóshpeli alqasy degen keledi. «Úshtik» deıdi ony. Kileń joǵarǵy shendi ofıserler. Ahmettiń soty bastalyp jatqanda meni de aldyrtty. Ahań tur, áıdikter otyr. Bir ofıser: «Tergeýshiniń qolyndaǵy qujatqa zorlyqpen qol qoıǵan jerińiz boldy ma?», dep surady. Ahań: «Joq, maǵan bul tergeýshi eshqandaı zorlyq jasaǵan joq. О́zimniń aıtqanymdy jazdy», dedi. Osydan keıin meni sot bolyp jatqan jerden shyǵaryp jiber­di. Sot ne úkim shyǵardy, Ahańdy qaıda jiberdi, onda sharýamyz joq. Úkimdi jańalaıtyn bolsa, oǵan deıingi tergeýshiniń júıkesi buzylady, durys tergemeıdi dep qa­tystyrmaıdy olar. Tártibi solaı. Úkimdi oryndaýshylar jazalanýshyny basqa jaqqa alyp ketedi. Al Ahmetke qatysty bir­neshe tergeýdiń qorytyndysy bar. Aldynda sottalǵan. Maǵan deıingi tergeý qu­jat­tary bar. Úkim shyǵarar kezde sonyń bári eskeriledi. Ol endi belgili Keńes ókimetine qarsy adam. Odan basqa ne deısiń endi?», dep jaýap beripti.

Asyl Ahań, osylaısha, qandy qapas­tan qaıta shyǵar jol joq ekenin anyq bile tura, ymyrasyz maıdannyń qarsy shebinde turǵan jas kommýnısti jaman­dyq­qa qımaǵan. Kerisinshe, tergeýshiniń amandyǵyn tilep, batasyn arnap, alǵys aıtyp ketipti.

Qostanaı oblysy