Qýatty armııa – qaýipsizdik kepili

Prezıdent áskerı-kólik avıasııa parkin tolyqtyrý qajettigin de basa aıtty. 2022 jylǵa arnalǵan qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany satyp alý josparyn qaıta qaraýdy tapsyrdy. Memleket basshysy mejelep bergen bul tapsyrmalar qanshalyqty oryndalyp jatyr?

Ras, ǵalamdyq qaýipsizdik pen geosaıası ahýal kúrdelene túsken saıyn Qazaqstan armııasy da joǵyn joqtap, kem-ketigin túgendeýge kiristi. Ásirese kórshi elder arasyndaǵy kún sanap kúrdelene túsken shıelenis ásker salasyndaǵy reformalardy qaıta jańǵyrtyp, keı máselelerdi myqtap qolǵa alý qajettigin uqtyrdy.

Qoǵamnyń Qazaqstan armııasynyń ále­ýe­tine degen kózqarasy árqıly. Kóńildi kúpti etken suraqtar da bar. Sonyń eń bastysy – «El basyna kún týsa, áskerimiz Qa­zaqstandy qandaı qarý-jaraqpen qor­ǵaıdy? Elimiz qorǵanys qabiletin nyǵaıtýǵa qanshalyqty kóńil bólip otyr? Biz­de qandaı qarý-jaraq bar? Armııamyz Keńestiń eski-qusqysynan qutylyp, úzdik tehnologııa men tehnıkaǵa qol jetkizdi me?» degen suraqtar. Kóptiń kókeıinde júrgen osy máselelerdi elimizdiń Qor­ǵa­nys mınıstriniń orynbasary, general-leıtenant Rýslan Shpekbaev táýel­siz­dik­tiń túpqazyǵy – myqty armııa degen ult­tyq múdde turǵysynan aıshyqtap berdi.

Qazaqstan Qarýly Kúshterin teh­nı­kalyq jaraqtandyrý – áskerdiń jaýyn­gerlik ázirligi men jaýyngerlik qabi­letin arttyrýdaǵy asa mańyzdy basym­dyq­tar­dyń biri. Táýelsizdik alǵan jyldary elimizdiń aldynda jas memlekettiń ege­mendigi men tutastyǵyn qamtamasyz ete alatyn tól Qarýly Kúshterin qurý min­deti turǵany da anyq. «Sol kezeńde Qazaqstanda Keńes armııasynyń kóptegen áskerı bólimderi men bazalary, áskerı-zertteý nysandary men polıgondary ornalasqan bolatyn. Sondyqtan bizde memlekettiń áskerı mekemesin qurýǵa qajetti múmkindikter boldy», deıdi general R.Shpekbaev.

Qazaqstan armııasynyń tarıhyna qys­qasha toqtalyp ótken ol: «40-shy der­bes Qyzyl Týly jalpyáskerı armııa­sy­nyń quramalary men bólimderiniń negizinde bizge Qurlyq áskerlerin qurýǵa múmkindik týdy. Áýe armııasynyń aralas avıasııalyq korpýsynyń negizinde Áskerı áýe kúshteri, Áýe shabýylyna qar­sy qorǵanys korpýsynyń quramalary men bólimderiniń negizinde áýe shabýy­ly­na qarsy qorǵanys áskerleri quryldy.

Memleket basshylyǵynyń der kezin­de qabyldaǵan batyl sheshimderiniń, sondaı-aq Keńes Odaǵynyń Batyry, Ha­lyq qaharmany, Qazaqstannyń tuń­ǵysh Qorǵanys mınıstri, armııa genera­ly Saǵadat Nurmaǵambetovtiń mol tájirı­besiniń arqasynda Qarýly Kúshter­di kezeń-kezeńmen reformalaý júzege asy­ryl­dy» dep táýelsizdik alǵan tustaǵy el áske­riniń aldynda turǵan basty máse­le­ler­di tizbelep ótti.

Bizdiń «Búginde áskerimiz qalaı ja­saq­­­talǵan?» degen suraǵymyzǵa Qor­­ǵa­nys mınıstriniń orynbasary: «Qazaq­stan­nyń Qarýly Kúshteri 30 jyl ishinde 4 myńnan astam zamanaýı qarý-jaraq pen áskerı tehnıka túrlerimen qamtamasyz etildi. Qazirgi ýaqytta negizgi kúsh-jiger ás­ker­­lerdiń sapalyq parametrlerin art­tyrý­ǵa, olardy qarý-jaraqtyń, áskerı teh­nıkanyń jáne arnaıy qural­dar­dyń sońǵy úlgilerimen kezeń-kezeń­men teh­nı­kalyq turǵyda qaıta jaraq­tan­dy­rýǵa basymdyq berilip otyr», dep jaýap qatty.

Generaldyń aıtýynsha, qarý-jaraq­­tyń perspektıvalyq úlgilerin satyp alýǵa qaramastan, Qorǵanys mı­nıs­tr­ligi qol­danystaǵy tehnıkany jań­ǵyr­týdy da júzege asyryp keledi. Qor­ǵanys vedom­s­tvosynyń tapsyrysy boıynsha otan­dyq kásiporyndarda brondy tehnıkany (T-72, BMP-2 jáne BTR-80) jóndeý men jańǵyrtý jumystary júrgizilýde. So­nymen bir­ge qarý-jaraq pen áskerı tehnıkaǵa tehnıkalyq qyzmet kórsetý men jóndeý ju­mystary Belarýs, Germanııa, Is­panııa, Polsha, Reseı, Fransııa jáne t. b. elderdiń kásiporyndarymen de oń jolǵa qoıylǵan. «Osy jerde Qarýly Kúshterdiń jaýyngerlik qabiletin arttyrý, áskerı tehnıkany ýaqtyly jańǵyrtý maqsatynda Qazaqstan álemniń qyryqtan astam elimen belsendi yntymaqtastyq jasaıtynyn aıta ketken artyq bolmas. Bul salada áleýetti áriptesterdiń tizimi únemi keńeıip otyrady», deıdi R.Shpekbaev.

General-leıtenant Rýslan Shpek­baev­tyń málimdeýinshe, Memleket bas­shy­­sy­nyń tapsyrmalaryn oryndaý maq­sa­tynda qazirgi tańda júk kóterim­di­ligi 40 tonnaǵa deıin jetetin A-400M aýyr áskerı-kóliktik ushaqtaryn satyp alý josparlanǵan. Ol sondaı-aq eli­miz­diń Áýe qorǵanysy kúshteri qazir­gi zamanǵy 4++ býyndaǵy Sý-30SM joı­ǵysh­tary, óz tobynda úzdik sanalatyn S-295 áskerı-kóliktik ushaqtary, Zlin oqý-jattyǵý ushaqtary, ES-145, Mı-171Sh tikushaqtary, Mı-35M kólik­tik-jaýyngerlik tikushaqtarymen tolyq­ty­ryl­ǵanyn da jetkizdi. Sonymen qatar kele­shekte Sý-34 joıǵysh-bombalaýshy, Sý-39 shabýyldaýshy ushaqtaryn satyp alý josparlanyp otyr.

«Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys tehnıkalary parki de jańartylýda. Búginde S-300PS, S-200, S-125 zenıt­tik-zymyran keshenderi, otandyq «Nur» radıolokasııalyq stansalary jaýyn­ger­lik kezekshilikti laıyqty atqaryp keledi. Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıe­siniń, onyń ishinde dáldigi joǵary qarýlardyń múmkindigin arttyrý úshin 2020 jyly Býk-M2E zenıttik-zymyran keshe­niniń dıvızıony jaýyngerlik qyz­metke kiristi.

Barlaý, onyń ishinde radıolokasııalyq barlaý mindetterin oryndaý, kedergiler kel­t­irý jáne táýliktiń kez kelgen ýa­qy­tyn­da jerústi nysanalaryna dál soqqy berý úshin Wing Long-1 ekpindi-barlaý, «Orlan-10E» barlaý, Skylark – 1Lex tak­tıkalyq ushqyshsyz ushatyn apparat­tary satyp alyndy. Sondaı-aq túriktiń Anka tektes drondaryn satyp alý máselesi de qarastyrylýda. Jalpy, áskerlerdi ushqyshsyz ushý apparattarymen jaraq­tan­dyrý qajettilikke sáıkes josparly túrde júzege asyrylatyn bolady», deıdi Qarý­­ly kúshterdegi úzdikterge jeke-jeke toq­­talǵan general.

R.Shpekbaev áskerı-teńiz kúshterin jaraqtandyrýda súńgýirler men arnaıy bólim­shelerdi daıarlaý úshin qajetti jab­dyqtar men oq-dáriler satyp alynyp jatqanyn da aıtty. Sondaı-aq korablder men kemelerge jóndeý jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý júrgiziledi. Kópbeıindi keme qurylysy boıynsha ǵylymı-zertteý jumystary da qolǵa al­ynǵan. 2021-2023 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik qorǵanys tapsyrysy sheńberinde «Oral «Zenıt» zaýyty» aksıonerlik qoǵamynda tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar júrgizilýde.

Bul jóninde ol: «Qarýly Kúshterdiń qalyptasý kezeńinde Qurlyq áskerleri zama­naýı BTR-80A, BTR-82A, «Kobra», «Arlan» brondy dóńgelekti mashınalarymen, zymyran-artıllerııalyq, aýyr ot shashqysh júıelerimen, sondaı-aq radıoelektrondy barlaý jáne kúres keshenderimen, radıasııalyq, hımııalyq jáne bıologııalyq qorǵaý mashınalarymen, mobıldi baılanys keshenderimen, janar-jaǵarmaı jetkizý tehnıkasymen jabdyqtaldy.

Qarýly Kúshterdi baılanys qural­da­rymen qamtamasyz etý maqsatynda Qa­zaq­stan men Izraıl birlesip shyǵa­ra­tyn qazirgi zamanǵy «Tadıran» radıostansalarymen jaraqtandyrý jos­parly túrde júzege asyrylýda. Osy maqsatqa bólingen qarajat esebinen komandalyq-shtabtyq mashınalar, sondaı-aq T-72, BMP, BTR, «Kobra», «Arlan» jaýyngerlik mashınalary, arnaıy basqarý jáne apparattyq baılanys mashınalary kezeń-kezeńmen jańǵyrtylýda», dedi.

COVID-19 pandemııasy kezinde áskerı-medısınalyq bólimshelerdi ja­­raq­tan­dy­rý­dy shuǵyl túrde ózger­tý­ge týra keldi. Má­selen, 2020 jyly medısınalyq bó­lim­­shelerdiń múm­kin­­dikterin arttyrý úshin modýldi dala­lyq ınfeksııalyq gos­pı­tal satyp alyndy. 2020-2021 jyl­­dary eki mo­bıldi PTR-zerthana jet­­kizildi. Bul osyndaı qyzmetterdi kór­se­tý­de densaýlyq saqtaý kúshteri jet­peıtin shalǵaı garnızondarda áskerı qyz­met­shiler men olardyń otbasy múshelerin dıag­­nostıkadan ótkizýge mol múmkindik berdi.

Qorǵanys mınıstrligi Qarýly Kúsh­ter­diń múddesi úshin bıýdjetten tys bala­maly qarjylandyrý kózderin izdes­tir­genin de aıta ketken jón. Mysaly, 2020 jyly jeke ınvestısııalardy tartý arqy­ly eki stasıonarlyq PTR zerthanasy satyp alyndy.

«Qorǵanys mınıstrliginiń bastamasymen memleket-jekemenshik árip­testigi salasyndaǵy zańnamaǵa qajetti ózgerister engi­zildi. Bul bizge eki áskerı qa­la­shyq­ty, eki áskerı áýe aılaǵyn, gos­pı­tal­dyq-klınıkalyq keshendi jáne basqa da obektilerdi salý jobalary bo­ıyn­sha ju­mysty bastaýǵa septigin tıgizdi. Jańa te­tikterdi engizý bıýdjet qara­ja­tyn aı­tar­lyqtaı únemdeıtin bolady.

Zaman talaby beıbit ýaqytta jaqsy jabdyqtalǵan, damyǵan qos maqsatty kom­ponentterdiń bolý qajettigin de kór­setip berdi. Mysaly, áskerı hımık­terdiń qatysýymen azamattyq ınfra­qu­rylymdy dezınfeksııalaýǵa tehnıka, shashyratqyshtar jáne basqa qu­ral­dar áskerlerdi jappaı qyryp-joıý qarý­larynan qorǵaý úshin tek urys ala­ńyn­da jumys isteýge beıimdelgeni belgili boldy. Qorǵanys mınıstrligi ony qys­qa merzimde azamattyq mindetterdi oryndaýǵa beıimdeý úshin edáýir kúsh jum­sady», deıdi R.Shpekbaev.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Qa­za­q­stanǵa 50-ge jýyq qorǵanys óner­kásip kesheni muraǵa qalǵan eken. Olar – áskerı-teńiz kúshterine, tankterge, atys qarý­laryna, zymyran júıelerine, áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıeleriniń komponentterine, qarý-jaraq óndirisine arnalǵan keshender. Osyǵan oraı oıyn bildirgen general: «Qorǵanys-ónerkásip keshenin damytýda sheteldermen áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyq sa­la­syn­daǵy saıasattyń da mańyzy zor. Búginde Qazaq­stan aýmaǵynda «Qa­zaq­­stan ınjınırıng» UK» AQ-nyń al­dyń­ǵy qa­tarly sheteldik kompanııalarmen bir­lesken kásip­oryndary jumys isteıdi. Olardyń qatarynda túriktiń «Aselsan» kompanııasymen birlesken elektrondy-optıkalyq qurylǵylardy shyǵarý, «Eurocopter» fransýz-nemis kompanııasymen birlesken – ES145 tikushaqtaryn shyǵarý jáne tehnıkalyq qoldaý kórsetý óndiristeri de bar», dedi.

Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary otandyq qorǵanys ónerkásibi áskerde suranysqa ıe ónimderdi óndirýde aı­tarlyqtaı jetistikterge jetkenin atap ótken general: «Birinshi kezekte pat­ron shyǵarý, keme jasaý, áýe shabýy­lyna qarsy qorǵanys quraldaryn, op­tı­kalyq-elektrondy qurylǵylardy, brondy tankterdi shyǵarý jáne jóndeý qyzmetteri bar. Bul baǵyttaǵy ju­mys­tar aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beredi», dedi.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstannyń qor­­ǵa­nys-ónerkásip kesheni optıkalyq-elek­trondy barlaý qural­da­ryn, bron­dal­ǵan dóńgelekti mashınalardy jáne brondy transporterlerdi, baılanys qu­ral­dary men avtomattandyrylǵan bas­qarý júıelerin, ES-145 tikushaqtary men 200 tonnalyq áskerı korablderdi, iri kalıbrli pýlemetter men atys qarýy pat­ron­daryn jáne áskerı qyzmetshilerge ar­nal­ǵan jaraqtar men kıim-keshek túr­le­rin shyǵarady.

El Prezıdenti otandyq qorǵanys-óner­kásip keshenin damytýǵa, elimizdiń kásipo­ryndarynda áskerı tehnıkany jón­deýge jáne olarǵa qyzmet kórsetý qajet­tigine basa nazar aýdardy. Kásip­oryn­darda tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne brondy tankter, avtomobıl tehnıkasyn, sondaı-aq dúrkindetip oq atatyn reaktıvti júıelerdi jańǵyrtý jumys­ta­ry uıymdastyrylǵan.

«Sońǵy kezdegi syn-tegeýrinder men qaýip-qaterlerdi eskersek, zaman talabyna saı jáne álemdik standarttarǵa sáıkes keletin, eldegi áskerı qaýipsizdikke kepildik bere alatyn armııanyń sapaly jańa kelbeti qalyptasyp keledi. Búginde Qazaqstannyń joǵary kásibı, utqyr Qarýly Kúshteri Joǵarǵy Bas qol­basshy qoıǵan tapsyrmalardy kez kelgen jaǵdaıda oryndaýǵa qabiletti» degen R.Shpekbaev sózin «Qorǵanys mı­nıs­trligi jaýyngerlik ázirlikti udaıy saqtap turýdy, halyqaralyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdi, ishki saıası turaqtylyqty saqtaýdy, azamattardyń mem­leketti qorǵaýǵa sanaly kózqarasyn qalyptastyrýdy kózdeıdi» dep túıin­dedi.

TÚIIN. Áskerı qarý-jaraq, sonyń ishinde shabýyldaýshy, barlaýshy jáne taktıkalyq drondardy qosa alǵanda, ushqyshsyz ushý apparatyn óndirý boıynsha Túrkııa eli qazirgi tańda álemdik kóshbasshylardyń úshtigine engenin dúıim jurt biledi. Túrki áleminiń bul salada úzdik tehnologııaǵa basa kóńil bólýi beker emes. Ásker áleýetin qaýipsizdik kepili dep biletin Qazaqstan da osy qatardan tabylsa degen nıet bizdiki.