Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kezekti Joldaýynda elimizde júrgiziletin saıası reformalar paketin usynǵan bolatyn. Jyldyń basty qujatynda quqyq salasy da nazardan tys qalǵan joq. Konstıtýsııalyq sot qurý men Ata Zańǵa ózgerister engiziletini belgili boldy.
Osy oraıda meni azamattar men qoǵamǵa qajetti reformalardy júrgizý úshin zań shyǵarýda neni ózgertý kerek degen saýal tolǵandyrady.
Kún saıyn túrli serpindi zańnamalyq reformalar boıynsha normatıvtik-quqyqtyq aktiler jobalaryn zerdeleýge týra keledi. Osyndaı aktilerdiń barlyǵynda derlik ázirleýshi bólimniń qyzyǵýshylyǵy eskeriledi. Degenmen olar bul reformanyń birneshe múddeli taraptyń biri ǵana ekenin aıta ketken lázim.
Bul ásirese quqyq qorǵaý organdary daıyndaǵan normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń jobalarynda kórinis tabady. Olarda máselen, advokattar quqyǵyna qatysty aıtarlyqtaı serpilis joq. Bul túsinikti de, óıtkeni advokattar normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi ázirleýshilerdiń is júrgizý qarsylastary ekeni barshaǵa málim. Sondyqtan erejelerdiń basym kópshiligi memlekettik organnyń múddesi úshin jáne olardyń qyzmetkerleriniń jumysyn jeńildetýge baǵyttalǵan. Al advokattarǵa qatysty kóptegen qolaısyz norma bar. Birine qarsylyq tanytyp úlgerseń, jańasy paıda bolady.
Shyn máninde, mundaı nátıje zańdylyq. Kez kelgen uıym óziniń vedomstvolyq múddelerin kózdeýge beıim. Bul olardyń tabıǵatyna saı. Sonyń saldarynan Qylmystyq prosessýaldyq kodeks, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks jáne qoǵamdyq quqyq salasyndaǵy ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktiler tergeýshiniń, prokýrordyń jáne sheneýniktiń, ıaǵnı edáýir bóligi bastapqyda olardy ázirlegen adamdardyń múddesi úshin jazylǵan.
Adamnyń da, memlekettiń de múddesi úshin shyn máninde serpindi reformalardy iske asyrý úshin erikti saıası sheshim men vedomstvolyq múddeleri bar, basqa tulǵalardyń múddelerine qaıshylyq týǵyzatyn memlekettik organdarǵa zań jobalaryn jazý úshin jumys toptaryn qurýǵa tyıym salý kerek. Qazirdiń ózinde qurylǵandaryn taratqan jón. Osylaısha, biz óz múddemiz úshin zańnamalyq bastamalar legin toqtata alamyz.
Jeke tulǵa men memlekettik organdar múddeleriniń teńgerimin eskere otyryp, ásirese sot júıesi men quqyq qorǵaý organdaryn reformalaý boıynsha jańa normatıvtik-quqyqtyq bazany ázirleý maqsatynda táýelsiz saraptama toptaryn qurǵan durys. Ár toptaǵy absolıýtti kópshilikti depýtattar, ǵylymı jáne kásibı qaýymdastyqtardyń ókilderi quraýy qajet.
Qazaqstan quqyǵyndaǵy normatıvızm saltanatyn toqtatýǵa den qoıǵan lázim. Ol úshin quqyqtyq qaǵıdattarǵa quqyq normalarynan basymdyq berý jáne jańa normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qabyldaýdy shekteý qajet. Bul zań shyǵarý isinde sapaly ózgeristerge ákeledi.
Bizdiń elimizde normatıvtik kózqarastyń arqasynda barlyq atqarýshy organ Parlamentpen qatar zań shyǵarýshy organǵa aınaldy. Olardyń kez kelgeniniń basty baǵyttarynyń biri – zań jobalaryn ázirleý. Bul bılik tarmaqtarynyń bóliný prınsıpin joıady.
Mysaly, AQSh-tyń monopolııaǵa qarsy zańy (Sherman zańy) 1890 jyly qabyldandy. Bul zań az ǵana túzetýlermen áli de qaýipsiz jumys istep tur.
Álemde konveıer sekildi zań shyǵara bermeı-aq iske asqan (normatıvızm jaǵdaıynda qajetti) tıimdi zańnamanyń mysaldary kóp. Bul zań ıdealdy degendi bildirmeıdi. Joq. Onda kóptegen qarama-qaıshylyq pen negizsiz erejeler bar. Biraq bul eshkimdi mazalamaıdy. Oǵan jyl saıyn eshkim ózgerister men tolyqtyrýlar engizbeıdi. Kóptegen kollızııalyq norma, negizsiz jáne ádiletsiz erejeler sottardyń quqyq qoldaný prosesinde parasattylyq, ádildik jáne obektıvti negizdilik qaǵıdattaryn eskere otyryp eńseriledi. Nátıjesinde, AQSh-ta ádil zań, bılik tarmaqtarynyń naqty bólinýi, yqpaldy sýdıalar jáne myqty advokatýra bar.
Jańa Qazaqstanda da osyndaı kózqaras qalyptasýy kerek. Sonda áýre-sarsań azaıatyn bolady.
Aıdyn BIKEBAEV,
Respýblıkalyq advokattar alqasynyń tóraǵasy