Tıimdilik pen tabys joly

Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý vıse-mınıstri Tımýr Jaqsylyqovpen áńgime

– Tımýr Mekeshuly, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń osydan dál jıyrma jyl buryn M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde aıtqan Eýrazııalyq odaq týraly ıdeıasy júzege asar kún de alys emes. Áńgimeni osy máseleden bastasaq... – Onyńyz ras. Taıaýdaǵy tarıh betterine úńiler bolsaq, Elbasymyz TMD-ǵa múshe elderdiń Eýrazııalyq odaǵyn qurý týraly ıdeıasyn 1994 jyldyń 29 naýryzynda jarııalaǵanyn kóremiz. Mine, arada jıyrma jyl ótkende Qazaqstan basshysynyń ómirsheń ıdeıasy óziniń naqty nátıjelerin bere bastady. Osy rette bul bastamanyń ońaılyqpen júzege aspaǵanyn da aıta ketken jón. Kedergiler az bolǵan joq. Ásirese, odaqtas respýblıkalar óz táýelsizdikterine ıe bolyp, derbes memleket qurýǵa kirisken sol jyldary qandaı da bir odaqqa birigý týraly aıtýdyń ózine de úlken dálel kerek bolatyn. О́ıtkeni, ol ýaqyttarda odaq qurý týraly qandaı da bir ıdeıa kópshilik úshin burynǵy KSRO-ǵa qaıta oralýmen birdeı bolyp kórinetin. Degenmen, ýaqyt Nursultan Ábishulynyń kóregendikpen aıtqan sóziniń óte oryndy ekenin dáleldep berdi. – Keıbir sarapshylar múmkin degen zardaptarǵa shynaıy baǵa bermesten, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa ený Qazaqstannyń Reseı aldyndaǵy saıası, aqparattyq jáne ekonomıkalyq táýeldiligin kúsheıte túsedi degen boljamdar jasaýda. Bul týraly ne aıtar edińiz? – Reseıge táýeldi bolý máselesine qatysty kóptegen dáıekter keltire otyryp-aq bul teorııany teriske shyǵarýǵa bolady. Birinshiden, eýrazııa­lyq ıntegrasııa – ol eń aldymen, saıası ege­mendikke eshqandaı nuqsan keltir­mes­ten, taýarlardyń, qyzmet­terdiń, ınves­tısııalardyń, eńbek resýrs­tarynyń kásipkerlik belsen­diliktiń alǵa basýy úshin kedergilerdi alyp tastaý maqsatyn kózdeıtin ekonomıkalyq birlestik. Ekinshiden, buqaralyq aqparat qural­dary ulttyq qaýipsizdik turǵysynan alǵanda sezimtal máselelerdiń qataryna jatady, sondyqtan ol ekonomıkalyq ıntegrasııa quraly bolyp tabylmaıdy jáne eshqandaı túrde qurylatyn odaqtyń quzyryna berilmek emes. Bul Qazaqstannyń ustanymy bolatyn, túptep kelgende ol bizdiń barlyq áriptesterimiz tarapynan da qoldaý tapty. Úshinshiden, joǵary tehnologııalyq salalardy, birinshi kezekte telekommýnıkasııany ıntegrasııalaý úshin jaqsy alǵysharttar qalanbaq. Aqparattyq teh­nologııalar salasynyń meılinshe shapshań damıtyny barshaǵa málim. Álemdik brendter tájirıbesin paıdalana otyryp, birlesken jobalar qurý barysynda osy jaıtty tıimdi paıdalaný qajet. Agroónerkásip kesheniniń de azyq-túlik qorlaryn qalyptastyrýda jáne tamaq ónimderin Eýropaǵa, Parsy shyǵanaǵy elderine, Ońtústik-Shyǵys Azııa men Qytaıǵa eksporttaýda orasan zor áleýeti bar. Astyq jáne maıly daqyldar óndirýshilerdiń de ózara birigetinine esh kúmán joq. Osylaısha, birtutas ekonomıkalyq keńistikte maıly daqyldardy ósirý jáne óńdeý jóninen bútindeı bir klasterdiń qurylýy da ábden múmkin. Reseılik jáne qazaqstandyq metallýrgııa ónimderin mashına jasaý isinde paıdalanýda da úlken perspektıvalar bar. Bul oraıda, Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń kásip­oryndaryn Reseıdiń Oraldaǵy zaýyttarmen óndiristik kooperasııalaýda keń óris ashylmaq. Reseılik tehnologııalardyń bazasynda bizdiń derbes mashına jasaý ónimderi óndirisin damytýymyzǵa bolady. Sol arqyly ónimderdi ishki rynokta paıdalanýǵa da, sonymen birge eksportqa, máselen, Qytaıǵa shyǵarýǵa da múmkindikter týmaq. Osynyń bári Qazaqstannyń Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik boıynsha áriptesterimen qatar álemdik rynokta básekege qabiletti joǵary tehnologııalyq taýarlar shyǵarýshy el atanýyna keń jaǵdaılar jasamaq. – Osy oraıda, Keden odaǵy sheń­berindegi ýaǵdalastyqtar Qazaq­stan­nyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna ótýine kedergi keltiredi degen pikirge qatysty ne aıtar edińiz? – Joq, ol pikir durys emes. Keden odaǵynda oıynnyń óńirlik erejeleri bar bolsa, Dúnıejúzilik saýda uıymynda halyqaralyq erejeler áreket etedi. Olar bir-birine qarama-qaıshy kelmeıdi, kerisinshe, Keden odaǵynyń zańnamalyq bazasy álemdik tájirıbeler men DSU normalaryn eskere otyryp jasalǵandyqtan, bir-birin tolyqtyra túsedi. Keden odaǵyn qurý Qazaqstanǵa óziniń tarıhı áriptesterimen bir odaqqa birige otyryp, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindik týǵyzsa, Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saý­da uıymyna ótýi otandyq bıznestiń osy uıymǵa múshe eldermen birdeı jaǵdaıda halyqaralyq rynoktarda básekelestikke túsýine múmkindik beredi. Keden odaǵy sheńberinde qabyldanǵan barlyq qujattar DSU normalaryna tolyq sáıkes keledi. Sondyqtan Keden odaǵyna múshe bolý Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna ótýine eshqandaı kedergi keltire almaıdy. – Keı kezde ıntegrasııalyq kelis­sózder úderisinde qazaqstandyq she­neýnikterdiń selqostyǵy oryn alyp jatady degen áńgimeler de estilip qalyp júr. Ol jóninde siz ne aıtar edińiz? – Kópjaqty kelissózder – ol ár memleket óz múddelerin qorǵaýy tıis bolatyn óte kúrdeli mehanızm. Sondyqtan keıde qandaı da bir taraptyń engizgen usynystary bir-birine barynsha qarama-qaıshy bolyp jatady. О́ıtkeni, olardyń artynda árkimniń ózine tán túsinigi men kózqarasy bar. Osydan kelip, keıde qol qoıylyp ketken qalyń-qalyń kelissózderdi qaıtadan qoparyp, olardyń belgili bir ustanymdarǵa sáıkestigin ekinshi ret tekserýge týra keletin jaǵdaılar bolady. Degenmen, búginde kelissózderge qa­tysyp júrgen qazaqstandyq komandanyń shyńdalǵan kúreskerler, senimdi de saýatty mamandar ekenin atap kórsetý qajet. Olar ár kezdesýde óz usynystaryn bilikti jetkizip, kózqarastaryn dáıektilikpen qorǵaı bilýde. Sonyń arqasynda eń bir qajetti degen sátterde túptep kelgende, bizdiń taraptyń ustanymdary qoldaý taý­yp, qabyldanyp jatady. Sózimniń sońyn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń 2011 jyldyń 25 qazanynda «Izvestııa» gazetinde jaryq kórgen «Eýrazııalyq odaq: ıdeıadan bolashaqtyń tarıhyna deıin» dep atalatyn maqalasyndaǵy myna bir sózdermen aıaqtaǵym keledi. «Biz Eýrazııalyq odaqty ashyq joba retinde qarastyramyz. Ony mysaly, Eýroodaqpen, basqa birlestiktermen qoıan-qoltyq qarym-qatynassyz kózge elestete almaımyz. Alaıda, biz burynǵy KSRO-ny qaıta qalpyna keltirýdi oılap otyrǵan joqpyz. Bul – bar-joǵy ótkendi ańsaıtyndardyń qııaly, boljamdary jáne bas paıdasy úshin paıdalanyp qalǵysy keletin is-qımyldary ǵana. Eń bastysy, bul jerde bizdiń kózqarasymyz Reseı, Belarýs jáne basqa memleketterdiń ustanymdarymen tolyq sáıkesedi», dep atap kórsetken bolatyn onda Qazaqstan basshysy. Osy sózderden-aq qurylǵaly jatqan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qandaı sıpatqa ıe bolatynyn jaqsy túsinýge bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan».