«Qasym han» kórermenin qýanta ala ma?

Fılm men kórermen arasyndaǵy qaýyshý joly uzaq boldy. Osydan birneshe jyl buryn alǵashqy túsirilim jumystary bastaldy dep súıinshilegenimen, ónerden óz paıdasyn kóksegenderdiń kesirinen Qasym hannyń «baǵy baılanyp», juldyzdy sátiniń sál keshigip týǵany ras. Áý basta kóp serııaly tarıhı hıkaıa etip túsirilýi josparlanǵanymen, is júzine kelgende taýdaı jobanyń sońy tarydaı bolyp tarylyp tynǵan sóıtip.

 Áıtse de «ıgiliktiń erte-keshi joq» demeı me qazaq. Talaı rejısser men ssenarıst úmitti bolyp, armandaǵan fılmniń túsirilim jaýapkershiligi buǵan deıin de «Jaýjúrek myń bala», «Tomırıs» syndy aýqymdy tarıhı jobalardy túsirýde tabysqa jetken sýretker Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Aqan Sataevqa júktelipti. Bastapqy baǵytty túbegeıli ózgerip, bárin basynan bastaǵan rejısser kóp serııaly týyndy týǵyzý josparynan bas tartyp, Qasym han týraly bar oqıǵany jalqy bólimdi jalǵyz fılmge syıǵyzýdy jón sanapty. Sonyń saldarynan da jaryqqa shyǵýy ótken jyldyń jeltoqsanyna oılastyrylǵan fılm biraz keshigińkirep baryp kórermenimen qaýyshyp otyr. Rejısser atap ótkendeı, «Uly dala tańynyń» jalpy izdenis pen túsirilim jumystaryna bir jarym jyldaı ýaqyt ketse, kıno alańyndaǵy naqty túsirilimge eki aıdan asa ýaqyt jumsalypty. Narynqol, Qapshaǵaı men «Qazaqfılm» pavılondaryn negizgi lokasııa etken fılmdi jaryqqa shyǵarýǵa jalpy sany 2 500-ge jýyq adam talmaı ter tókken eken. Basty rólde Berik Aıtjanov, Danııar Orazaev, Erik Joljaqsynov, Aıdos Ábdiqadyrov, Nurlan Álimjanov, Altynaı Nógerbek, Shámshagúl Meńdııarova, Tuńǵyshbaı Jamanqulov, Qýanysh Qudaıbergen bastaǵan akterler toby óner kórsetedi.

Qashan da áriptesteriniń ortasynda bıýdjeti baı rejısser retinde nazar aýdartatyn Aqan Sataev bul joly jolshybaı qoldy bolyp, naqty túsirilimge deıin túbi kórinip qalǵan qarjynyń ózinen qomaqty kórkem fılm týdyrýǵa táýekel etip, soǵan bar jigerin jumyldyrypty. Sonymen fılm premerasyna bardyq, kórdik. Al kóp bolyp tileýin tilegen kınodan biz kútkendeı kórkemdik kóre aldyq pa? Ol – basqa másele.

Sátti týyndynyń tiregi – myqty ssena­rıı desek, ónerdiń sol basymdyǵy bá­seń soqqandyǵy fılm bastalǵan sáttegi alǵash­qy mınýttardan-aq salqynyn sezdirip úl­ger­di. Kınonyń bastalýynyń ózi jattan­dy, birsydyrǵy. Jarq etip birden nazar aýdart­qyzyp, ózimen birge fılm ishine jetelep áketer utqyr kadrlar men erekshe effektiler sıqyryn baıqaı almadyq. Ádettegideı álem. Buǵan deıin túsirilgen tarıhı fılmder jelisinen kóp erekshelene qoımaıdy. Úırenshikti sol túsindirme mátinder, sol baıandaýshy aqsaqal, sol shaıqas, sol dramalyq kúı. Barlyǵy-barlyǵy buǵan deıin aıtylyp, kórsetilip ketken kórinis pen sýretteýlerdi aına-qatesiz qaıtalaıtyndaı áser qaldyrady. Tek fılmge arqaý bolǵan tulǵaǵa, tamyrly tarıhyńa degen qurmet qana ishteı tejep, týyndynyń sońyna deıin aıaldatady. Áıtpese, asqan kemeńgerligi men kózsiz batyrlyǵynyń arqasynda óz dáýirinde shyn máninde uly dala tańyn atyra bilgen han Qasymnyń ómiri men erlik isteriniń ónegesi úlken ónerge, qubylys kózqarastarǵa suranyp turǵany aqıqat. О́kinishke qaraı, ondaı oqshaý oılar men batyl sýretkerlik kózqarastar týyndyda tym sarań. Bir sózben aıtqanda, fılmde taptaýryn sıýjet, kózge oǵash kórinis kóp. Jáne eń basty kemshilik – kınoda akterlik ansambl joq. Rejısser barynsha jańa esimderdi, jańa akterlerdi alyp shyǵyp, juldyzyn jarqyratýǵa umtylypty. Quptarlyq qadam. Biraq ókinishke qaraı, kópshiligi ol úmitti aqtamaǵan. Akterlerdiń kózinde ot, áreketinde kreatıv, tulǵasynda sus joq. Tarıhı kınolardaǵy burynnan kele jatqan sol taptaýryn báz-baıaǵysynsha bul fılmde de qaıtalandy. Obrazdar da sholtań-sholtań, beıneler lınııasy da tolyq ashylmaǵan. Altynbıke róli de, Jaǵan-begim hanym men Aısha beınesi de bederli boıaýǵa, aıshyqty dramaǵa suranyp tur. Ásirese Qasym sultan men Altynbıke arasyndaǵy qarym-qatynas, bir-birin sheksiz súıgen kóńilderdiń dirilshil sezimderi, máńgilikke aıyrylysar sáttegi qoshtasý, dármensizdikke boı aldyryp, máńgilik qosylmaýdy taǵdyr, el birligi men muraty jolyndaǵy eń durys jol dep qabyldar tusyndaǵy sharasyz, syrtqa shyqpaı ishten tynǵan qınalys pen ókinish – munyń biri de óz deńgeıinde ashylmaǵan, sondyqtan da júrekke jetpeıdi. Sol sekildi bas keıipker Qasym hannyń da qaıratkerligi men danalyǵy kóp derekti bir fılmge syıdyrý ústinde kólegeılenip qalǵan. Soǵys sahnalary men tulǵalar arasyndaǵy teketiresterdiń, bıler men qarapaıym halyqtyń minezin músindeýde de bir qaınaýy ishinde ketken áttegen-aılar kóp.

«Uly dala tańy» – tarıhı kıno túsirýdegi alǵashqy tájirıbe emes. Demek mundaı kemshilikterdi aqtap alý da orynsyz. Osyndaıda «qazaqtyń ulttyq, tarıhı fılmderi tek qazaqsha kostıým kıip, ulttyq tulǵalar men batyr, handardyń bir-birinen aýmaıtyn taptaý­ryn, jattandy, portret beınelerinen qashan arylar eken?» degen úlken saýal ornaıdy kókeıde. Basqalardan bási bıik Qasym hannyń da osy deńgeıden asa almaǵany, kóptiń asyǵa kútkenine saı jańalyq týdyrýda tejelgeni qandaı ókinishti.

Ras, aýqymdy tulǵanyń tarıhı tóńkeris­te­rine eki saǵattan sál asatyn hronometr azdyq etken de bolar. Kóp fakti men de­rek­ti bir fılmniń ón boıyna syıǵyza alma­­ǵan ssenarlyq top sóıtip sýretkerlik turǵy­dan tyǵyryqqa tirelgen, sıýjet qurýda solǵyn­dyqqa, shashyrańqylyqqa urynǵan bolar dep te aqtaýǵa tyrystyq muny. Biraq únemi aqtap alý túıtkildi sheshýdiń joly emes. Tarıhı týyndylarǵa baıandaýdan arylyp, shytyrman shıelenis pen ishki-syrtqy qýaty myqty qaıshylyqqa basymdyq berilgen naǵyz óner deńgeıindegi kórkem de batyl qadamdar jasaıtyn ýaqyt áldeqashan jetken. Tarıhı fılmderdi túsirý tobynyń mańaıyna sol jolda janyn salyp izdenetin shyn shyǵarmashyl, jańashyl mamandar toptassa, qanekı?! Búgingi qazaq kınosy soǵan zárý. Oıymyzdy bizdiń pikirmen de dóp túsken kınosynshy ári jýrnalıst Lázıza Kerimqulqyzynyń sózimen túıindesek, biz kýá bolǵan «Uly dala tańynda» keıipker kóp, biraq kóńilde qalary joq. Shaıqas kóp, biraq júrekti tileri joq. Sóz kóp, biraq este qalary joq. Kórinis kóp, biraq sıýjet joq. Urys kóp, biraq shıelenis joq. Demek bul Qasym hannyń kıno tilindegi taǵdyrynyń qalaı sheshilerine kózi qaraqty kórermen men ýaqyt ózi sarapshy.