El ishinde ult ustazy Ahmet Baıtursynuly jaıly aragidik bolsa da qyzyqty áńgimeler aıtylyp qalady. Biraq qanshalyqty ras ekeni belgisiz, óıtkeni naqty derek-dáıegi joq. Alaıda kemeńger ómiriniń bir úziginen syr shertetin mundaı hıkaıattardy tarıhı aqıqattan alshaq jatyr dep eleýsiz qaldyrýǵa da bolmaıdy. Ult ustazyna qatysty aıtylatyn ár sóz altyn. Sondyqtan taıaýda ózimiz estigen eki áńgimeni Ahań týraly naqty derek retinde emes, el aýzynda júrgen ańyz retinde jarııalaýdy jón kórdik. Kim biledi, dereksiz bolsa da, kereksiz bolmas, ańyzdyń astarynda aqıqat jatýy múmkin.
Ahańa qamqorlyq etken Mázin Ábzı kim?
Bul áńgimeni Meńdiqara aýdanyna qarasty Krasnaıa Presnıa aýylynyń turǵyny, jarty ǵasyrǵa jýyq ómirin ustazdyq qyzmetke arnaǵan zeınetker Sáýlesh Qoshpanovadan estidik. Sáýlesh ájeı akademık Manash Qozybaevtyń týǵan qaryndasy.
– Naǵashymnyń sheshesi Nurjamal Torsyqbaeva kóp bilýshi edi. Soǵystan keıin dúnıe saldy. Ol kisi Baǵlanda (qazirgi Qorǵan oblysyna qarasty Zverınogolovskoe selosy) turdy ǵoı. Turmystary jaqsy boldy. Ájem qashyp júrgen kisilerdi kórgen adam. Durystap surasa, aıtar edi, suraǵan adam joq qoı. Men ol kezde qaıdan bileıin, keıin el Ahmetti izdeıtinin. Bizdiń bala kezimizde orys-qazaq birdeı Mázin Ábzı deıtin. Mázin Ábzı – Ábdirahman degen tatar, meshitte mýedzın, ıaǵnı azanshy bolǵan ǵoı. Sodan jurttyń bári Mázin Ábzı dep ketken.
1902-1903 jyldar shamasynda Ahmet, Bádrısapa, Qııas Qoǵalbaev pen taǵy bir orys Tobolsk túrmesinen qashyp shyǵyp kele jatyp, Jolshybaı Baǵlanǵa kelip toqtaıdy. Mázin Ábzı orysty shirkeýge, ana kisilerdi meshitke tyǵady. Edáýir ýaqyt sol jerde bolypty. Bir emes, birneshe kisi, bireý-mireý kórip qalsa, qashqyn qylmyskerdi tyǵyp otyrsyń dep basym ketedi-aý dep qorqady. Sodan biraz esterin jıǵan soń, Obaǵan jaqtaǵy Qaırańkól degen jerge keledi. Obaǵan ıirim-ıirim bolyp aǵady. Qaırańkól degen sonyń janynda. Birinshi aýyl bolǵan buryn, janynda meshit, medrese bar-tuǵyn. Qazir túk te joq. Osy aýyldan alys emes. Biraq ol kól joq qazir, keýip ketken. Ornyna qamys ósti. Ol jerdi keıin jyrtyp jiberdi, egis alqaby bolyp ketti.
Ylǵı qashý, turmys jaǵy nashar, Bádrısapa aýyryp, kúnine neshe mezgil ustamasy ustap qalatyn kórinedi. Nurjamal ájemiz Bádrısapa emes aty, Bádrısa deıtin. Ahań: «Bádrısa apa» deńder dep tanystyrǵan ǵoı. Sodan Bádrısapa bolyp ketken. Qystyń ishi shyǵar, kim bilgen, Ahań ketip qalaıyn dese, áıeli aýyrady. Sóıtip, bala oqytqan. Saýaty bolǵan soń, áıteýir kúnkóris kerek qoı. Júrip tursam, men Mázin Ábzıdi biletin kisilerdi taýyp, anyǵyn surap biletin edim, júre almaı qaldym. Al erterekte eshteńe kerek bolmady.
Mázin Ábzıdi bilmeıtin adam joq. Ol kisi soǵystan keıin qaıtty. Sol kisilermen jaqyn aralasyp, syılas bolǵan Nurjamal ájemiz bir nemeresiniń atyn Ábdirahman dep qoıdy.
Mázin Ábzı orys-qazaq demeı bárine kómektesip, Ahań men Bádrısapaǵa, olardyń qasyndaǵy Qııas Qoǵalbaevqa da biraz kún sharapaty tıgen eken. Qııas ol kezde úkimetke qarsy bolyp, qashyp-pysyp júrgen ǵoı. Osy óńirdiń jigiti. Túrmede otyrǵanda sýyq tıip, týberkýlezden qaıtady. Kezinde Qııas týraly kóp materıal jınadym. Ol kisi týraly úlken albomdar jasattym. Mekteptiń aldyna eskertkish ornattyq. Eshkimge kerek bolmaı qaldy. Albom dalada qaldy. Qııas keıin bolshevıkter partııasyna qabyldanyp, úgit-nasıhat júrgizedi. Sol Qııas Tobolskiniń túrmesinde Ahańmen birge otyrǵan.
Mázin Ábzıdi bala bolsam da kórdim. Bir aýyrǵanda úıinde jattym. Bapam aparyp osy jer tynysh dep jatqyzǵan. Kempirimen ekeýi ǵana turdy. Balalary joq. Ol kisini qazaqtar qatty syılady. Qartaıǵanda asyrap, baǵyp otyrdy. Orys ta kómektesti. Eshkim alalaǵan joq. О́zi de qadirli adam edi. Myna Baǵlanda osy kúnge deıin Mázinniń aǵash úıi bar, Mázinniń meshiti degen meshit bar. Orystardyń syılaǵany sondaı, ol úıdi osy kúnge deıin qozǵaǵan joq, – dedi Sáýlesh ájeı.
Ult ustazynyń ǵumyrbaıanyn zerttep júrgen ǵalymdar Ahańnyń Tobolsk túrmesinde jatqany týraly derek joq, sondyqtan Qaırańkólde bala oqytty degeni de shyndyqqa janaspaıdy deıdi. Alaıda ǵalym Almasbek Absadyq 1902 jyly Ahmet Baıtursynulynyń Meńdiqara bolysyna qarasty 4-aýylda ornalasqan Orynbaev bastaýysh mektebinde bala oqytqanyn dáleldep jazdy. Al Sáýlesh Qoshpanova ájeı Ahań 1902 jyly bala oqytqan Qaırańkól aýyly Meńdiqara bolysynyń 1-shi aýyly bolǵan deıdi. Ańyz ben aqıqattyń arasynda bir sáıkestik bar sııaqty. Ahań Tobolsk túrmesinde jatpaǵanymen, Meńdiqara bolysynda muǵalim bolyp júrgende Tobolskide qamaýda jatqan qazaq azamaty Qııas Qoǵalbaevty ózi baryp shyǵaryp alýy múmkin ǵoı. Muny endi ardager ustaz Sáýlesh ájeıdiń áńgimesine sengimiz kelgendikten, qımastyqpen jasalǵan joramal dep túsinińiz. Degenmen kópti kórgen kónekóz keıýananyń aıtqany halyq jadynda qalǵan tarıhı shyndyqtyń jańǵyryǵy bolýy bek múmkin.
Qostanaıǵa kelgen soń, Mázin Ábzıdi biletin kisilerdi izdestirip kórdik. Qostanaı qalasynyń turǵyny Maqsut Baqpasovtyń kómegimen Obaǵan ózeniniń arǵy betindegi Qorǵan oblysyna qaraıtyn burynǵy Baǵlan, qazirgi Zverınogolovskoe selosyndaǵy musylmandar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Zulqarnaev Ǵabdýlǵabat Ábdirahmanulyna qońyraý shalyp, Ahań panalaǵan meshit týraly suradyq.
– Qazan tóńkerisine deıin salynǵan eski meshittiń ǵımaraty áli bar. Biraq jaǵdaıy óte múshkil, eshkimge kereksiz, shatyry joq, tek tórt qabyrǵasy ǵana qalqaıyp, qulaıyn dep tur. Keńes dáýirinde dıirmen bolǵan. Qazir dıirmen de joq, bos tur. Mázin Ábzı dep otyrǵanyńyz Ábdirahman Ǵubaıdýllın degen kisi. Ulty tatar, osy meshitte molda bolǵan. Elge bedeldi kisi edi, 90 jasqa kelip dúnıe saldy. Bir qyzy, bir uly qaldy. Uly qazir tiri, Ráshıda degen qyzy Qostanaıda qaıtys boldy. Mázin Ábzıdiń ózi de molda bolǵany úshin qýǵynǵa ushyrap, 3-4 jyl túrmede otyryp keldi. Keıin mektepte ustazdyq etip, bala oqytty. Mázin Ábzı turǵan eski úıi de bar, – dedi Ǵ.Zulqarnaev.
Ahańnyń hatshysy
Qostanaılyq jýrnalıst Qabylahat Seıdahmet bir aqtarylyp ketse, Arqaıymnan kirip Ańyraqaıdan bir-aq shyǵady. Bir áńgimeni bastap kele jatady da, ekinshi bir súrleýge túsip ketedi. Odan úshinshi áńgimeni qaıyryp baryp, negizgi áńgimege qaıta kóshedi. Biraq sonyń bári qym-qýyt sabaqtasyp jatady. Áıteýir, aıtqanynyń bárin eske saqtaý múmkin emes. Sondyqtan ol kisige ylǵı dıktofon ala baram da, keıin keregin kertip alatyn ádetim.
– Ahmet Baıtursynuly 1920 jyldary Orynborda Halyq aǵartý komıssary, qazirgishe aıtqanda, Bilim mınıstri bolyp qyzmet etkenin bilesiń ǵoı, – dedi Qabekeń birde.
– Iá.
– Mynadaı qyzyq bir jaıdy aıtaıyn. 1998 jyly áriptesimiz, qazir shetelde turatyn Lıýdmıla Fefelova Orynborda turatyn bir týystaryna barady. Sol úıdiń adamdarynan osy mańaıda jasy toqsannan asqan bir kempir turady, ulty orys, senderdiń úlken bir ǵalymdaryńnyń hatshysy bolǵan degendi estigen Lıýdmıla Ivanovna álgi kempirdi ádeıi izdep baryp sálem beredi. Qazaqstannan keldim degendi estigen keıýana birden: «Sen Ahmet Baıtursynovıchtiń jerlesi ekensiń ǵoı», dep jaqyn týysyn kórgendeı qýanyp ketken eken.
«Iá, aqtalǵanyn estip qýanyp qaldym. Nesin aıtasyń, aqyry naqaq jala jalmap tyndy ǵoı. Asa salmaqty, óte zııaly, jalǵyz qazaqtarǵa ǵana emes, búkil adamzatqa kerek, ózim qatty qadir tutqan adam edi. Ol kisi Halyq aǵartý komıssary bolyp turǵanda, bir jyldaı hatshysy bolyp qyzmet ettim. О́zi kishipeıil adam edi, úıimniń jaǵdaıyn surap, únemi kómektesip turatyn. Iri deneli, alpamsadaı kisi bolatyn. Jumysqa únemi jaıaý keletin. Munyńyz qalaı dep surasam, boı jazyp, qan taratý kerek deıtin. Biraq áldebir sharýalaryna páýeske arbamen ketetin. Ahmet Baıtursynovıch otyrǵan kezde páýeskeniń asty dońǵalaqqa tıer-tımes bolyp jatyp qalatyn. Keıde jumys kabınetinde otyryp bir aýyq dombyra tartatyn. Aqyryn yńyldap án aıtatyn. Biraq men ol kisiniń ne aıtyp otyrǵanyn túsinbeıtinmin», depti.
Kempirdiń aty-jónin anyqtaı almadyq. Shetelde turatyn Lıýdmıla Fefelovanyń baılanys telefonyn izdestirip kórip edik, ony da tabýdyń sáti túse qoımady.
Qostanaı oblysy