Ýspen aýdany – «sen tımeseń, men tıme» dep tynysh jatqan óńir. Jergilikti turǵyndardyń basym bóligi mal jáne ósimdik sharýashylyǵymen aınalysyp, tabıǵı ónimnen nápaqa aıyryp otyr. Ataǵy respýblıkaǵa jaıylǵan «Galıskoe» seriktestigi de osy aýdanda oryn tepken. Ýspen dese, jurttyń aýzynda atalǵan sharýashylyq qatar júredi. Al Keńes dáýirinde Tobyljan kólindegi tuz óndirisi dúrkirep turǵan-dy. Qazirgi ahýaly qandaı?
Toz-tozy shyqqan Tobyljan
Iá, bertinge deıin dúrkiregen óndiristiń qazir dúrsili de estilmeıdi. Kezinde kólden jınalǵan tuz Reseıdiń túkpir-túkpirine jóneltilip, zor suranysqa ıe bolǵan. О́nerkásiptiń órkendegeni sonshalyq, oblys aýmaǵyndaǵy temirjol men tasjoldardyń salynýyna jol ashylypty. Turaqty jumys bolǵandyqtan jyl saıyn Tobyljan aýylynyń halqy arta túsken. Saýda baılanysy nyǵaıyp, jergilikti turǵyndardyń turmysy da, aýdannyń ekonomıkasy da jaqsarǵanyn kónekóz qarııalardyń aýzynan estidik.
Birden aıtaıyq, bul – as tuzy emes. Tehnıkalyq tuz retinde paıdaǵa jaraıdy. Tarıhı derekterge kóz júgirtsek, 1927 jyly KSRO Ǵylym akademııasynyń qazaqstandyq ekspedısııasy Úlken jáne Kishi Tobyljan kólderinde barlaý jumystaryn júrgizip, úlken kóldegi tuz qory 2,7 mln tonna ekenin anyqtapty. Al Kishi Tobyljandaǵy qor 1,86 mln tonnany quraǵan. Mine, osydan keıin únsizdik jaılaǵan óńirde tuz óndirisi qolǵa alyna bastady. Áý basta ónim Reseı óńirlerine at arbamen jetkizilgen. Keıingi jyldary tasjol men temirjoldyń salynǵanyn joǵaryda jazdyq.
Uly Otan soǵysy jyldary Tobyljannyń tuzy qorǵanys salasynda qoldanylǵan eken. Soǵys aıaqtalǵannan keıin Qıyr Shyǵys elderine deıin jóneltile bastapty. Tuz óndirý ornynyń burynǵy basshysy Tofık Nýrýllaev óndiristiń qaıta jandanýy mańyzdy sharýa ekenin aıtty.
– Bizdiń aýylda kásiptiń basqa túrin ıgerý, jańa baǵyttarǵa bet burý ońaı emes. Sebebi oǵan qolaıly jaǵdaı joq. Qazir jerdiń tapshylyǵy saldarynan mal, ósimdik sharýashylyǵyn bastaý tipti qıyn. Aýyl turǵyndarynyń basty kúnkórisi osy tuz óndirisi edi. Bul istiń qyr-syryn biletin kásibı mamandar jeterlik. О́kinishke qaraı, qordyń sarqylýyna baılanysty búginde óńdeý, óndirý jumystary toqtap tur. Ony qaıtadan bastaý eldi mekenniń ómirine qan júgirter edi, – deıdi T.Nýrýllaev.
Shynymen de, kezinde Tobyljan aýylynda 3 myń adam qonys tepse, qazir bar-joǵy 500 turǵyn tirkelgen. Buǵan ónerkásiptiń turalap qalýy birden-bir sebep. Saldarynan eki qolǵa bir kúrek izdegen azamattar jappaı qalaǵa aǵylǵan. Jumyssyzdardyń deni ishimdikke salynyp, otbasylarynyń berekesi qashqan. Mine, bir kásiporynnyń turalap qalýy tutas aýyldyń turmysyna keri áserin tıgizip otyr.
О́ndiris ekinshi «ómirin» bastaı ma?
Tobyljan aýylynyń turǵyndary ónerkásiptiń qaıta jandanýy jaıly jıi aıtady. Ákimderdiń eseptik kezdesýlerinde osy problemadan basqa eshteńe kóterilmeıdi dese de bolady. Jaqynda oblys ákimi Ábilqaıyr Sqaqov atalǵan aýylǵa at basyn burǵan edi. Jergilikti halyq kózderinen jas shyǵyp, kókeıdegisin aıtty.
Aýyl turǵyny Sáken Rahymjanov eldi mekende turaqty jumys bolýy úshin jyl on eki aı jumys isteıtin óndiris ornyn salý kerek degen oıyn ortaǵa saldy.
– Osydan tórt jyl buryn Tobyljan kólinen tuz alý isin ýaqytsha toqtatyp qoıdy. Muny qordyń sarqylýymen baılanystyrdy. Biraq jergilikti jurtshylyq tuzdyń jetkilikti ekenin jaqsy biledi. Sondyqtan táýelsiz saraptama jasalyp, qordyń bary rastalyp, jumystyń qaıta jandanǵany jón dep sanaımyz. Ekinshiden, maýsymdyq jumys máselelerdiń barlyǵyn túbegeıli sheship bermeıdi. Tuzdy alýdan bólek, ony óńdeıtin arnaıy kásiporyn ashý kerek. Keıin ony satylymǵa shyǵarýǵa barlyq múmkindik bar. Aıtalyq, temirjol, avtomobıl joly men shekara jaqyn. Sol kezde Tobyljan Ýspen aýdany damýynyń lokomotıvine aınalady. Tuz óndirisi turǵyndarǵa turaqty tabys beretinin esten shyǵarmaǵan jón, – deıdi S.Rahymjanov.
Aımaq basshysy bul máseleden habardar ekenin jetkizdi.
– Kezinde munda 1 900-den astam adam eńbek etip, 2 mln tonna tuz óndiriletin edi. О́kinishke qaraı, búginde bul istiń barlyǵy turalap, ónimdi syrttan satyp alatyn boldyq. Bul rette paıdaly qazbany alý jumystaryn Kishi Tobyljannan bastaǵan durys bolar. Sondaı-aq jumys júrgizetin ınvestorlarmen turǵyndardy turaqty jumyspen qamtý máselesi boıynsha memorandým jasaǵan jón, – dedi Á.Sqaqov.
Joba jolda qalmasa eken...
Ýspen aýdanynyń ákimdigine habarlasqanymyzda, ondaǵylar sáýir aıynyń aıaǵynda kishi Tobyljan kólindegi taý-ken jumystarynyń jobasy boıynsha qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizgenin habarlady. Tyńdaýlarǵa oblystyq jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń, «Qaztuz» jáne «Eýrazııa EkoProekt» JShS ókilderi qatysqan.
Jobany jasaǵan «Eýrazııa Ekoproekt» JShS basshysy Qarlyǵash Tólebekovanyń aıtýynsha, Tobyljannan tuz alý týraly kelisimshart 2031 jylǵa deıin jasalady.
– Tuz alý jumysynyń turǵyndardyń densaýlyǵy men ekologııalyq júıege keri áseri joq. Kerisinshe, bastapqy kezeńde 21 jańa jumys orny ashylyp, aýyldyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy jaqsarady. Qaýip týdyratyn zııandy qaldyqtar da shyǵarylmaıdy. Turmystyq qaldyqtar ǵana jınalýy múmkin, ol birden arnaıy belgilengen oryndarǵa shyǵarylady, – deıdi Q.Tólebekova.
Aýdan basshysy Nıkolaı Dychko «Qaztuz» kásipornynyń Tobyljandy ıgerýge qatysty jospary aýqymdy ekenin aıtty.
– Investor áleýmettik jaýapkershilikke atústi qaramaýǵa ýáde berip otyr. Demek eldi mekenniń qoǵamdyq ómirine de belsene aralasyp, demeýshilik kómek kórsetedi. Joba sátti júzege assa, keıin tuzdy tereń óńdeý jumystary da jalǵasyn tabatynyna senim mol, – deıdi aýdan basshysy.
Belgili bolǵandaı, ınvestor osy jyldyń shilde aıynda-aq Tobyljandaǵy tuz óndirisin qaıta jandandyrýǵa nıetti. Osylaısha, turǵyndar jumyspen qamtylyp, aýyl ómirine qan júgiredi degen senim mol. Joba alaýlatyp, jalaýlatyp ashylyp, kóp ýaqyt ótpeı jabylyp qalatyn kásiporyndardyń biri bolmasa eken.
Pavlodar oblysy,
Ýspen aýdany