Qazaqtyń Qarsaqbaevy qashan qurmetteledi?

 

Sýretkerge qarsylyq áli de seziledi

 

– Maıra hanym, Qojaǵa eskertkish ornatylǵany týraly jańalyqty Qar­­­saq­baevtar otbasy qalaı qabyl­dady?

– Eskertkish ornatylsa degen arman buryn tek tilek deńgeıinde ǵana júrdi. Al súıinshi jańalyqty bizge birinshe bolyp Prezıdenttiń burynǵy baspasóz hatshysy Berik Ýálı habarlady. Árıne, bul biz úshin kútpegen syı boldy. Ásirese, anamyz qatty qýandy. Araǵa qansha jyl salyp, atamyzdyń máńgi óshpes keıipkeriniń eskertkishke aınalýy – rejısser shyǵarmashylyǵyna degen úlken qurmettiń bir belgisi. О́ıt­keni osy ýaqytqa deıin Abdolla Qarsaq­baevtyń elenbeı kele jatqany belgili.

– Kann festıvaliniń arnaıy syı­lyǵyn alǵan alǵashqy qazaqty kim elemeýi múmkin edi?

– Bárin qazaqtyǵymyzǵa salamyz ǵoı. Kópke deıin men muny qazaqtyń ishinde bolmaı qalmaıtyn qubylys dep qabyldadym. Tipti aspanda bir shoq juldyz paıda bolsa, sonymen bir mezgilde jaryǵyn álsiretýge tyrysatyn eki juldyz paıda bolady eken. Sodan keıin, ánebir jyldary Gerold Belger bir áńgimesinde shyn talantqa kedergi keltirgenderden qýat ketken soń, kózi tirisinde aıtylǵan shóp-shalam áńgime qýrap qalǵan soń, bar bolmysymen jarqyraıdy degen bolatyn. Atamyzdyń o dúnıelik bolǵanyna 30 jyldan asyp barady. Kózi tirisinde aıtylǵan shóp-shalam áńgime endigi qýraıtyn ýaqyt boldy. Biraq qarsylyqtyń yzǵary ár-ár jerden sezilip qalady. Anamyzdan, ıaǵnı Abdolla Qarsaqbaevtyń jarynan ózim qyzmet kórsetip úlgirmegen atamyz jaıly kóp estidim.

– Sonda kózi tirisinde qoǵamnan kóp shettetilgeni shyn áńgime ǵoı?

– Tipti osy Kann syılyǵyn tabystaý rásimine de ózin jibermeı qoıǵan. Al «Meniń atym Qojanyń» osyndaı festıvalden marapat alyp, oǵan KSRO-dan kisi baryp qatysqanyn rejısserdiń ózi biraz ýaqyt ótken soń, radıodan estigen eken. Bizde sol kezden qalǵan reseılik basylymdardyń kóshirmesi bar. «Qojaǵa» basty róldi somdaǵany úshin qomaqty aqshalaı marapat ta jiberipti. Sol Kann festıvalinen keıin Bollıvýdtyń belgili rejısseri Radj Kapýr da Qarsaqbaevtyń týyndysyna oń baǵa berip, birge jumys isteýge yqylas tanytypty. Tipti Máskeýdegi Úndistannyń elshiligi arqyly shaqyrtý jibergen. Biraq Qarsaqbaevtyń birneshe jyl buryn «qaıtys bolyp ketkenin» habarlaǵan jaǵdaılar da bolǵan. О́mir qyzyq qoı, 1970 jyldary Tashkentte ótken Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerı­kasy elderiniń Halyqaralyq kıno­festıvalinde Radj Kapýr men Abdolla Qarsaqbaev kezdeısoq jolyǵyp qalyp, úndi rejısseri estigen habaryn aıtyp tańǵalǵan. Osynyń ózi-aq Abdolla Qarsaqbaevtyń «tileýlesteri» az bolma­ǵanyn bildiredi. О́zi «artymda halqym bar» degen sózdi jıi aıtypty. Qıyndyqtarǵa moıymaǵany da sol halqyna degen seniminen shyǵar.

– Rejısserdiń ózi de minezdi bolǵany jaıly derekter estelikterde aıtylyp qalady. Sonda aıaqtan shalǵandar bıliktegiler emes, qasyndaǵylar bolyp tur ǵoı...

– Qıyn saýal.. Áıtse de, aıtaıyn, talantty tulǵanyń saǵyn syndyrǵysy kelgender kóp bolǵan. Árıne, endi olardy atap aıtqannan mán joq. Biraq Abdolla Qarsaqbaevty kıno áleminen shettetkisi kelgender qazir halyqtyń yqylasyna bólenip júr. Kórealmaýshylyq qazaqtyń qanyna sińip ketkendeı. Atamyz sonyń bárin júrekke jınaǵan sekildi. Ol kezde qoǵamnan shettetilip jatsań, kimge baryp jan syryńdy aıtasyń? Joldastary da sanaýly bolǵan.

– El ishinde Abdolla Qarsaqbaev pen Nurǵısa Tilendıevtiń dostyǵy tý­ra­ly ańyzǵa bergisiz ápsanalar jıi aıtylady.

– Endi, siz aıtpaqshy ekeýi de minez­dilerdiń qatarynan bolǵan ǵoı... Bir-birine batyl syn aıta bilgenin, ony ekeýi de kótere alǵanyn apamnan estidim. Birge oqyǵandyǵy, jerlestigi taǵy bar. Olardyń arasyndaǵy shyǵarmashylyq talas-tartys ta bolyp turady eken. Biraq ylǵı adamgershilikke salyp, ymyraǵa kelip otyrǵan. Fılmderine Nurǵısa Tilendıevtiń mýzyka jazýy da sol til tabysa jumys isteı alǵandyǵy shyǵar.

 

Qoja – rejısser men jazýshynyń júrek eleginen ótken keıipker

– Qazir kıno salasynda balalarǵa ar­­nal­­ǵan týyndy­lar ken­­­­­jelep qaldy. Soń­ǵy onjyl­dyq bede­rin­­­de shyq­qan balalar ta­qyrybyndaǵy kınolar esime túspeı tur...

– Bul da meni oı­lan­­dyrady. Keıde qa­­zaq jazýshylary, re­jısserleriniń kókeıinde júrgen, balalar týraly túsirsem dep júrgen balalar beınesin «Qoja» bir ózine jınap alǵan tárizdi áser etedi.

– Qarańyzshy, Qoja ozat oqýshy, aqyldy, sonymen bir mezgilde minezdi, qyrsyq. Tipti búginginiń balasy onyń bolmysynan óziniń minezin tanıdy...

– Kez kelgen rejısser, ssenarıstiń ónimi, jasaǵan eńbegi, jemisi avtor óziniń deńgeıinde ǵana bolady, odan asa almaıdy. Joǵary sapaly fılm túsirý úshin sheberliktiń shyńyna jetýi kerek. Abdolla Qarsaqbaevtyń parasaty, dalalyq rýh, ulttyq boıaýdy sińirgendigi qazaq kınosy úshin úlken olja boldy. Ol – halyqtyń adamy edi. Kitapty kóp oqyǵan, Alashordanyń tarıhynan tolyq habardar bolǵan. Alash taqyrybyn sabaq retinde de aıtyp otyrady eken. Bilim alý, sińirý bir beles bolsa, halyqty shyn jaqsy kórý – ol tipten bólek. Ol kisiniń kásibı irgetasy da jaqsy qalyptasqan edi. Qansha degenmen, Máskeýde jetik bilim alyp kelgeni sep qoı. Sol jaqta úlken adamdardan bilim aldy. Jan-jaqty bolǵan ǵoı. Tarıhty bilýi, halqyn súıýi, kásibı bilimi birinen biri ótipti. Qazirgi rejısserlerde osy úsh qasıet qosylmaı tur. Biri bolsa, biri jetpeı turady.

– «Bala bolyp kórmegen» adamnyń balalarǵa arnalǵan ólmes týyndy ja­saýynda ne syr bar?

– Iá, ol kiside balalyq shaq bolmaǵan. Otbasylyq arhıvte óz qolymen jazyp qaldyrǵan avtobıografııasy bar. 16 balanyń ishinde aman qalǵan jalǵyz tuıaq. Asharshylyqtyń zardabyn tartty. Armanyndaǵy alańsyz balalyq shaqty qııalyna qanat bitirip, ekran arqyly somdady. Bálkim, óziniń biz­ge belgisiz bolmysyn Qoja beınesi ar­qy­ly berdi me? «Júrekten shyqpaǵan jú­rekke jetpeıdi» degen ataly sóz bar. Qo­ja – Qarsaqbaev pen Soqpaqbaevtyń júre­ginen shyǵyp baryp bizge jetken keıipker.

– Qarsaqbaev ómirde qandaı adam boldy...

– Qansha qıyndyq kórse de, taǵdyr ony qataıtpaǵan. Qatal bolmaǵan. Ba­lalardy qatty jaqsy kórgen eken. Rejıs­serlyq ómirinde de solaı. Dırı­jer orkestrdi qalaı basqarsa, rejısser de bárin solaı ýysynda ustaǵan.

 

Eńbektiń laıyqty baǵalanǵany jón edi

– Kúıeýińiz Toqtar Qarsaqbaev áke jolyn jalǵady. Siz de tanymal pro­dıýsersiz. Al atasynyń jolyn qýǵan nemereleri bar ma?

– Ulymyz Musa kishkentaı kezinde kınoǵa tústi. Rejısser bola ma, joq pa, ol jaǵyn bilmeımin. Akterlik daryny bar. Biraq kompıýterlik basqarý jaǵyna búıregi bura beredi. Kanadaǵa baramyn dep josparlap otyr. Toqtar baıaǵydan kıno jaǵynda. Bálkim, Musanyń balasy kınoǵa keler. Tek pen qan degen jibermeıdi emes pe? Al ózim qazir túrik fılmderin osy jaqta prokatqa shyǵaramyn. Sosyn úndi kınosyn osy jaqta túsirýmen aınalysamyn.

– Osy kúnge deıin Abdolla aǵany ar­daqtaý baǵytynda qandaı jumystar atqa­ryldy?

– Men osy áýletke kelgenge deıin de, kel­­gen­nen keıin de jumys toqtaǵan emes. Máselen, 2004-2005 jyldary Úki­met basshysyna hat jazdyq. Kezinde Ýálı­han Qalıjanov, Sherhan Murtaza, Farı­za Ońǵarsynovalar depýtattyq saýal da joldady. О́ıtkeni sol ýaqytqa deıin Abdolla Qarsaqbaevtyń atynda eshqandaı kóshe, ne mektep ataýy bolmap edi. Nátıjesinde, Almatydaǵy Aqbulaq shaǵyn aýdanyndaǵy kóshege, sosyn mektepke de aty berildi. Kishkentaı kóshe bolsa da, balasha qýandyq. Odan keıin «Qojanyń» 50 jyldyǵy qarsańynda «Qazaqfılmniń» burynǵy dırektory Ermek Amanshaev ta kóp kómektesti.

– Al memleket tarapynan qandaı qoldaý taptyńyzdar?

– Qoldaý deýge kelmes... Biz kómek suraǵan jerler bir-birine silteıdi de, sońy sıyrquıymshaqtanyp kete barady. 2018 jyly Londonda ótetin «Eýrazııa» kınofestıvalinde «Meniń atym Qoja» fılmin kórsetýdi uıǵardyq. Dýblıaj jasaýǵa qarjy izdedik. О́kinishke qaraı, qarjy tappadyq, suraǵan jerlerimiz bas tartyp jatty. О́z qaltamyzdan qarajat shyǵaryp, aǵylshynshaǵa aýdarýǵa týra keldi. AQSh-taǵy stýdııada mekteptiń akterlik sheberlik synybynda oqıtyn stýdenttermen birlese dýblıaj jasap shy­ǵardyq. Qyzyqty qarańyz, dýblıaj joǵa­ry deńgeıde jasalǵanymen, vıdeo sapa­sy óte nashar boldy. Sapaly dúnıe shy­ǵýy úshin bar múmkindikti qaras­tyr­dyq. «Qazaqfılmge» de suraý salyp, resmı hat joldadyq. Jaýapsyz qal­dy. Sol sapasyz kúıinde Londonda kórsettik.

– Sonda qazaq kınematografııa­synyń jaýharlary sıfrly format­qa kóshirilmeı qalǵan ba?

– Bul – áli de bılik tarapynan te­reń zerttelýge tıis taqyryp. О́ıtkeni Más­keýde KSRO kezinde túsirilgen fılm­derdiń túpnusqasy saqtalǵan «Al­tyn qor» bar. Biraq buryn mádenıet salasynyń basy-qasynda júrgender «Qazaqfılm» týyndylaryn «túpnusqasynan sapaly sıfrly for­matqa kóshirý úshin» Úkimetten 5 mln dollar alǵan degen áńgime aıtylyp qalady. Sosyn «Qazaqfılmniń» ózinde saqtalǵan birneshe kóshirmeni sandyq júıege kóshire salǵan. Biz Máskeýdegi qordyń ózine habarlasyp suradyq. Olar «Qazaqfılm» de, mınıstrlik te habarlaspaǵanyn, túpnusqadan sıfr­landyrý týraly eshqandaı kelisimshart jasalmaǵanyn aıtty. Ne sapa joq, ne bólingen qarjy joq, ne odan esebin alǵan eshkim bolǵan joq. Qordaǵy bir fılmniń sıfrlandyrylýyna 1-1,5 aıdaı ýaqyt ketedi. Qundy materıal bolǵan soń, ár kadryn baqylap otyrý kerek. Sondyqtan da quny qymbat, shamamen 55 mln teńge.

Rejısserdiń 8 fılmin de, atap aıtsaq: 1982 jyly shyqqan «Balalyqtyń kermek dámi» fılmi, 1979 jyly shyqqan «Daladaǵy qýǵyny», 1976 jyly shyqqan «Alpamys mektepke barady» fılmi, 1974 jyly shyqqan «Oý, kovboılar!» fılmi, 1971 jylǵy «Bizdiń Ǵanı» týyndysy, 1968 jyly shyqqan «Balalyq shaqqa saıahaty»,1966 jylǵy «Qıly kezeńi» men 1963 jyly qalyń kórermenge jol tartqan «Meniń atym Qoja» fılmin túpnusqasynan sıfrlyq formattaǵy kóshirme alý - basty tilegimiz. Ol elimizdiń «Altyn qoryna» ákelinip, ózimizde saqtalýy tıis dúnıe.  

– Nege bul jóninde tıisti jerlerge habar bermedińizder?

– Qoryqtym. Ol kezderi mınıstr myrzanyń abyroı-bedeli dúrkirep turǵan edi. Odan keıin qyzmetinen ketti. Biraq mınıstr bolmasa da qoly uzyn adam, maǵan kim sener edi? Sosyn taǵdyryma balta shabyla ma dep te qorqasyń. Keıinnen «Qazaqfılmniń» «Otyrardyń kúıreýi» fılmin de sıfrlandyrmaq bolǵanyn estidik. Baryp surasaq, jolatpady. Múmkin sapasyz dúnıeni kórsetýge uıalǵan shyǵar? Bul jóninde de talaı hat jazyldy. BAQ betinde aıtyldy da. Belgili jýrnalıst, qazirgi Senat depýtaty Dana Nurjigit te bul máseleni kóterýge septesti. Mınıstrlik tarapynan eshqandaı jaýap bolmady. Janaıqaıyńdy jazasyń, tıisti jerine jetpeı, jarty jolda hatyń joǵalyp ketedi. Osyndaı úlken máselege keshe ǵana oqý bitirip kelgen áldebir jas ma­man­dy oryndaýshy etip qoıady. Men muny qazaq kıno qorynyń erteńine jany ashy­maǵandyq dep bilemin. О́ıtkeni ol taspalardy taǵy 10 jyldan keıin sıfrlandyrý búgingideı sapa bermeýi múmkin.

– Abdolla Qarsaqbaevtyń atynda mýzeı bar eken. Ol qaıda ornalasqan?

– Atanyń qoldanǵan zattary, fılmderinen estelikteri, jeke dúnıe­leri, fotosýretteri bir mýzeıge jetpese, kem emes. Dese de, onyń atynda mýzeı bar dep aýyz toltyryp aıtýǵa kelmes. О́zimiz surap júrip, jetkenimiz ǵoı. Bir mekteptiń ishindegi kórkemdik burysh ispetti. Mereıtoılarynda baryp turamyz. Reti kelgende Nur-Sultan nemese Almaty qalalary Ortalyq mura­jaıynan Qarsaqbaevqa arnalǵan kish­kene burysh ashylsa eken deımin. Sonda atamyzdyń artynda qalǵan muralar kóptiń nazaryna usynylar edi...

– Mereıtoıy demekshi, 2016 jyly atamyzdyń 90 jyldyǵy nege toı­lanbady?

– Biz bir jyl buryn tıisti oryndardy jan-jaqty habardar etip, usy­nys jasadyq. Ádettegideı elegen esh­kim bolmady. Eń bolmasa, qoldaǵy ol týraly qyzyq derekter men áńgime­lerden, estelikterden turatyn kitap shyǵarǵymyz kelgen, reti kelmedi.

– Endigi tórt jylda 100 jyldyǵy kele jatyr. Daıyndyq týraly ne aıtasyz? Bálkim, IýNESKO sheńberinde toılaý týraly usynystyń aıtylar kezi kelgen shyǵar..

– Iá. Taǵy da atalmaı qala ma degen alań kóńil bar. Bul arman anamyzdy da tolǵandyrady. Qazaqqa qaldyrǵan týyndylary áli kúnge kórermenin joǵaltqan emes. Siz aıtpaqshy keıipkerleri tórge ozdy. Al ózderi... Tirisinde laıyq qurmet kóre almady. Odan keıin de áıteýir aty úlken minberlerde kóp atala bermedi. 100 jyldyǵyn el bolyp, dúrkirep atap ótse de artyq emes. IýNESKO kóleminde toılansa eken degen tilegimiz bar. Ol úshin Prezıdent nazaryna alynsa quba-qup. Áli eshkim qolyna alyp, atap aıtyp jatqan joq. Máskeýden ózi túsirgen 8 fılmdi túpnusqasynan sıfr­landyryp, oıda júrgen kitabyn sapaly etip shyǵarǵymyz keledi. Bul atanyń júz jyldyǵyna úlken syı bolar edi. Arqalaǵan amanatymyz da, alǵa qoıǵan maqsatymyz da osy.

– Áńgimeńizge rahmet.

P.S. Asyra aıtqandyq emes, kúlli qazaqty tárbıelegen ult maqtanyshy – Abdolla Qarsaqbaevtyń týyndylary qazaqtyń bolmysyn kıno áleminde tańbalap ketti. О́mirsheń. Onda ózindik syr bar. Ol syr Qarsaqbaevtyń fılmderinen qazaqy boıaý, halyqtyq pedagogıka, dalalyq rýh pen ulttyq tárbıe tógilip tur. Ol syr – Qarsaqbaevtyń keńestik kezeńdegi qysymǵa qaramastan, halyqtyń qınalysyn, qazaqtyń ór rýhyn óz fılmderi arqyly jetkizip otyrǵandyǵynda da bolsa kerek. Onyń ómirsheń keıipkerleri barda, qazaq kınosy da, qazaqtyń Qarsaqbaevy da ólmeıdi. Halqy barda, uly rejısser ulyqtala da beredi. Tek, álem moıyndaǵan tulǵanyń 100 jyldyq toıy dúbirlep ótse, kózi tirisinde qurmet kóre almaı ketken alashtyń uly Abdolla qaıta dúnıege kelgendeı qýanysh bolmas pa edi?!