Aq mamyqtan arylar kún bar ma?!

Oblys ortalyǵyndaǵy samsaǵan terekter kónekóz qala turǵyndarynyń aıtýyna qaraǵanda, osydan 40-50 jyl buryn otyrǵyzylǵan. Alǵashynda Kókshetaý qalasy sazdaý jerge ornalasqandyqtan ylǵal tartýǵa sep bolady dep eseptese kerek, onyń ústine qala jasyl jelek jamylyp tursa, jarasymdy. Qala turǵyndary qanshama jyldan beri aq mamyqtyń aza­byn tartyp, aryz-shaǵymdy údetip jat­qanymen, «baıaǵy jartas, sol jartas». Or­manshylardyń aıtýynsha, terek ózge aǵashqa qaraǵanda asa kóp kútim tilemeıtin, tabıǵattyń tosyn qubylystaryna tótep bere alatyn aǵash. Áıtse de búginde terek ataýlydan túbegeıli arylý máselesi týyndap tur.

– 2016 jyldan beri osy máseleni udaıy kóterip kelemin, – deıdi Kókshetaý qalalyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyǵy bóliminiń bas mamany Marat Aıjaryqov, – terektiń naqty sanyn anyq­taý múmkin emes. Qalanyń barlyq kóshe­sine egilgen. Kópshiligi qýrap, eskirgen. Aǵashtyń kómirtegin jutyp, ottegin shyǵa­ra­tyndyǵy barshaǵa belgili. Áıtse de bul terekter 40-50 jyl boıy aýadaǵy barlyq shań-tozańdy boıyna sińirip bitken. Endi olar sol zııandy zattardy qaıta shyǵarýda.

Paıdasynan zııany kóp terekti kesip, ornyna alma, mamyrgúl tárizdi aǵashtar ekken áldeqaıda utymdy. Qazir mundaı mysal kóp bolmasa da, ishinara bar. Aıtalyq, oblys ortalyǵyndaǵy Abylaıhan dańǵy­lynan Málik Ǵabdýllın kóshesine deıin eskisi jańartylyp, ornyna osyndaı aǵash­tar otyrǵyzyldy. Aýlaishilik jóndeý ju­mystary júrgizilgen kezde oń sharýa qolǵa alynǵan jerler de bar. Ybyraı Altynsarın kóshesi men Abaı kóshesiniń qıy­lysynda da kórgen kóz qýanarlyq kórinisti baıqaýǵa bolady. Biraq mundaı qar­qynmen mamyqty terekten birjola qu­tylý úshin áli qansha jyl kerek ekendigi belgisiz.

Negizi qala kósheleri jyl ótken saıy­n jańǵyrtylyp, jańasha keıipke enýde. Mine, osyndaı jóndeý jumystary jasalarda aldymen jobalaý ınstıtýttary ǵımarattar men sýaǵarlardyń jobasyn jasaǵanda irgedegi aǵashtyń da jań­ǵyrtylýyn eskerýi qajet. Mundaı usynys turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyǵy bóliminiń tarapynan da san márte aıtylǵan. Áıtse de ókinishke qaraı kóshe qurylysymen aınalysatyn mekemeler ázirge moıyn buratyn emes.

– Qandaı úlken jobalar jasalýda, bıýdjet tarapynan qyrýar qarajat bólinip otyr, – deıdi qala turǵyny Esen­baı Kereev, – ortalyq kóshelerge zer salyp qarasańyz, ushar basy kók tireıtin záýlim terekterdiń irgesine jas kóshetterdi otyrǵyzǵandyǵyn kórýge bolady. Bul naǵyz jany ashymaıtyn adamdardyń shalaǵaı sharýasy. Áldeqashan tamyryn tereńge jaıǵan, qaýlap ósip ketken báıterekter kúnge boı salyp talpynǵan kó­shettiń ósýine jol bere me? Tııanaqty isteý úshin menińshe, kóleńkesi bolmasa, basqa qajettigi joq terekterdi tamyrymen julyp alyp tastap, jańa aǵash kóshet­terin otyrǵyzý kerek. Otyrǵyzý kezinde de jobalaý mekemeleri jol boıynyń qystygúni qary tazalanatynyn esten shyǵarmaǵany jón. Qalalyq turǵyn úı-kommýnaldyq bólimi mamandarynyń aıtýlaryna qaraǵanda, retsiz sharýa shash­etekten. Kóshetter jıektastyń tap irgesine, baılanys kabelderiniń ústine otyrǵyzyla beredi eken.

Jalpy, qala kórikti bolýy úshin, turǵyndarǵa zııany tımeýi úshin qandaı aǵashtar otyrǵyzǵan jón? Álbette, qala ortasyndaǵy tehnıkanyń kóp júretin jerine qaraǵash, shyrsha tuqymdas aǵashtar egýge bolmaıdy. Kerisinshe, olardy qala turǵyndary dem alatyn parkter men skverlerde ekken jón. Al adam aıaǵy jıi, qapylysqan kóp tehnıka júretin jerge qaıyń men alma aǵashtaryn ekken utymdy. Mundaı aǵashtar shań-tozańǵa shydamdy keledi ári terekke qaraǵanda, japyraǵy qalyń, kórki de kóztartarlyq. Qaraǵaıǵa qaraǵanda áldeqaıda tózimdi.

Oblys ortalyǵynda sońǵy jyldary qurylys qarqyndy júrip, birneshe shaǵyn aýdan boı kóterdi. Jańa aýdandarda kósheniń bir betine alma, ekinshi betine mamyrgúl, al jaıaý júrginshi júretin jol boıyna úıeńki, úlken japyraqty qaraǵash ekse, áldeqaıda kórikti. Tiri qorshaý tárizdi buta tektes ósimdikter shań ustaýǵa, dybysty báseńdetýge qabiletti. Osynyń barlyǵy jańa aýdannyń jobasyna engizilýi kerek edi. Qazir qala ishinde qansha terek aǵashynyń bary jáne quny belgisiz. Máselen, áldekim bir aǵashty zańsyz kesti eken deıik, oqys oqıǵa belgili bolǵannan keıin zań buzýshyǵa salynatyn aıyp mólsheri de belgisiz.

– Sebebi esepteıtin negiz joq, – deıdi Marat Baltabaıuly, – birneshe márte osyndaı oqıǵalar oryn aldy. Al olardyń qanshalyqty zııan keltirgenderin qalaı esepteýge bolady.

Eski aǵashtardy kesýge keıde qala turǵyndarynyń qarsy shyǵyp jatatyn kezi de bolady. El pikirin eskergen ekologııa basqarmasy, tabıǵat qorǵaý prokýratýrasy tyıym salýda. Qolbaılaý bolyp otyrǵan bir jaı osy. Bólim qyz­met­kerleriniń pikirinshe, qala jańasha sıpat­qa ıe bolyp, jasarýy kerektigin túsindirý jaǵy syn kótermeıdi. Áıtpese, kóshet egýge qarjy da jetkilikti. Qajetti kók óskinder de bar. Keıbir jekemenshik kásiporyndar 20-30 kóshet egetin oń mysaldar kezigedi. Biraq bul talpynys tutas qalanyń tynysyn taryltyp turǵan búgingi jaıdy jaqsarta almaıdy. Eń bastysy, jańa shaǵyn aýdandardyń jobalaý-smetalyq qujatyn daıyndaǵan kezde jasyl jelekpen kómkerý tártibin de tyńǵylyqty eskergen durys. Shirigen áıtpese qısaıǵan aǵashtyń barlyǵy tazartylýy kerek. Merdiger mekeme aǵash ekken kezde kóshettiń keminde eki jyl boıy sýarylyp, kútilýi de mindettelgeni jón. Áıtpese, kútý jumystaryn eshkim moınyna almaıdy da, qyrýar qarajat jum­salyp, otyrǵyzylǵan kóshetter qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn shilińgir shildede qýrap qalady. Mundaı mysal az emes. Burnaǵy jyldary oblys ortalyǵynyń irgesinegi Buqpa taýynyń etegine myńdaǵan aǵash kóshet otyrǵyzyldy, sonyń bári boı salyp ósip ketkeninde qazir sonyń bári ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormanǵa aınalar edi.

– Jyl saıyn qalada aǵash sýaryp, gúlzarlardy kútýge memlekettik satyp alý tártibi boıynsha qanshama qarajat bólinedi, – dedi Marat Baltabaıuly, – biraq kózboıaý kóp. Konkýrsqa qatysýshylar bizde talapqa saı bes sý tasıtyn avtokólik bar dep qujattaryn tapsyrǵanymen, shyn máninde ondaı tehnıkalary bolmaı shyǵady. Sondyqtan qala kútimi kóńilden shyǵyp, jasyl jelek jaıqalyp turýy úshin burynǵydaı arnaıy mekemeniń bolǵany jón. Onda aǵash egýdiń jón-josyǵyn biletin mamandar jumys ister edi. «Shymshyq soısa da qasapshy soısyn» demekshi, qymbat kóshetter beı-bereket egilip, ysyrap bolmaýy úshin osyndaı yjdahattylyq kerek qoı.

Maman pikirin shegeleı ketetin bir mysaldy aıta ketelik. Byltyr Muhtar Áýezov jáne Aqan seri kósheleriniń bo­ıyn­da jóndeý jumystary júrgizilgen kezde bas merdiger kóshet otyrǵyzýda óreskel qatelik jibergen. Aǵash egýshiler kóshettiń tamyryndaǵy topyraq shashylyp qalmaý úshin tumshalaı qaptaǵan polıetılen qabymen qosa egipti. Ne ylǵal ótkizbeıtin, ne aýa ótkizbeıtin polıetılen qappen egilgen soń kóshet qaıdan kóktesin. Marat Baltabaıulynyń aıtýyna qaraǵanda, aǵash egýdi qolǵa alǵan mekemeler bul máseleniń jiligin shaǵyp, maıyn ishken mamandardyń pikirimen sanasqany jón. Máselen, bıik aǵashtardyń tamyryna laıyqtalǵan shuńqyrlar 50-60 lıtr sý syıa­tyndaı bolǵany durys. Joǵaryda biz aıtyp ótken tiri qorshaý ispetti buta tektes ósimdikterdi egýge shamamen 25-30 lıtr sý syıatyn shuńqyr qazylýy kerek. Áıtpese, bar sharýa qumǵa quıǵan sýdaı zaıa bolary sózsiz. Osydan eki jyl buryn Nursultan Nazarbaev dańǵylynan Orazbek Qýanyshev kóshesine deıin 300 aǵash kósheti egildi. Sol kóshettiń 40-50-i arada jyl ótpeı qýrap qaldy. Demek ýaqtyly sýarylyp, kútilmegen. Áıtpese, ekken kóshettiń bo­ıynda kinárat bar. Kóshetti de kózboıaý úshin egetin eski ádetten arylmaı, qala esh­qa­shan jurtshylyqqa jaǵymdy, paıdasy juǵymdy jasyl jelekke jete almaıdy.

Joǵaryda aq mamyqtyń adam aǵzasyna zııandy ekenin aıtyp óttik. Ásirese jeldi kúni qala turǵyndary tipti dem ala almaı qala­tyn kez jıi.

– Aq mamyqtyń kóptigi sondaı, jazda úıden attap shyǵa almaımyz, kózimizden jas aǵyp, ústi-basymyz bórtip ketedi, – deıdi qala turǵyny Káýsar Qonysbaıqyzy, – emhanaǵa barǵanymyzben, búkil qalada birde-bir allergolog maman joq.

Aq mamyqtyń azaby osy bolǵanda, qateri órt qaýpin týyndatý. О́tken jyly jekemenshik shaǵyn eki úı aq mamyqtyń kesirinen otqa orandy.

– Jyl saıyn maýsym-shilde aılarynda aq mamyq órtke sebepshi bolady. ásirese, dala órti jıi, – deıdi oblys­tyq tótenshe jaǵdaılar basqarmasy bas­tyǵynyń orynbasary Manat Begalın, – balalardyń beıqamsyzdyǵynan oqys oqıǵalar oryn alady. Baýyrynda aq mamyq meltektep turǵan orman-toǵaı úshin de óte qaýipti.

Ázirge aq mamyqtyń astarynda tunyp turǵan shashetekten keletin sharýany indetip, máseleniń mánisine úńildik. Túp­qazyǵy Kókshetaý degenimizben, kópke ortaq keleli másele. Qolǵa alyp, jónge kel­tiretin ýaqyt jetken tárizdi. Áıtpese, qala turǵyndary aq mamyqtan arylatyn kún týa ma dep eleńdep otyr.

KО́KShETAÝ