Eýropalyq odaq tarıhı ózgeristiń aldynda tur. Taıaýda qart qurlyqtyń kóshbasshylary jınalyp, birqatar mańyzdy máseleni talqylady. Talqyǵa túsken máselelerdiń qatarynda ózara yntymaqtastyq, uıymnyń aýqymyn keńeıtý sekildi negizgi taqyryptar bar. Sonymen qatar Ýkraına men Moldova Eýropalyq odaqqa úmitker memleket retinde tirkeldi. Árıne, úmitker ataný bir bólek, al uıymǵa tolyqqandy múshelikke ótý múldem basqa áńgime. Osy oraıda, qart qurlyqta Eýropalyq odaqtyń arqasúıer irgetasy – halyqaralyq kelisimderine ózgeris qashan engiziledi degen pikir aıtyla bastady.
О́tken aptada Brıýsselde odaqqa múshe 27 memlekettiń basshylary jınalǵan bolatyn. Eki kúnge sozylǵan sammıt barysynda Eýropalyq keńes Ýkraına men Moldovany úmitker elder retinde tirkedi. Eýropalyq keńes prezıdenti Sharl Mıshel bul oqıǵany tarıhı sát dep baǵalady. Eýropalyq komıssııa prezıdenti Ýrsýla fon der Leıen de mundaı qadam odaqtyń aýqymyn keńeıtetinin, búkil qurlyq úshin jaqsy jańalyq ekenin jetkizdi.
Ýkraına men Moldovanyń Eýropalyq odaqqa úmitker retinde tirkelýin eki el de qýana qarsy aldy. Ásirese Kıev bıligi muny joǵary baǵalady. «Bul Ýkraına men Eýropalyq odaq qatynasy arasyndaǵy biregeı jáne tarıhı sát. Ýkraınanyń keleshegi Eýropalyq odaqpen birge», dep jazdy el prezıdenti Volodımır Zelenskıı týıtterdegi paraqshasynda.
Álbette, úmitker el atanýmen másele bitpeıdi. Bul qart qurlyqtaǵy irgeli uıymǵa jasalǵan kóp qadamnyń alǵashqysy ǵana. Korrýpsııamen kúres, ulttyq zańnamany Eýropalyq odaq erejelerine sáıkestendirý, Batys baǵalaıtyn qundylyqtardy nasıhattaý, adam quqyǵyn saqtaý sekildi atqarylatyn sharýa shash-etekten. Onyń ústine, qıraǵan qalalardy qalpyna keltirip, soǵystyń zardabymen kúresý de ońaıǵa tımeıtini anyq. Degenmen Reseı basyp kirip, soǵys ashqaly eńsesi ezilgen ýkraın halqy úshin úmitker atanýdyń ózi qýanyshty jańalyq.
Qazirgi tańda Eýropalyq odaqta 27 memleket bar. Budan bólek, 7 memleket úmitker el retinde tirkelgen. Keıbiriniń kandıdat mártebesi ózgermegenine pálenbaı jyl ótti. Máselen, Túrkııa sonaý 1999 jyly uıymǵa úmitker atandy. Serbııa – 2012 jyly, Montenegro – 2010 jyly, Albanııa – 2014 jyly, Soltústik Makedonııa 2005 jyly osyndaı mártebe ıelengen edi. Atalǵan memleketterdi tolyqqandy múshelikke ótkizý máselesi talaı talqylanǵanymen, áli de tolyqqandy sheshiler emes.
Sonymen qatar Norvegııa, Shveısarııa jáne Islandııa Eýropalyq odaq quramyna enýge ótinish bildirgen. Biraq keıinnen bul ótinishin qaıtyp aldy. Budan bólek, Bosnııa jáne Gersogovına, Kosovo resmı túrde yqtımal úmitker sanalady.
Aıtpaqshy, Brıýsseldegi sammıt qarsańynda taǵy bir mańyzdy oqıǵa boldy. Bolgarııa parlamenti uzaq ýaqytqa sozylǵan talqylaýdan keıin Soltústik Makedonııanyń EO quramyna enýine veto qoıý sheshiminiń kúshin joıdy. «Ulttyq quryltaı» depýtattarynyń 170-i kelisimdi qoldap daýys berdi. Qarsy bolǵandar 37 depýtat.
Eýropalyq komıssııa Soltústik Makedonııany uıymǵa qabyldaý jónindegi kelissózderdi bastaý týraly 2009 jyldan beri usynyp keledi. 2020 jyly aqyry kelissózder bastalǵan bolatyn. Alaıda Bolgarııa buǵan qarsy bolyp, oǵan veto qoıǵan edi. Osylaısha, atalǵan eldiń múshelikke ótýi ýaqytsha toqtatylǵan edi. Endi, Bolgarııa parlamentiniń veto kúshin joıý týraly sheshiminen keıin Brıýsseldegi sheneýnikterdiń tereń tynystaýyna múmkindik bar.
Másele mynada. Eýropalyq odaqtaǵy qabyldanatyn sheshimderge uıymǵa múshe 27 memleket biraýyzdan qoldap daýys berýi tıis. Bul qarjy salasynan bastap syrtqy saıasatqa deıingi salalardy qamtıdy. Kún tártibine shyqqan kez kelgen máseleni talqylaý birneshe aıdan birneshe jylǵa deıin sozylady. Beıbit kezde kelissózder baıaý bolsa da júrgendikten, kemshiligi baıqalmaǵan.
Áıtse de, Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýi mundaı biraýyzdan sheshim qabyldaýdyń qıyndyǵyn ashyp berdi. Mysaly, áskerı qaqtyǵys bastalǵaly Eýropalyq odaq Reseıge qarsy birneshe ekonomıkalyq sanksııa jarııalady. Buǵan qol jetkizý óte qıyn ótkenin aıta ketken jón. О́ıtkeni Majarstan tarapy sanksııanyń der kezinde qabyldanýyna, jedel sheshim shyǵarýǵa aıtarlyqtaı kedergi keltirdi.
Osyǵan baılanysty Eýropalyq odaqtyń basty kelisimderin ózgertý jónindegi buryn ara-tura kóteriletin másele qaıtadan kún tártibine shyqty. Eń bastysy – ortaq mámilege kelý tártibin qaıta qaraý qajettiligi týyp tur. Alda-jalda uıym aıasy keńip, múshe memleketter sany artsa, onda veto qoıatyndar da kóbeıedi degen sóz. Sebebi ár eldiń ortaq múddeden bólek, jeke múddesi de bar. Eýropalyqtar «Qoıshy kóp bolsa, qoı aram óledi» degen maqaldy bilmese de, onyń túpki maǵynasyn túsinetini anyq.
Sondyqtan ortaq mámilege kelý, biraýyzdan sheshim qabyldaý syndy erejeler jańartýdy qajet etedi. Buǵan kópshilik kelisip otyr. Biraq oǵan qandaı ózgeris engizý kerek. Bul basy ashyq másele. Eýropalyq odaqtyń yqpaldy músheleri sanalatyn Fransııa, Italııa jáne Germanııa kelisimderdi deńgeıine qaraı ajyratý kerek dep esepteıdi. Keı máselede biraýyzdan sheshimge kelý qajet etilse, endi birinde basym kópshiliktiń daýysy mańyzdy degen pikir ustanady.
Jalpy, Eýropalyq odaqtyń sharttary ózgertýge bolmaıtyn Quran sózi emes. Oǵan birneshe ret tolyqtyrýlar engizildi. Uıym qurylǵan 1954 jylǵa deıin Parıj sharty qabyldandy. Alty memleket – Fransııa, Belgııa, Nıderland, Lıýksembýrg, Italııa jáne Batys Germanııa odaqtyń irgetasyn qalady. 1957 jyly Rım shartyna qol qoıyldy. Sóıtip, kedendik odaq quryldy, ekonomıkalyq máselelerge qatysty kelisim jasaldy.
Kóp uzamaı-aq uıymǵa qosylýǵa ynta bildirgender sany artty. Danııa, Irlandııa jáne Ulybrıtanııa 1973 jyly múshelikke ótti. Grekııa (1981 jyl), Portýgalııa jáne Ispanııa (1986 jyl) da qart qurlyqtaǵy irgeli uıymnyń qataryna endi. 1992 jyly Maastrıht kelisimi jasaldy. Osy shartta Eýropalyq odaq ataýy resmı túrde bekitilip, kóptegen mańyzdy qujat qabyldandy.
Keıinirek Shengen aımaǵy men eýro aımaǵynyń qurylýy, Shyǵys Eýropadaǵy birneshe memlekettiń múshelikke ótýi EO sharttaryn qaıta qaraýdy qajet etti. Nátıjesinde, 2007 jyly Lıssabon kelisimi jasaldy. Sóıtip, qazirgi biz biletin Eýropalyq odaqtyń búkil qurylymdyq máseleleri aıqyndalyp, qujattary bekitildi.
Koronavırýs pandemııasy bastalyp, qart qurlyq betperdemen tynystap turǵanda Eýropalyq odaqtyń negizgi erejelerin jańartý týraly talqylaý kúsheıdi. Eýropalyq odaq quldyraǵan ekonomıkany qorǵaý úshin bıýdjettik qatań erejelerdi jeńildetti. Ujymdyq negizde vaksına satyp aldy. Qysqasy, áýpirimdep júrip shýdy basqandaı kóringen. Biraq Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýi otqa maı quıǵandaı bolyp, pikirtalas qaıta qyzdy.
Biraq eýropalyqtar ár qadamyn muqııat basyp, kez kelgen máselege aqylmen qaraıtyny belgili. Sondyqtan odaq 2021 jyly «Eýropanyń keleshegine arnalǵan konferensııa» atty 8 aıǵa sozylǵan forým ótkizdi. Sóıtip, múshe memleketterdiń turǵyndarynan uıymdy ózgertýge qatysty pikirler jınady. Bastamashyl top usynystardy jınaqtaı kele, 49 bólikke toptastyrǵan. Sonyń ishinde biraýyzdan daýys berýdi ózgertý, densaýlyq saqtaý salasynda Eýropalyq odaqtyń rólin arttyrý sekildi máseleler bar.
Brıýsseldegi sheneýnikter de, múshe memleketterdiń basshylary da mundaı nátıje kútpegen syńaıly. Forým qorytyndysy jarııalanǵannan keıin olar áreketke barýǵa asyqqan joq. Tipti bastamashyl toptyń basy-qasynda júrgen Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron da máseleni áli de zerdeleı túsý kerek dep málimdegen.
Reseı bastaǵan áskerı qaqtyǵys kópshiliktiń pikirin túbegeıli ózgertken syńaıly. Beıbit kúnde Ýkraınany Eýropalyq odaqtyń esiginen syǵalatýǵa beıil emes sheneýnikter ony úmitker retinde tirkeýge biraýyzdan kelisti. Germanııa kansleri Olaf Shols Eýropalyq odaq jańa múshelerdi qabyldamas buryn reforma jasaýǵa tıis ekenin atap ótti.
Osy oraıda eskerte ketetin másele bar. Kelisimge ózgeris engizý Eýropalyq parlamentte qaralady. Sodan keıin qujatty Eýropalyq keńeske jiberedi. Onda 27 memlekettiń basshysy zań jobasyn maquldaýǵa tıis. Qysqasy, bul uzaqqa sozylatyn óte aýyr prosess. Onyń ústine, bylaıǵy ýaqytta daýysy shyǵa bermeıtin kishigirim memleketter veto quqyǵynan aıyrylýǵa qarsylyq bildirýi múmkin.