Jeltoqsandyq jýrnalıst

Myqty jýrnalıspen qyzmettes bolǵan­nyń paıdasy kóp. Túski asqa birge baryp júrip, Quttybekpen jaqyn aralasa bastadym. Minezi birtoǵa, salmaqty, sheshilip sóıleı bermeıtin jigittiń kóp ýaqyty shuq­shıyp, maqala jazýmen ótedi. Demalys kúnderin de jazýmen ótki­zetin bolsa kerek, dúısenbi kúni tańerteń terim­shi qyzdardyń aldynda Quttybektiń maqa­lasy jatatyn. Biz biletin Quttybek osy jazý qarqynynan aınyǵan emes. Bir jaz­ǵany ekinshisine uqsamaıdy, túrlendirip, qul­pyrtyp jazady. Gazet-jýrnaldy kóp oqyp, qajetti derekterdi qıyp alyp, saqtap qoıady. Aýdarma jumysyna da tóselgen, sóılem qu­raýǵa, taqyryp tabýǵa óte sheber, tózimi temir­deı mundaı jigitter redaksııanyń qara jumy­syn qara nardaı qaıyspaı kóteredi. Áńgimelese kele Quttybektiń aty shýly seksen alty­nyń Jel­toqsan oqıǵasyna qatysqanyn, belsendi múshesi retinde sotty bolyp, túrmege otyr­ǵa­nyn bildim. Sol qandy oqıǵanyń bel ortasynda bolǵan Quttybek sııaqty jigitter jýsan­nan alasa, betegeden bıik bolyp, kúndelikti sha­rýa­syn adal atqaryp, tym-tyrys júrip jatty.

Sozaqqa qaraı sapar shegip kele jatyp Quttybektiń týyp-ósken aýylynyń tusynan ótken saıyn ony eske alatynmyn. Úlken qasqa jol boıyndaǵy Jambyl aqynnyń atymen ata­latyn aýyldyń qysy-jazy azynaǵan jeli soǵyp turady. Ońtústikte «Arystandy-Qarabas jeli» atymen belgili aptalap-aılap soǵatyn, óńmennen ótetin sýyrsyn jeldiń ótindegi shaǵyn «Qyryqkepe» aýyly óz tirshiligimen ty­nystap jatady. Jol boıynda Quttybek aıtqan áńgimeler eske túsedi. «Túrmeden bosap, aýylyma qaraı avtobýspen alyp-ushyp kele jatqanymda qasymda otyrǵan qarııa taqyrlap aldyrǵan shashymdy, jupyny kıimimdi kórip, kóńiline sezik alyp: «О́ziń qaıdan kelesiń?» dep surady. Alma­tydaǵy Jeltoqsan kóterilisine qaty­syp, jazaly bolǵanymdy, sodan túrmeden shyǵyp kele jatqan betim ekenin aıtqanda qarttyń júzi jylyp sala berdi. «Unjyrǵań túspesin, balam! Er jigittiń basyna ne kelip, ne ket­peıdi? «Jas jigitti namysy qashaıdy, qart adamdy aqyly ustaıdy» degen sóz bar. Sender qylmys jasaǵan joqsyńdar, qazaqtyń namysyn jyrttyńdar!» dep úlkendik sózin aıtyp, jigerimdi qaırady. Avtobýs tere­zesinen kózge ystyq basylǵan týǵan jer­diń kóktemgi jasyl jelek kómkergen bel-belesine qumartyp qarap kelemin. Aýyldaǵy­larmen aman-esen qaýyshatynymdy oılap, kóńilim alyp-ushady. Aýyl tusyna jetkende avtobýs aıaldap, jerge túskenim sol edi, yshqyna soqqan doly jel ushyryp ákete jazdady. Ien dalada ádettegi «Arystandy-Qarabastyń jeli» uıtqyp soǵyp tur. Týǵan jerdi saǵynǵannan bolar, bala kezden yǵyrymdy shyǵarǵan jelge qarsy qushaǵymdy jaıyp, keýdemdi tosa berdim». Sol ysty­ǵymen aptap, sýyǵymen qaq­taǵan «Arystandy-Qarabastyń jelindeı» qatal taǵdyr Qutty­bekti de talaı qaqpaqylǵa salyp, shıryqtyryp alǵan edi. Adam balasy taǵdyryn ózi jasamaıdy. Tosynnan soqqan taǵdyr jeli qaq­paqylǵa salyp, san-saqqa alyp ketedi. Ar­many men úmitin keleshekke jalǵap, ómirge qushtar jalyndaǵan jıyrma bes jasynda Jeltoqsan oqıǵasy taǵdyryn basqa arnaǵa buryp jiberedi. 1986 jyldyń yzǵyryq kúnderi Almatyda qurylysta istep júrgende namysshyl qazaq jastarymen birge alańnan tabyldy. Kúnniń sýyǵy men mashına shashqan sýdan ústi-basy malmandaı bolyp, jataqhanaǵa keledi. Kelesi kúni de alańǵa shyqqanda mılısııa qyzmetkerleri túsirgen sýretpen jumysqa izdep kelip, Quttybekti alyp ketedi. Osylaısha, Qazaq KSR Qylmys­tyq kodeksiniń 60-65-baptary boıynsha bes jylǵa sottalyp, túrmeniń temir torynan bir-aq shyǵady. «Sóıtip, buryndary keń dúnıege syımaı júrgen ańǵal basym, endi tar qapasta typyrlady da qaldy. Ondaıda jalmaýyz oılardyń janyńdy júndeı tútetini bar. О́zimdi qaıda qoıarymdy bilmegen soń sanany shabaqtaǵan oılardan qutylaıyn dep, qolyma qalam aldym. Buryndary shımaı-shatpaq kúndelikten basqa eshteme jazyp kórmegen basym, endi burqyratyp, «óleń», ishtegi sher-muńdy basar estelik jazatyn boldym. Biraq onymen de jan dúnıemniń jabyqqan jarasy jazylmady» dep jazypty Quttybek sol kúnder týraly. Túrmedegi ómir múlde bólek. Syrttan keletin hattardy saryla kútip jatyp, 1988 jyldyń shilde aıynda Almatyda turatyn dos­tary Tursyn men Nurlannan hat alady. Anaý aıtqan kóńil aldarqatar jańalyqtary bolmasa da, hatty qumarta oqyp shyǵady. Adam balasy erkin ómirdiń qadir-qasıetin temir torǵa túskende jaqsy sezinedi eken. Quttybekke de dostary jazǵan hattyń árbir áripi men sózi shólden qatalaǵanda ishken sýdyń tamshysyndaı bolyp kórinedi. Dostary hattyń sońynda: «Jaqynda Almatydan qazaqsha bir gazet shyqty. Onyń aty – «Almaty aqshamy». Birinshi sandaǵy onyń ataýyn saǵan qıyp salyp otyrmyz» degen joldardy oqıdy. Qýanǵan Quttybek konverttiń ishin aqtaryp, «Almaty aqshamy» degen gazet ataýynyń qıyndysyn taýyp alady. Bul Quttybek úshin úlken qýanysh ári jańalyq edi. О́ıtkeni ol kezde Almatydan tek «Sosıalıstik Qazaq­stan», «Lenınshil jas», «Qazaq ádebıe­ti» men «Jetisý» gazetteri ǵana shyǵatyn. Dál sol kezde «Aqshamnyń» alǵashqy nómiriniń jaryqqa shyǵýy Jeltoqsannyń jeńisindeı áser etedi. Sol kúnnen bastap «Aqshamnyń» qıyndysyn dápteriniń arasyna qasterlep salyp qoıady. Kúnde keshkisin aýyr jumystan oralǵanda dápterdiń arasyn ashyp, áripti endi úırengen birinshi klastyń oqýshysyndaı «Almaty aqshamy» degen jazýdy ejiktep oqı beredi. Nege ekenin ózi de sezbeıdi, sol sátten bas­tap, kóńili jaılanyp sala beredi. Alǵashqy kezde qazaq tilinde gazet shyqqanyna birge qýanǵan jeltoqsandyqtar Quttybektiń bul qylyǵyna tańyrqaı qaraıtyn bolǵan. Osylaısha, Quttybek gazet ataýyn kıeli zattaı qasterlep ustap júredi. «Almaty aqshamy» kóz aldymda tursyn» degen oımen temir kereýettiń bas jaǵyna japsyryp qoıady. Qandaı qudiretti kúshtiń tartqany beımálim, temir torda jatqan qamkóńil jigitti gazet qıyndysy jubatyp, qoltyǵynan demeıdi. Sodan bastap ózin Almatynyń kóshesinde júrgendeı sezindi. «Almaty aqshamy» gazeti Quttybek qashan bostandyqqa shyqqansha bas jaǵynda japsyrýly turady. Túrmeden bosarda «Almaty aqshamyn» ózimen birge alyp ketpek bolǵanda, japsyrylǵan gazet qıyndysy ońaılyqpen ajyramaıdy. Endi oılap otyrsa, Quttybektiń ómiri Jeltoqsan kóterilisi arqyly búr jaryp, «Aqsham» arqyly órilgen eken. О́ıtkeni túrmeniń kermek dámin tatyp kelgen soń «Men qalaıda jýrnalıst bolamyn!» degen berik baılamǵa keledi. Osylaısha, qolyna qalam alyp, jýrnalıst bolýyna «Aqshamnyń» yqpaly zor bolǵan edi. О́ıtkeni burynǵy bodan eldi emes, azat Otanynyń jetistigi men qaryshty qada­myn elge nasıhattaýdan asqan qasıetti sharý­a joq bolyp kórinedi. Qazaq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń syrttaı bólimine túsip, ekinshi kýrsqa ótkende óziniń túrmede jatyp tanysqan «Almaty aqshamy» gazetiniń redaksııasyna jýrnalıst bolyp qyzmetke qabyldanady. Quttybek gazette uzaq jyl ter tógip, eńbek etse, «Aqsham» da taǵdyr taýqy­metin tartqan jeltoqsandyq jýrnalıske kóp qýanysh syılady. Redaksııada menedjer bolyp qyzmet istep júrgen Qarlyǵashtaı arýǵa kóńili qulap, Quttybektiń sózimen aıtsaq «aqyry júrip-júrip» 2006 jyly otaý qurady. Bárimiz bolyp: «Redaksııadaǵy boıdaqtardyń qatary kemidi» dep qýandyq. Quttybek pen Qarlyǵashtyń úılenýi gazet redaksııasynyń úlken toıy boldy. Bizben birge Quttybektiń seksendegi anasy, jeltoq­sandyq qyz-jigitterdi qorǵap júrgen Muhtar Shahanov aǵamyz, alańǵa birge shyqqan jora-joldastary men qalamdas dostary bolyp qýandy. Qyryqtyń qyrqasyna shyqqansha «jalǵyzdyq degen jeztyrnaqtyń qarmaǵyna myqtap ilikken» Quttybektiń Jeltoqsan salǵan jaranyń dertinen arylýyna Qarlyǵash qana­tymen sý sepkendeı kómek qolyn soz­ǵanyna qýandyq. Jalǵyz ómir súrýdiń azabyn tartyp júrip, kóńili jabyrqaý kezinde «Taqııaly perishte» kórkem fılmin jıi kóredi eken. Basynda taqııasy bolmasa da ózin úılene almaı júrgen «perishte» sanady. «Ulym qashan úılener eken?» dep saryla kútip júrgen Quttybektiń anasy da «Tana jeńgeıge» uqsaıdy. Ony aıtasyz, kelinshegi Qarlyǵashtyń minez-qulqy men júris-turysy da sol Tana jeńgeıge aınymaı tartyp keledi. Sol daýyldy kúnderdiń sanadaǵy jańǵyry­ǵyndaı jýrnalıst Quttybek Aımahan «Jel­toqsan aıy kelgende» atty estelik kitabyn jazyp, baspadan shyǵardy.

Quttybek gazet redaksııasynda uzaq jyl qyzmet atqaryp júrip, 2005 jyly «Qa­zaq­stan Konstıtýsııasyna 10 jyl» mere­kelik medalimen marapattaldy, Qazaqstan Jýr­na­lıster odaǵynyń syılyǵyna ıe boldy. Eliniń jeltoqsandyqtarǵa jasaǵan shapaǵatynyń arqasynda Almatydan eki bólmeli páter aldy. Qyzmeti de ósip, bas redaktordyń orynbasary boldy. Osylaısha, ózi arman etken gazeti Quttybektiń janyna jaqyn basylym bolyp qaldy. Gazet redaksııasynda uzaq jyl qyzmet istep júrip Quttybek bul basylymǵa degen adaldyǵynan aınyǵan emes. Bilim-qabileti men jýrnalıstik sheberligin aıamaı jumsap júrip, zeınet jasyna taıanǵanda 2021 jyly aınaldyrǵan aýrý aqyry alyp tyndy. Gazet jýrnalısteri ár jylǵy baspasóz merekesi kúni keshegi ardager jýrnalısterdi, onyń ishinde Jeltoqsan qaharmany Quttybek Aımahandy da eske alyp otyrady.

О́tesh QYRǴYZBAEV,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi