Qumar oıynǵa qunyqqandar elimizde 350 myńnan asady

Qumar oıynshylar májbúrli túrde emdelýi qajet

Búginde ne kóp, oıdan quras­tyrylǵan, shynaıy ómirge túk qatysy joq túrli oıyndar kóp. Bireýdiń paıda tabýy úshin oıdan shyǵarylǵan mundaı oıyndar mán-maǵynasyz bolsa da adamdy ózine elitip áketetin qaýqary bar. Aıtalyq, karta oıyndarynyń kompıýterdegi balamasy, rýletkalar, oıyn avtomattary – bári de oıyn kazınosynyń kompıýterlik nusqalary. Osy oıyndarǵa táýeldi bolýdyń joldary bir-birine óte uqsas, sondyqtan qaısysy bolsyn qaýipti deıdi psıhologter.

Qazirgi tańda qumar oıyndarǵa degen qushtarlyq patologııa, ıaǵnı psıhologııalyq aýrý retinde qaras­tyrylyp júr. Ol tipti aýrýlar men densaýlyqqa baılanys­ty máse­­lelerdiń halyqaralyq sta­tıs­­tıkalyq jiktemesi tizi­minde de bar. Al Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıy­my oıynqumarlyqtyń qaýipti ekenin es­kere otyryp, «lýdomanııa» degen arnaıy medı­sınalyq termın engizdi. Osy ar­­qyly jahandyq uıym qumar oıyn­­dar men kompıý­ter oıyndaryna táýeldiler – nashaqorlar men maskúnemder sııaqty emosıonaldy jandar ekenin moıyndady.

AQSh-tyń qumar oıyndar problemalarymen kúres jó­nindegi qaýymdastyqtyń zert­teýine súıen­­­sek, álemdegi kez kelgen qa­la tur­­ǵynynyń aıaq as­tynan qyl­­­mys­kerge aınalýy 6% bolsa, mas­­kúnemge aınalýy – 34%, na­sha­­­qorlyqqa salynýy 32%-dy kórsetse, oıynqumar bo­lýy 48%-ǵa jetedi eken. Demek adam qumar oıynǵa áp-sát­te táýeldi bolyp qalýy múm­kin, onyń elik­tirý kúshi esirtkiden de asyp túsip tur.

Damyǵan memleketterde oıyn­­­qu­marlyqty aýrý dep tanıtynyn joǵaryda aıttyq. Osyǵan saı qu­mar oıynǵa qu­nyqqandardy emdep-saýyqtyratyn arnaıy uıym­­dar da bar. Al Qazaqstanda «Alko­golızmmen, nashaqorlyqpen jáne ýytqumarlyqpen aýyratyn naý­qas­tardy májbúrlep emdeý týraly» arnaıy zań bolǵanymen, olardyń qataryna oıynqumarlar jatpaıdy. Sondyqtan qumar oıyn­darǵa qunyqqandar emdelýge jatqyzylmaıdy. Biraq mamandar qumar oıynnyń quryǵyna ilik­kender máj­búrli túrde em­delýi qajet dep esepteıdi. Bul másele jaqynda Parla­ment qa­byr­ǵasynda da kóterildi. Úki­­met­ke saýal joldaǵan depý­tat Láz­zat Ramazanova Densaý­lyq saq­taý mınıstrligi oıyn­ǵa táýel­di naýqastardy máj­búrlep em­deýdi engizý boıynsha esh­qan­daı sha­ra qoldanbaı otyr­ǵa­nyn jetkizdi. «Qu­mar oıyn­dar­ǵa degen qushtarlyq – alań­datarlyq másele. Búginde 350 myń­nan astam qazaqstandyq qu­mar oıyndardyń qurbanyna aınal­ǵanyna qaramastan, tıisti mınıstrlik eshqandaı shara qol­danbaı otyr. Vedomstvonyń nazaryn osy máselege aýdarý úshin ne isteýimiz kerek? Elimizdegi qanshama otbasy, qanshama taǵdyr osy oıynqumarlyqtyń saldary­nan oıran bolyp jatyr? Muny nege oılamaımyz? Bizde tipti oıyn­qumarlyqqa úgitteıtin jar­namalyq qyzmetterge de tikeleı tyıym joq», deıdi depýtat.

L.Ramazanova qumar oıyndarmen kúresý úshin aldymen oıyn bıznesin ta­ratý jáne jarnamalaý salasyndaǵy zańnamanyń oryndalýyna baqylaýdy kúsheıtý qajet­tigin alǵa tartty. «Bul má­se­lege medısına qyzmetkerleri erekshe kóńil bólse deımiz. Den­saýlyq saqtaý salasynyń maman­daryn qaıta daıarlaý jáne olar­dyń biliktiligin arttyra otyryp, oıynǵa táýeldiliktiń aldyn alý men emdeýdi bir jolǵa qoıý kerek. Balalar men jastardyń boıynda qumar oıyndarǵa táýeldiligi bar-joǵyn anyqtaý da kezek kút­tirmeıtin máselege aınalýǵa tıis», dedi depýtat.

Sportpen aınalysatyndardan bás tigetinder kóp

Qazaqstanda qumar oıyndar kórsetkishi sport, mádenıet, tipti óner salasyndaǵy kórset­­kishterden de asyp túsip otyr. Finprom.kz resýrsynyń habar­­laýyn­sha, byltyr qumar oıyn­dardy uıym­dastyrý jáne bás tigý boıynsha kórsetiletin qyz­­metter kólemi 73,9 mlrd teń­geni quraǵan. Bul 2020 jylmen salystyrǵanda 6%-ǵa ǵana az. Pan­demııa jyly bul sala­daǵy kór­setkish rekordtyq deńgeıge jetip, 78,6 mlrd teńgege jetkeni má­lim. Úıde ju­mys­syz erigip jat­qan adam qumar oıyn­dar­ǵa kóbirek qu­nyǵyp ketetinin osy kór­set­kishten-aq baıqaýǵa bolady.

Al 2022 jyldyń birinshi toq­sanynda qumar oıyndardy uıym­dastyrý jáne bás tigý boıynsha kórsetiletin qyzmet­ter kólemi 138,8 mlrd teńgeni qu­raǵan, bul ótken jyldyń osy keze­ńimen salys­tyrǵanda 8,4 ese artyq. Salystyra aıtsaq, bul san sport, demalys pen oıyn-sa­ýyqty uıymdastyrý sala­syn­­­daǵy kórsetkishten – 21,3%-ǵa, ki­­taphanalar, muraǵattar, mura­jaılar jáne ózge de mádenıet obek­tileri kórsetetin qyzmetter kóle­minen 9 esege jáne óner men oıyn-saýyq salasyndaǵy kór­­­setkishten 12 ese artyq. Demek aza­mattardyń sportpen shu­­ǵyl­danyp, shyǵarmashylyq ju­­mys­tarmen aınalysqannan góri qumar oıyn­darǵa tartylýy jıirek bolyp tur. Bul másele Úkimet deńgeıinde de talaı kóterildi. Má­denıet jáne sport mınıstrligi saı­tyndaǵy málimetke súıensek, onlaın-ka­zıno saıttarynyń qoljetimdiligi men olardyń keńinen taralýy halyqtyń qumar oıyndarǵa tar­tylýynyń negizgi sebebi bolyp otyr. Alaıda memlekettik organdarda mundaı saıttardyń sany, qumar oıyndarǵa táýeldi azamattardyń onlaın kazınoǵa jumsaǵan qarajatynyń kólemi týraly naqty derekter joq. Son­­­dyqtan Úkimet Mádenıet jáne sport mınıstrligi bazasyn­da Mól­sherlemelerdi esepke alý ortalyǵyn qurýdy qolǵa aldy. Son­daı-aq zańsyz oıyn bız­nesine qarsy is-qımyl jáne azamat­tardyń qumar oıyndarǵa tartylý deńgeıin tómendetý boıynsha birlesken is-qımyl josparyn ázirlep, qumar oıyndardyń zııany týraly áleýmettik rolıkter jasaý jáne nasıhattaý týraly sheshim qabyldaǵan edi.

Buǵan qosa, Úkimet ınternet-kazınony uıymdastyrýshy tul­ǵalardyń tizi­min belgileý, bank­ter men tólem júıe­le­rine osy tul­ǵalardyń qarjy ope­ra­sııalaryn júrgizýge tyıym salý; nesıe kar­talarynyń kómegimen kazınolar­da, oıyn avtomattary zaldarynda, býk­mekerlik keńselerde jáne totalızatorlarda tólemderdi jú­zege asyrýǵa nemese shottardy to­lyqtyrýǵa tyıym salý; ınternet-kazınony uıymdastyrǵany úshin jaýapkershilik belgileý; qumar oıyndarǵa táýeldi azamat­tardy, olardyń ishinde balalardy anyqtaý jáne ońaltý júıe­sin ázirleý jóninde tıisti mınıstrlikke tapsyrma berdi. Eger bul mindetter tezirek qolǵa alynsa, qumar oıyndardy jasyryn júrgizetin birtalaı nysannyń beti ashylyp, oıynǵa jipsiz baılanatyn azamattardyń qatary da azaıary sózsiz.

Oıynqumar bolyp týmaıdy, oıynqumar bolyp ósedi

 Psıhologterdiń pikirinshe, oıynqu­marlyq otbasyndaǵy osal tárbıeden bastaý alady. Tipti balalardyń kishkentaıynan kompıýterge telmirip, oıynqumar bolyp ósýine ata-ana tárbıesiniń de áseri kóp kórinedi. Belgili psıholog Lımana Qoıshıevanyń aıtýynsha, qumar oıynǵa tá­ýeldi bolýdyń alǵysharty kóp: meıirim men qamqorlyqtyń je­tispeýshiligi, otbasyndaǵy qa­rym-qatynastyń kúrde­liligi, qa­tygezdikpen astas­qan ásire­talapshyldyq pen as­tam­­shyl­dyq, t.t. «Psı­holog re­tinde oıyn­ǵa baılanǵan, odan shyǵa almaı júrgen talaı balamen áńgimelestik. Sonda lýdomandar, ıaǵnı qumar oıynǵa tá­ýeldiler alǵashqy oıyndaryn, eń aldymen, óz úılerinde kór­genin aıtady. Kóbi ata-anasy nemese olar­dyń dostary qumar oıyn­­dy qalaı qunyǵa oınaǵanyn ba­qylaǵan. Mine, táýeldiliktiń bir ushy úıdegi tárbıede deıtinimiz son­dyqtan. Bala óziniń kórip-bilgenin qaıtalaıtyny sekildi, áke-sheshesiniń qumarta oınaǵany balany beıjaı qaldyrmaıtynyn ańǵaramyz», deıdi ol.

Mamandardyń aıtýynsha, qumar oıynǵa qunyqqandardyń bastapqy maq­saty basqa bolady. Olar aldymen kóńil kóterý úshin nemese saýyq qurý maq­satyn­da oı­naıdy. Keıin bul maqsaty bur­­ma­lanyp, qunyǵa oınaý sıpa­­tyna aýy­sady eken. Ýaqyt óte kele, oıynǵa jipsiz baı­lanyp, bas tarta al­maıtyn jaǵdaıǵa dýshar bolady.

«Oıynqumarlardyń emo­sııa­­­lyq kóńil kúıi oıynnyń ári qaraı qalaı órbýine baılanys­ty. Mysaly, oıynshylardyń kóbi utylǵan sátte ózderin je­gideı jep, kinálaý sezimin bastan keshirse, jeńiske jetken kez­de kerisinshe, ózderin uly qu­­dy­retteı se­zinedi. Qumar oıyn­shy­lardyń erik-jige­rine, ustam­dylyǵyna, este saqtaý qa­biletine kelsek, barlyǵynyń osal tusy – erik-jigerin basqara almaýynda jatyr. Sonyń saldarynan olar oıyndy der kezinde toqtata almaıdy. Kópshiligi muny moıyn­daǵysy kelmeıdi. О́zde­rinshe qumar oıynnyń sanyn qadaǵalap otyrmyz, kez kelgen sátte oıynnan shyǵa alamyz dep oılaıdy. Oıynǵa táýeldi jandardyń basym bóligi jalǵyzilikti. Biraq olar jal­ǵyzdyqtan gemblıngke qu­mart­qan joq, gemblıngtiń saldarynan jalǵyz qaldy deýge bolady», deıdi L.Qoıshıeva arnaıy jazǵan eńbeginde.

Qazirgi zamanda kompıýter ómirimizdiń bir bólshegine aınal­ǵany shyn. Búginginiń balasyn kompıýtersiz elestetý qıyn. Keı­bir jetkinshek úshin kompıýter – oqý­dan da, tipti dostarymen qydyrýdan da artyq dúnıe.

Álbette, zamanaýı tehnı­ka­nyń paıdasyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Biraq onymen shamadan tys áýestený keıin bar­maq tisteýge ákelýi ábden múm­­kin. Son­­­dyqtan balalardy qa­daǵalap, olarǵa tehnıkany ornymen qol­danýǵa daǵdylandyrý qajet. «Kom­pıý­terlik oıyndar balany shynaıy ómirden alys­tatyp, oıdan quras­ty­rylǵan álemge tańyp qoıa­ty­nyn esten shyǵarmaý qajet. Bala­synyń ózinen-ózi buıyǵy ómir ke­ship, eshkimmen aralaspaı ómir súrgenin eshqandaı ata-ana qala­masy anyq. Demek balańyz ómirge qushtar, jaqsylyqqa qu­mar azamat bolyp óssin deseńiz, onyń kompıýterdiń aldynda uzaq ýaqyt boıy otyrýy­na tyıy­m salyńyz. Vır­týaldy álemge berilgen bala shynaıy ómirde kez­de­setin qıyn­dyqtarǵa tótep bere almaı­tyn áljýaz adam bolyp ósetinin umyt­pańyz. Al erik-jigeri álsiz adam elik­tegish kele­di. Qumar oıyndarǵa da kúsh-jige­rin basqara almaıtyn, psı­­holo­gııasy álsiz adamdar kó­­birek dýshar bolady», deıdi psıholog.