Elimizde sońǵy jyldary ınternet-platforma usynatyn beıne, aýdıo, jazba kontentin paıdalanýshylardyń sany kúrt ósken. Mundaı daǵdarys elimizge ǵana emes, álemdik BAQ-qa tóngen «qaýip». Aýdıtorııa dástúrli medıaǵa qaraǵanda gadjetterge telmirtetin medıa – ónimder qaraýǵa qumar. Osyǵan qarap «Teledıdar sekildi dástúrli BAQ tarıh betterinen qanshalyqty oryn alady?» degen zańdy saýal týyndaıdy.
Kórermenniń kóbisi telehıkaıa kóredi
«Sońǵy jyldary telearnalardyń kórermenderi azaıyp barady», deıdi mamandar. «Qazaqstandaǵy medıakontentti tutyný. Áser etý faktorlary jáne damý tendensııalary» konferensııasynda jarııalanǵan zertteý nátıjelerine súıensek, 2019 jyly halyqtyń 53 paıyzy turaqty túrde teledıdar kórse, 2021 jyly bul kórsetkish 47 paıyzdy quraǵan. Sonymen qatar 2019 jyly kórermen kúnine 107 mınýtyn teledıdar aldynda ótkizetin bolsa, 2021 jyly bul ýaqyt 88 mınýtqa deıin qysqarǵan. Osy oraıda telekórermenniń azaıýy tele-kontentke tikeleı baılanysty dep sanaıdy «Ulttyq BAQ Assosıasııasy» QB basshysy Kemelbek Oıshybaev. Ol «tele-kontent qurarda kórermenderdiń jas erekshelikterin, jynysyn, bilimin, ultyn, janrlyq jáne tildik talǵamyn eskerý qajet», deıdi. Aıtyp keteıik, Ulttyq BAQ Assosıasııasy zertteýdi 100 myńnan astam halqy bar eldiń 22 qalasynda júrgizgen. Endi qaýymdastyq ókilderi Qazaqstannyń barlyq óńirin qamtýdy josparlap otyr.
Qazirgi telearnalardyń turaqty kórermenderi 55 jastan asqan azamattar men 6-10 jas aralyǵyndaǵy balalar. Sondaı-aq «joǵary bilimi bar azamattar teledıdar qaramaıdy, turaqty kórermen – bilimi joq, jumyssyz adamdar», deıdi sarapshylar. Sondyqtan bolar kórermenniń 42%-y telehıkaıa kóredi jáne oıyn-saýyq baǵdarlamalaryna qumar. Al tanymdyq, áleýmettik-saıası, sporttyq habarlardyń mańyzy tómen bolyp otyr.
TNS Central Asia JShS-nyń bas dırektory Tatıana Starseva otandyq teledıdarlardyń ónimderine suranystyń tómendeýi sheteldik arnalardyń áseri degen pikirde. «Eldegi 71% halyqqa sheteldik arnalar qoljetimdi bolyp otyr. Olardyń 40%-y turaqty kórermen. Jastardyń basym bóligi ınternette otyrady, túrli beıne, aýdıo, jazba kontentti osy platformanyń túrli kózinen tamashalaıdy. Sonymen qatar Smart TV de otandyq arnalardyń kórermenderine keri áserin tıgizip otyr», dedi T.Starseva.
Anımasııalyq jobalardyń reıtıngi joǵary
Al «Qazaqstan RTRK» AQ Basqarma tóraǵasy Lázzat Tanysbaı «televıdenıe «ólip» bara jatyr degen pikir shyndyqqa janaspaıdy», deıdi. Ol Qazaqstan ulttyq arnasyn, Balapan, Qazsport telearnalaryn mysalǵa keltirdi. Onyń aıtýynsha, atalǵan úsh arnanyń da kórermen sany ósip keledi, otandyq ónimderge degen aýdıtorııa suranysynyń óskenin bir ǵana Balapan telearnasynan kórýge bolady. Balapan telearnasynan kórsetilip jatqan sheteldik anımasııalyq mýltfılmderdiń reıtıngi otandyq anımasııalyq jobalardan anaǵurlym tómen. Bıyl efırge shyqqan «Er Tarǵyn», «Qobylandy batyr», «Qyzǵaldaqtar mekeni» sııaqty ózimiz óndirgen anımasııalyq jobalar álemdik eń reıtıngti degen Monchhichi, «Smaıtıkı», Wild Baby Animals mýltfılmderiniń kórsetkishinen 31 paıyzǵa joǵary», deıdi L.Tanysbaı. Sonymen qatar Basqarma tóraǵasy búgingi kúni balalar telearnasynyń jobalary syrtqy naryqqa da belsendi satylyp jatqanyn aıtady. «Arnanyń anımasııalyq jobalary AQSh-ta kabeldik arnalar, al Latyn Amerıkasy elderinde VOD jáne onlaın-kanaldar arqyly kórsetilip júr. Budan bólek, Qazaqstan teleradıokorporasııasynyń ónimderine TMD men Arab elderi aýmaǵyn qamtıtyn IVI.RU, OKKO, Megogo, Noorplay VOD platformalarynan qyzyǵýshylyq zor», dedi ol. О́tken jyldyń ózinde syrtqy naryqqa 1828 bólimnen turatyn 95 telehıkaıa jáne anımasııalyq ónim satylǵan. Endi Balapan telearnasy bıyl 209 serııadan turatyn 11 otandyq anımasııalyq joba óndirisin damytýdy josparlap otyr. Onyń ishinde Roza Baǵlanovanyń 100 jyldyǵyna arnalǵan «Boztorǵaı» mýltıhıkaıasy men Bekzat Sattarhanovtyń balalyq shaǵy týraly «Bala Bekzat» anımasııalyq mýltfılmi bar.
Sondaı-aq Lázzat Tanysbaı, ásirese COVID-19 pandemııasy men qańtar oqıǵasy kezinde halyq durys málimet beretin aqparat kózderine ǵana sengenin aıtady. Osy kezde ulttyq arna jańalyqtaryn kórýshilerdiń sany 13 mln-ǵa jetken. Sonymen qatar ulttyq arnanyń tikeleı efırdegi habarlary 75%-dy quraıdy. «Kórermender qońyraý shalyp, suraqtaryn qoıyp, pikirlerin bildirip jatady. Halyqpen baılanys ornatýdyń birden-bir joly – tikeleı efır. Qazir kórermen talǵamy ósip keledi. Sapaly dúnıelerge halyq oń baǵasyn berip jatady. Ásirese oıyn-saýyq baǵdarlamalaryn sapaly etýge kóp kóńil bólemiz. О́ıtkeni kórermen Reseı, Túrkııa sekildi elderdiń osy syndy habarlarymen salystyrady, qaraıdy», deıdi Lázzat Tanysbaı.
Búginde «otandyq telehıkaıalar sheteldik telehıkaıalarmen básekege qabiletti bolyp keledi», deıdi medıa sarapshylar. Otandyq hıkaıalardyń birqatary Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Bashqurtstanǵa satylady. «Aqyrynda, kóp jyldar boıy serıal túsirgennen keıin bizdiń otandyq teleshoýlardyń reıtıngi satyp alynǵan sheteldik teleshoýlardyń reıtıngimen básekege túse bastady. Bizdiń telehıkaıalar ındýstrııasy jańa deńgeıge kóterilýde. Bul ártúrli arnada jumys isteıtin barlyq medıamenedjerlerdiń eńbegi. Sońǵy jyldary memlekettiń qoldaýymen barlyq telearna jylyna keminde bir otandyq serıal shyǵarady. Al olardyń sapasy artyp keledi. Biz elimizde túsirilgen kóp serııaly fılmderdi jaqyn shetelderge satý arqyly túsirilimge ketken shyǵyndy ótep otyrmyz», deıdi «Qazaqstan RTRK» AQ Basqarma tóraǵasy L.Tanysbaı.
Jaqsy ónimge aýdıtorııa qumar
Al Qazaqstan Prezıdentiniń TRK KeAQ Basqarýshy dırektory Robert Mýradıan Qazaq TV telearnasyn mysalǵa ala otyryp, otandyq jáne sheteldik aýdıtorııanyń teledıdarǵa suranysyn aıtyp berdi. Ol ishki naryqtaǵy habar taratýshy retinde «Biz jelilik teledıdarymyz jalǵasady dep senemiz, onyń jetistigi biz shyǵaratyn mazmunnyń sapasy men biregeıliginde. «Eger biz jaqsy ónim jasasaq, platformada bolsyn, telearnada bolsyn aýdıtorııa kólik quralyn emes, ónimdi qadaǵalaıdy», deıdi sarapshy. Al shetelderge habar taratýǵa qatysty ol «shetelde óz memleketterin kórsetetin halyqaralyq arnalar bir eldiń múmkindikterin kórsetetin shoý-rým túri ekenin kóremiz, el usyna alatyn sapa sheteldik kórermenderdiń elge degen kózqarasyn qalyptastyrady» degen pikirde. «Bul jerde ulttyq medıaónimimizdiń sapaly bolýy úshin ulttyq medıakeńistigimizdi, onyń barlyq qatysýshysyn qoldaý mańyzdy. О́ıtkeni kórermen Qazaq TV-dan basqa telearna kórgisi kelse, ol osy sapaly ónimdi tabýy kerek jáne, árıne, bir telearnanyń kómegimen suranysty qanaǵattandyrý múmkin emes», deıdi Robert Mýradıan.
Mınıstrliktiń aıtary bar...
Al mınıstrlik úshin basty másele – qazaqstandyq medıakeńistiktiń básekege qabilettiligi. О́ıtkeni memleket olardy tapsyrys arqyly qarjylandyryp otyr. Bul másele kórermenderdi de, qarjylandyrý jáne aýdıt máselelerimen aınalysatyn memlekettik organdardy da qyzyqtyrady. «Memlekettik tapsyrys tutynýshyǵa baǵyttalǵan bolýy kerek, sondyqtan medıakontent qurarda onyń tutynýshysyn bilýińiz kerek. Ol úshin «BAQ ólshemderiniń» ne ekenin zańnamalyq deńgeıde anyqtaý qajet. Al qazirgi ýaqytta zańnamada mundaı túsinik joq. Sáıkesinshe, naqty qarjylandyrý máselesi joq. Alaıda biz memlekettik organ retinde bizdiń medıakeńistiktiń sóz júzinde emes, is júzinde básekege qabiletti bolýy úshin jan-jaqty yntalandyratyn bolamyz, jeńildetemiz, barlyq sharany qabyldaımyz», deıdi Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi Aqparat komıtetiniń tóraǵasy Qanat Ysqaqov.
Suranysta – oıyn-saýyq
Búginde otandyq telearnalardyń 70-80 paıyz kontenti oıyn-saýyq baǵdarlamalarynan turady. Muny mamandar kórermenniń suranysyna qaraı qurylatynyn aıtady. Aqparattyq keńistiktegi ornyn reıtıngpen aıqyndaıtyn telearnalardyń ázirge efırdi oıyn-saýyqqa toltyrýdan basqa amaldary bolmaı otyr. Ulttyq BAQ Assosıasııasynyń málimetine súıensek, 13-16 maýsym aralyǵynda telearnalardyń reıtıngisi boıynsha Eýrazııa 1-shi arnasy (1,13%) kósh bastap tur. Ekinshi orynda KTK (0,79%), úshinshi orynda NTK (0,55%), odan soń Astana TV (0,53%), Qazaqstan (0,46%), Mır (0,45%), 31-arna (0,31%), Balapan (0,27%), 7-arna (0,26%) jáne Qazsport (0,09%) arnalary ornalasqan.
«TNS Central Asia» JShS bas dırektory Tatıana Starsevanyń aıtýynsha, 2014 jyldan bastap barlyq qazaqstandyq telearnanyń jalpy reıtıngi qazirgi ýaqytta 10%-dan 6%-ǵa deıin tómendegen.