AES Qazaqstandy qalaı ózgertedi?

Buǵan deıin el Prezıdenti XVII óńir­aralyq yntymaqtastyq forýmynda «Men 2060 jylǵa qaraı kómirtegi boıynsha beıtaraptyqqa jetýdi maqsat etip qoıdym. Bizdiń eldiń halqy men ekonomıkasy ósip keledi, al ol úshin energııanyń mańyzy zor. Kómir óndirý dáýiriniń birtindep quldyraýymen, senimdi negizgi energııa óndirý kózderi týraly oılanýǵa májbúr bolamyz. 2030 jylǵa qaraı Qazaq­standa elektr energııasynyń tapshylyǵy týyn­daıdy. Álemdik tájirıbe eń ońtaıly jol­dy usynady. Bul – beıbit atom. Iá, ońaı sharýa emes. Sondyqtan osy máseleni utym­dy sheshe bilýimiz kerek, san alýan boljam men emosııaǵa jol bermeıik», degen edi.

Sonymen qatar osy ustanymdy 2021 jyly Shyǵys ekonomıkalyq forýmynda sóılegen sózinde de naqtylady. Al bıyl 9 maýsym kúni shetel ınvestorlarymen kezdesýinde máseleni ashyq aıtty. Tipti onyń qaı jerde salynatyny týraly da sheshimder qabyldanǵanyn jetkizdi. Árıne, Memleket basshysy bul máseleni jaıdan-jaı kóterip otyrǵan joq. Bar másele tapshylyq degennen bas­talady. О́ıtkeni Dúnıejúzilik bankten bastap kóptegen iri qarjy ortalyǵy kómirmen jumys isteıtin stansalardy qarjylandyrýdy toqtatyp jatyr. Oǵan qosa, 2021 jyldan bastap kómirtekten bólinetin qaldyqtar úshin salyq pen aıyppul kólemi de artty.

Al elimizde qýat óndirýdiń 74%-y kómir stansalarymen baılanysty. Eldegi búkil qaldyqtardyń 40 paıyzdan astamyn aýaǵa shyǵaratyn kómir stansalary soltústiktegi iri qalalarda ornalasqan. Sondaı-aq olar kóp jyldan beri jumys istep kele jatqan stansalar. Tozyǵy da jetken jáne zama­naýı talaptardy qanaǵattandyra almaıdy.

Qazir elimizde shamamen 19 myń MVt elektr qýatyn 204 stansa óndirip jatyr eken. Biraq sarapshylar 2027 jylǵa deıin elektr energııasyn tutyný kólemi ortasha eseppen jylyna 2,4 paıyzǵa artady dep boljap otyr. Demek, kóp uzamaı elektr energııasy jetispeýshiligi paıda bolýy yqtımal. Al 5 jylda 5 myń MVt úles qosqan jel jáne kún elektr stansalary táýliktiń keıbir sátterinde energııanyń jetispeıtin oryndaryn ǵana toltyra alady. Mysaly, óziniń organıkalyq otyny joq Fransııa, Belgııa, Shvesııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Fınlıandııada atom stan­salarynyń elektr energııasyn óndirýshi negizgi kózge aınalyp, ener­getıkalyq turaqtylyq pen tabysty ekonomıkalyq damýdy qam­tamasyz etip otyrǵany ras.

Aqıqatyn aıtý mańyzdy, bizdiń qoǵam atom energetıkasyn qabyldaýǵa áli de daıyn emes. AES-ke baılanys­ty qoǵamda qalyptasqan úreı bar. Bul negizsiz de emes. Alaıda sarap­shylar azamattyq energetıka tur­ǵysynan qaraǵanda búgingi tehnologııada úlken táýekelder joq eke­nin aıtyp júr. Álbette, Chernobyl oqıǵasy dúnıeni dúr silkindirdi. 36 jyl ótse de halqymyz «beıbit atom» nemese atom energııasy týraly aıtqanda, aldymen, Chernobyldegi apatty eske alady. Sol apattan soń edáýir atom jobalary toqtatylyp, atom salasynyń damýy aıtar­lyq­taı baıaýlady. Al atalǵan apat­tyń saldary zerdelendi. Qaýipsiz­dik júıesiniń barlyq komponentine degen kózqaras, sonyń ishinde reaktorlardy qaıta qurý jáne jetildirý jónindegi álemdik tájirıbede buryn-sońdy bolmaǵan sharalar qaraldy. Jumys istep turǵan AES-te ıadrolyq qaýipsizdik júıesin jetildirý jónin­de kóptegen jumys atqaryldy. Iаǵnı apattan keıin tehnıkalyq jáne uıym­dastyrýshylyq sheshimder jedel qabyldandy, al 1987-1991 jyldar aralyǵynda qaýipsizdik júıesin kúsheıtý isi júrgizildi. Teorııalyq turǵydan apattyń bolýyn tolyǵymen joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ár jańarý men tehnologııanyń jetilýi ótken qatelikterdiń tájirıbesin eskeredi. 1990 jyldardyń sońynda atom energetıkasy damýdyń jańa satysyna qaıta tústi.

Ǵasyrlar toǵysynda dástúrli kómir elektr energııasy adamzat, qor­shaǵan orta úshin qanshalyqty zııan­­dy ekenin bári túsindi. Ener­gııa­nyń jańartylǵan balama kózderi – kún men jelden energııa alý qazirgi ýaqytta turaqsyz jáne óte qomaq­ty qarjyny talap etip otyr. Ony­men qosa, kómirge táýeldilikti azaıtý kerek, óıtkeni muny álemdik ekolo­gııalyq kún tártibi talap etedi.

Geosaıası jaǵdaı da qubylyp tur. AES-ti qaı memlekettiń tehnologııasymen salýǵa bolady. Elimizge bul baǵytta tehnologııalar nary­ǵyn­da jumys isteıtin jetekshi kom­panııalardyń tehnıkalyq-ekono­mıkalyq usynystary túsýde. Bular: KHNP (Ońtústik Koreıa), EDF (Fransııa), Rosatom (Reseı), NuScale Power (AQSh), CNNC (Qytaı), General Electric – Hitachi (AQSh pen Japonııanyń birlesken jobasy). Qarastyrylyp otyrǵan reaktorlar 3 nemese 3+ býyny anyqtamasyna sáıkes keledi. Bul joǵary qaýipsizdik pen oń ekonomıkalyq kórsetkishterdi bildiredi. Qazirgi jetildirilgen tehnologııalar táýekelderdi azaıtýǵa kepildik beredi. Reseılik reaktorlar – VVER-1200, sol býyndaǵy 3+ koreı KHNP1400, fransýz EPR1200 jáne Qytaı HPR-1000 reaktorlary usynylady. Shaǵyn jáne orta qýattylyqtaǵy taǵy birneshe reaktor – AQSh-tyń General Electric – Hitachi jáne NuScale jańa modýldik reaktorlary qazir qarqyndy túrde pysyqtalyp, kommersııalandyrýǵa ázirlenip jatqan jobalar.

Jobanyń quny, qurylys qansha jyldy qamtıdy degen saýal da ózekti. Qoǵamdyq talqylaýdan ótip, belgili bir sheshimder qabyldansa qujat da­ıyndaý prosedýralarymen qosa 10 jyl merzimin qamtýy yqtımal. AES-tiń ózi shamamen 6 jyl boıy salynady, alaıda uzaq daıyndyq kezeńin talap etedi.

Eger 2023 jyly Qazaqstan Úki­meti AES salý jóninde sheshim qa­byl­dap, tehnologııalardy jetkizý­shi ınvestordy aıqyndasa jobanyń teh­nıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi (TEN) jasalady, ol saraptamadan ótedi, qajetti esepteýler jasalady – ınjenerııa, ekologııa, shyǵyndar, ekonomıkalyq parametrler jáne t.b. Sodan keıin TEN Úkimettiń qaraýy­na shyǵarylady jáne zańnamaǵa sáı­kes Úkimet AES salý týraly sheshim qabyldaýy kerek. Eger ruqsat alynsa, jobalaý-smetalyq qujattamany ázirleý sharalary bastalady jáne odan ári AES qurylysy bastalady. Aldyn ala esepteýler boıynsha, Qazaqstanǵa reaktordyń qýaty 1 myńnan 1,4 myń MVt-qa deıingi 2 reaktordan turatyn atom elektr stansasyn salý qajet. Eki blok qurylysynyń boljamdy quny (2-2,8 myń MVt) 10-12 mlrd dollarǵa deıin quraıdy. Barlyq usynylǵan jobanyń tehnıkalyq sıpattamalaryna sáıkes AES paıdalaný merzimin 60 jyldan 100 jylǵa deıin uzartý múmkindigi qarastyrylady. Jalpy, AES qurlysyn nesıe berý arqyly nemese kommersııalyq joba retinde salý usynylady.

Qaýipsizdik! Qazaqstanda atom sala­synda mamandar bar ma? Olardy qalaı daıyndaımyz? Qaýipsizdik tur­ǵysynan qazirgi zamanǵy 3 jáne 3+ býyndy atom elektr stansalaryn­da aýyr apattyń yqtımaldyǵy statıs­tıkalyq eseppen búkil múmkin bolatyn oqıǵalardy eseptegende, bir reaktorda 10 000 000 jyl ishinde bir-aq aýyr apat bolýy múmkin delinedi. Bul rette, statıstıkalyq yqtımaldyq týraly aıtatyn bolsaq, AES-tiń avıa­sııalyq ushaqtardan qaýipsizdigi 100 ese joǵary. Sý týraly bol­jam­dar áli joq, eger ol jetkiliksiz bol­­sa, onda nóldik sý shyǵyny bar qur­­ǵaq gradırnıa tehnologııasyn qol­daný qajet bolady. Biraq bul rette stan­sanyń óz muqtajdyqtaryna jum­­salatyn energııa shyǵyny 3-5 MVt-qa ósedi. Saýaldama derekteri bo­­ıyn­sha, Qazaqstan halqynyń 60%-y AES qurylysyna qarsy, al 40%-y qol­daıtynyn kórsetedi.

Jalpy, tehnıkalyq bilimi joq adamǵa AES qaýipsizdiginiń barlyq máselesin túsindirý óte qıyn. Keıde adamdarda emosııalary tolqyp, naqty faktilerdi estimeı qalýy múmkin. Radıofobııa Semeı polıgonymen jáne AES – Chernobyl, Fýkýsıma-1 jáne Three Mile Island avarııalarymen baılanysty. Bul qandaı da bir jaǵymsyz úreı men «haıp» týdyrady. Qarapaıym adamdarǵa naqty qaýipterdiń bar-joǵyn, onymen qalaı jumys isteıtinin, ne eskeriletinin jáne tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý úshin qandaı sharalar qabyl­danatynyn egjeı-tegjeıli jáne naqty túsindirý kerek.

Mamandar máselesine kelsek, álem­dik tájirıbege sáıkes qýaty 2 myń MVt AES-ti paıdalaný kezeńinde jo­ǵary jáne orta-arnaıy bilimi bar 2 myńǵa jýyq adamnan turatyn personal talap etiledi. Eskere ketetin bir jaıt, ıadrolyq mamandyqtar bo­ıynsha bilimi bar stansa jumysker­leri AES-tiń jalpy ónerkásiptik-ón­diristik personalynyń 20%-yn ǵana quraıdy. Bul úshin atom ener­ge­tı­kasyn damytýdyń bolashaq jeke memlekettik baǵdarlamasy aıasyn­da kadrlar daıarlaý jospary ázi­r­lenip qabyldanady, onyń negizinde mamandardyń qajetti sanyn daıarlaý uıymdastyrylady. Arnaıy daıyndyq baǵdarlamalary: reaktordyń qandaı da bir modelin tańdap, qurylysty bastaǵanda, sonymen qatar operasııalyq personaldy daıarlaýda júzege asyrylady. Bul stansanyń tehnıkalyq sıpattamasyna jáne qurylys baǵdarlamasyna kiredi, óıtkeni kadrlar reaktordy basqarý júıesi úshin daıyndalady. Mysaly, mamannyń atom energetıkasy boıynsha bazalyq bilimi bola tura, onyń reaktorda jumys isteýi biliktilik deńgeıi jetpegen jaǵadaıda, ol mamanǵa daıyndyq kýrstary júrgiziledi. Qazaqstannyń atom salasynda jumys isteıtin adamdardyń jalpy sany – 20 myńnan astam adam, onyń ishinde 15 myńy negizgi óndiristik personal. Atom salasynda bilikti kadrlardy daıarlaý barysynda 2010 jyldan bastap 2022 jylǵa deıingi kezeń aralyǵynda, Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary 2 193 bakalavr, 909 magıstr jáne 135 doktor daıyndaǵan bolatyn. «Bolashaq» baǵ­dar­lamasy aıasynda «Atom óner­kásibi», «Atom ıadrosy jáne bólshek­ter fızıkasy», «Tehnıkalyq fızıka» (atom elektr stansalary men qondyr­ǵy­lary) jáne «Iаdrolyq ınjenerııa» mamandyqtary boıynsha 21 bakalavr, 12 magıstr jáne 1 maman daıar­lan­dy. «Birikken ıadrolyq zertteý­ler ınstıtýty» halyqaralyq uıy­my­men (Dýbna qalasy, Máskeý oblysy) yntymaqtastyq sheńberinde «Iаdro­lyq fızıka» jáne «Hımııa» maman­dyqtary boıynsha 134 bakalavr jáne magıstr bilim aldy. «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Ulttyq ıadrolyq orta­lyǵy» RMK bazasynda jyl saıyn 120-dan astam stýdent úshin praktıka uıymdastyrylady. Sondaı-aq bazada  radıasııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy mamandardy oqytý júrgiziletin oqý-aqparattyq ortalyq bar.

Atom salasynda kadrlar daıarlaýdy kózdeıtin memorandýmdar Japonııanyń Ekonomıka, saýda jáne ónerkásip mınıstrligimen (2014 jyl), Belarýs Respýblıkasynyń Energetıka mınıstrligimen (2018 jyl) jáne Reseı Federasııasynyń «Rosatom» atom energııasy jónindegi memlekettik korporasııasymen jasalǵan bolatyn. Osy memorandýmdar sheńberinde taraptar birlesken bilim berý baǵdarlamalaryn uıymdastyrý, bakalavrıat, magıstratýra, aspırantýra baǵdarlamalary boıynsha bilim alýshylarmen jáne oqytýshylarmen almasý, oqý jáne ǵylymı ádebıetti ázirleý, qysqa merzimdi taǵylymdamalar men semınarlardy uıymdastyrýdy qosa alǵanda, atom salasy úshin kadrlar daıarlaý salasynda yntymaqtastyqty júzege asyrýǵa nıet bildiredi.

AES-tiń bolashaqta Balqash mańynan salynatyny ashyq aıtyldy. Jalpy, 1990 jyldary Bal­qash kóliniń mańynda atom elektr stan­sasyn (AES) salý boıynsha teh­nıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme daıyndalǵan. Barlyq qajetti ju­mystar, qorshaǵan ortaǵa áserin tal­daý jáne baǵalaý júrgizildi, son­daı-aq qoǵamdyq tyńdaýlar ót­kizildi. Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń 2014 jylǵy 4 mamyr­daǵy № 60-ó ókimimen Qazaqstanda AES salý jónindegi birinshi kezektegi is-sharalar jospary bekitildi. Mem­leket qatysatyn mamandandyryl­ǵan aksıonerlik qoǵam qurý, sondaı-aq Kýrchatov qalasynda (Abaı oblysy) jáne Úlken kentinde (Almaty oblysynyń Jambyl aýdany) AES salý boıynsha tehnıkalyq tapsyrmalardy daıyndaý kózdeldi. 2018 jyly osy eki aýmaq boıynsha atom energetıkalyq obektisin salý úshin aýdandardyń jaramdylyǵyn taldaý boıynsha jumystar júrgizildi. Úlken kenti men Kýrchatov qalasy­nyń qaýipsizdikti qamtamasyz etý, sonyń ishinde tabıǵı, antropogendik jáne radıasııalyq áser etý jaǵdaı­­lary zertteldi. Eki nusqa da birdeı, biraq Úlken kentiniń birqatar artyqshy­ly­ǵy bar: daıyn alań, qazanshuń­qyr, sý jınaý, kirme joldar jáne t.b. Sondyqtan osy jer tańdaldy. Dál sol jerde bazalyq qýatty ornalas­tyrý kezinde soltústik-ońtústik ba­ǵy­tyndaǵy elektr energııasynyń tran­zıti de turaqtandyrylady. Ony Ortalyq Qazaqstanǵa, Qaraǵandyǵa jáne ońtústik óńirlerge qaıta bólý múmkindigi paıda bolady. Kómirtekti beıtaraptyqqa qol jetkizý jónindegi maqsattarǵa súıene otyryp jáne osy jerde gaz ınfraqurylymynyń bolmaýyn eskere otyryp, AES salý neǵurlym ońtaıly sheshim bolady.

Qalaı degende, elektr energııasy – búgingi ómirdegi basty qajet­tilik. Búkil álem osy energııa­nyń nátıjesinde jumys isteıdi. Adamzat suranysyna qajetti energııanyń basym bóligin qazir munaı men kómir­den alyp jatyrmyz. Bul tabıǵı shıkizat kózderiniń qory 60-70 jylda sarqylady degen boljam bar. Bolashaqta adamzattyń elektr energııasyna degen joǵary suranysyn qanaǵattandyrý atom elektr stansalaryna kelip tireledi. Bul ekono­mıkalyq ósimdi jáne jańa jumys oryn­darynyń paıda bolýyn qam­tamasyz etedi. Mashına, metallýr­gııa, aspap jasaý jáne basqa da aralas salalardy damytady. 60 jyldan astam ýaqyt boıy el tutynýshylaryn senimdi energııamen jabdyqtaıdy. Onyń aýmaǵynda ınfraqurylym da­mı­dy. Atalǵan nysan jol, temir­jol­dar, mektepter, aýrýhanalar, tur­ǵyn úıler jáne t.b. salýǵa yqpal etedi.

Endeshe, kimde-kim atom elektr stansasyn erterek salyp, ıadrolyq tehnologııany jetik biletin mamandar tárbıeleıtin bolsa, sol eldiń juldyzy joǵary, tabysy tolaıym bolmaq.