Qaırat Aıtýǵanov: «Zertteý ýnıversıteti – óndiristik bazasy nyǵyz ýnıversıtet»

– Qaırat Qaparuly, Ǵylym aka­demııasynyń mereıtoılyq sessııasynda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev Jańa Qazaqstan qurýdaǵy zertteý ýnıversıtetteriniń basty rólin erekshe atap ótti. Elimizdiń agroónerkásiptik kesheni­niń damýyna QATÝ zertteý ýnıver­sıteti retinde qandaı úles qosa alady? Oǵan ýnıversıtettiń áleýeti jetkilikti me?

– QATÝ-ǵa zertteý ýnıversıteti már­tebesiniń berilýi onyń quramyna úsh enshiles uıymnyń –  A.I.Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń, Soltústik Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansııasynyń, Á.N.Bókeıhan atyndaǵy Qazaq orman sharýashylyǵy jáne agroorman melıorasııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń enýi sııaqty mańyzdy oqıǵamen tuspa-tus keldi. Bul, birinshiden, ýnıversıtet ǵylymynyń qarqyndy damýyna, ekin­shiden úsh kásiporynnyń aıaǵynan tik turýyna negiz boldy. Qazir, eki jyl ótken­nen keıin bizdiń aldymyzda óndiris, bilim jáne ǵylymdy yqpaldastyrýdyń jańa joly ashylǵany anyq. Al biz basynda jalaqy boıynsha da, bankter aldynda da  qaryzdary bar, uzaq merzimdi damý týraly naqty kózqarasy joq, tehnıkalary eski daǵdarystaǵy kásiporyndardy alǵan edik. Osyndaı, shyn máninde, bire­geı óndiristerdi qalpyna keltirýge ýnıver­sıtetimizdiń barlyq derlik ǵylymı áleýe­ti jumyldyryldy. Bizdiń ǵalymdar, maman­dar olarǵa únemi baryp turdy. Kúni búginge deıin biz tuqym sebý, kóktep ósken egindi óńdeý nemese egin jınaý sııaqty jumystyń barlyq kezeńin muqııat qadaǵalap otyramyz. Men QATÝ mysalynda ǵylym men óndiristiń qalyptasqan tandemin sóz emes, is júzinde baıqaýǵa bolady dep senimdi túrde aıta alamyn.

– Búginde qol jetkizgen nátıjelerińiz qandaı?

– A.I.Baraev atyndaǵy astyq sha­rýa­­shylyǵy ǴО́O – Qazaqstannyń daqyldarynyń jańa sorttaryn shyǵarý­men, sondaı-aq olardy ósirý tehnologııalaryn ázirleý boıynsha qoldanbaly zertteýlermen aınalysatyn respýblıkadaǵy jetekshi mekeme.

Ǵylymı ázirlemelerdi endirý, sondaı-aq agrotehnologııany saqtaý ótken jyly egin jınaý jumystaryn 16 qyrkúıekte, ıaǵnı ońtaıly merzimde aıaqtaýǵa múmkindik berdi. Munda gektaryna 14,7 sentner (bul aýdandyq jáne oblystyq ortasha kórset­kishterden tıisinshe gektaryna 5 jáne 5,5 sentner  joǵary) ónimdilikpen 3657 tonna joǵary reprodýksııaly tuqym jınaldy.

ǴО́O sıfrly tehnologııalardy, aqparattyq-taldaý, anyqtamalyq jáne geoaqparattyq júıelerdi, Jerdi qashyq­tyqtan zondtaý derekterin, zamanaýı zııatkerlik tehnıkany paıdalana otyryp, birtindep «Aqyldy aýyl sharýashylyǵy» tujyrymdamasyna kóshti.

Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy daqyl­daryn ósirýdiń sý únemdeý tehnologııa­laryna, organıkalyq eginshilik qaǵıdat­taryna kóshý júzege asyrylýda.

Nátıje retinde aıtarym, búginde aýyl sharýashylyǵy ónimderin satýdan túsken tabys artty. Tutastaı alǵanda, QATÝ-dyń qatysýymen 2021 jyly baǵdarlamalyq-nysanalyq, granttyq jáne bazalyq qarjylandyrýǵa ótinimderdi qalyptastyrý, negizdeý arqyly 1 071,5 mln teńge bıýdjet qarajaty tartyldy. 311,2 mln teńge kredıtorlyq bereshek tolyǵymen óteldi. ǴО́O-nyń búgingi kúni banktik qaryzdary joq.

«Soltústik Qazaqstan aýyl sharýa­shy­lyǵy tájirıbe stansııasy» JShS sońǵy eki jylda údemeli qurǵaqshylyq jaǵdaıynda rekordtyq kórsetkishke ıe boldy. Daqyldardyń barlyq túri boıynsha gektaryna orta eseppen 20 sentnerden astam ónim aldy.

Al osydan eki jyl buryn kásiporyn­nyń damýynda mundaı jetistik týraly sóz bolýy múmkin emes edi. Ýnıversıtet ǵalymdary óz bilimderimen, ǵylymı izdenisterimen kásiporyn qyzmetine ara­las­­qannan keıin ǵana Soltústik Qazaq­stan aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansııasy aıaǵynan nyq turdy.

Munda ótken jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha 12 316 gektar alqaptan 24 869 tonna astyq bastyrylyp, ortasha ónim­dilik gektaryna 20,2 sentnerdi qurady (sońǵy 15 jyldaǵy rekordtyq ónim), bul oblystyq ortasha kórsetkishten 9 sentner, aýdandyq ortasha kórsetkishten 6 sentner joǵary. 2021 jyly 8 myń tonna pers­pektıvaly sorttardyń joǵary reprodýksııaly tuqymdary jınaldy. Bul tuqymdar tolyǵymen satyldy. Onyń bir myń tonnasy eki el arasyndaǵy úkimetaralyq kelisim boıynsha Qyrǵyzstanǵa eksporttaldy. О́tken jyldyń sońynda jalpy tabys 1,8 mlrd teńgeden 2,8 mlrd teńgege deıin ósti, al taza paıda 187 mln teńgeden 956 mln teńgege deıin, ıaǵnı 5 eseden astam ósti. Stansanyń birinshi bólimshesiniń tehnıka parki tolyǵymen jańartyldy.

Mundaı kórsetkishterge eki jyldan az ýaqyt ishinde qol jetkizilgenin erekshe atap ótkim keledi. Soltústik Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansııasy bizdiń ýnıversıtetke berilgen ýaqytta kásiporynnyń qaryzy 940 mln teńge bolatyn. Búgingi tańda kásiporynnyń turaqty damýy týraly nyq senimmen aıtýǵa bolady. Onyń ınfraqurylymy jańartylyp, jumysshylarynyń jalaqysy kóterildi.

Taǵy bir enshiles uıym – «Á.N.Bókeıhan atyndaǵy Qazaq orman sharýashylyǵy jáne agroorman melıorasııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS-niń (QazOShAǴZI) 3 fılıaly bar: Almaty, Batys jáne Altaı. О́tken jyly munda aýmaǵy 4 gektar bolatyn ǵylymı tájirıbelik orman pıtomnıgin qurý jumystary bastaldy. QATÝ men QazOShAǴZI-diń birlesken jumysynyń nátıjesinde 2021 jyly ǴZI-diń kirisi 1,6 ese artyp, 511 mln teńgege jetti.

Úsh uıymnyń árqaısysy óziniń biregeı qyzmetin atqarady jáne olar   ýnıversıtet úshin ǵylymı-zertteýlerdi júrgizý jáne bilim alýshylardyń  oqý tájirıbesinen, ǵylymı taǵylymdadan ótýin uıymdastyrý turǵysynan qýatty óndiristik baza bolyp sanalady. Stýdentter, magıstranttar, doktoranttar qajetti kásibı bilikter men daǵdylardy tikeleı osy óndiristerde ıgeredi.

– Siz búkil oqý prosesi egistikke aýys­tyryldy dep aıtqyńyz kele me?

– Joq, árıne. Oqý dástúrli formatta jalǵasýda. Bizdiń ýnıversıtette oqyǵysy keletinder sany jyl saıyn artyp keledi. Oǵan, árıne, joǵary oqý ornynyń bilikti professor-oqytýshylar quramy, sondaı-aq ýnıversıtettiń jabdyqtalý deńgeıi, zerthanalarynda ǵylymmen aınalysý úshin jasalǵan jaǵdaılardyń  áseri mol.

О́tken jyly «Orman sharýashylyǵy, jabaıy tabıǵat jáne qorshaǵan orta» atty jańa fakýltet ashyldy. Bul – joǵary suranysqa ıe baǵyt. Ýnıversıtette qosdıplomdy bilim berý baǵdarlamasy bar, biz álemniń 30 eliniń ýnıversıtetterimen jáne ǵylymı-zertteý uıymdarymen yntymaqtastyq ornattyq.

Fransııanyń AgroParisTech agrarlyq ýnıversıtetimen yntymaqtastyǵymyz akademııalyq qyzmette mol tájirıbe alýǵa múmkindik berip otyr. Túlekterimizdiń 90 paıyzy oqý ornyn bitirgennen keıin jumyspen qamtylady. Bizdiń eńbegimizdiń basty kórsetkishi osy emes pe?

– Aıtyńyzshy, joǵary bilikti mamandy qalaı turaqtandyrýǵa bolady? О́ıtkeni qazirgi kezde kóptegen adam zamanaýı ǵımaratta, jaıly jaǵdaıda jumys istegisi keletini belgili…

– Iá, biz eski ǵımaratta ornalasqanbyz, biraq qazekem aıtqandaı, bastysy – «sulýynan jylýy» ǵoı. Biz úshin árbir oqytýshy, árbir qyzmetker qymbat. Sondyqtan olarǵa eń qolaıly jaǵdaıdy, birinshiden, jumys ornynda, ekinshiden, ýnıversıtettiń jergilikti kásipodaq uıymy arqyly jasaımyz. Kásipodaq músheleri úshin ártúrli materıaldyq kómek túri qarastyrylǵan. Máselen, olardyń barlyǵy qalalyq jáne qala mańyndaǵy qoǵamdyq kólikterde tegin júretin kartalarymen qamtamasyz etilgen. QATÝ-de keminde bir jyl jumys istegen qyzmetker eldegi zamanaýı úzdik emhanalarda tegin tekseristen ótýge jáne em alýǵa múmkindik beretin medısınalyq saqtandyrýmen qamtama­syz etiledi. Jergilikti kásipodaq uıymy jyl saıyn óziniń júzdegen múshesin Qazaqstandaǵy shıpajaılarǵa tegin jiberip, baryp-qaıtý jol aqysyn da tólep otyrady. Oǵan qosa kásipodaq múshelerine baǵa­ly syılyqtar beriletin túrli is-shara­ ót­kiziledi. Aıta ketetin jaıt, bıyl kásip­odaq uıymynyń qatary keńeıdi. Ýnıversıtet pen enshiles kásiporyndardan bólek, jer­gilikti kásipodaq uıymynyń quramyna agroónerkásip kesheniniń taǵy 4 kásiporny óz erkimen qosyldy.

– Qaırat Qaparuly, agrarlyq ǵylymda másele kóp shyǵar? Agrarlyq joǵary oqý oryndary deńgeıinde neni ózgertýge bolady dep oılaısyz?

– Ártúrli deńgeıde sheshiletin másele jetkilikti. Mysaly, jobalyq-maqsatty qarjylandyrý boıynsha jobalardy iske asyrýdyń merzimi qysqa. Úsh jyl ishinde jobany tolyq júzege asyrý múmkin emes ekeni anyq.

Biraq biz shaǵymdanýmen aınalyspaımyz, jumys isteımiz. Jas ǵalymdardyń ǵy­lymǵa degen qushtarlyǵy qýantady. Qazir­gi tańda magıstranttar men doktoranttar ja­saǵan jobalar iske asyrylýda. Olar – shyn máninde ómirsheń jobalar. Taıaýda solar­dyń biri – «Qus: aýladan dastarqanǵa deıin» atty joba ENACTUS KAZAKHSTAN NATIONAL EXPO stýdenttik kásipkerlik, startaptar jáne ınnovasııalar salasyndaǵy Ulttyq baıqaýdyń jeńimpazy atandy. Qazir osy joba jeńimpazdary kúzde Pýerto-Rıkoda ótetin halyqaralyq chempıonatqa daıyndalýda.

QATÝ-dyń «Balqymyz – energetıkalyq sýsyn» atty taǵy bir jobasy Ǵylym qory uıym­­dastyrǵan respýblıkalyq baıqaýda bas júl­deni jeńip aldy. Bizde mundaı mysal­­dar kóp. Árbir joba qaǵaz júzinde emes, is júzinde júzege asyrylatynyn aıta ketken jón.

Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵy­lym mınıstrliginiń 2020-2022 jáne 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan granttyq qar­jy­lan­dyrýy aıasynda qazirgi ýaqytta 31 joba jasalýda, onyń 19-y – jas ǵalymdardyń joba­lary, olardyń jalpy somasy 1 029,83 mln teńgeni quraıdy. Sondaı-aq 2021-2023 jyl­darǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi men Eko­logııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstr­liginiń  baǵdarlamaly-nysanaly qar­jy­landyrýy aıasynda jalpy somasy 8 420,47 mln teńgeni quraıtyn 12 ǵylymı-tehnı­kalyq baǵdarlama iske asyrylýda.

Jaqynda QS álem ýnıversıtetteriniń Halyqaralyq reıtınginiń nátıjeleri belgili boldy. S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti osy bedeldi reıtıngtegi TOP-16 qazaqstandyq JOO-nyń qataryna endi.

Áńgimelesken

Mırgúl BAQTYǴALIQYZY