Qarashyqqa tunǵan qasiret

Dańq báıteregin uzaq saıalaýǵa bo­lar ma edi, ómir joly tap bulaı kúrmel­megende. Taý ulynyń talanttyna álem tańdaı qaqqan sátte talaıly taǵdyry da kúrsinisin qatar shertkendeı… Áıgili ártistiń Gıýmrı­degi músinine qarap-aq qasiretti ǵu­myrynyń syzbasyn syzýǵa bolady. Vardan Achemıan atyndaǵy mem­lekettik drama teatrynyń aldyn­da turǵan eskertkishtiń júzine úńilseńiz, úlken qaıǵynyń taby bar. Botana kózine uıyǵan sher taý sýyndaı sap-salqyn. О́mirge degen nazy janarynda qattaýly turǵandaı. Keńes klassıkalyq kınokartınalarynyń jarqyn beınesi, ǵajaıyp ártis Frýn­zık Mkrtchıan jaıly aıtyp otyrmyz. Ol somdaǵan keıipkerlerdiń oıyn-órnekteri áp-sátte aforızmge aınalyp, mıllıondaǵan kórermenniń júregine jol tapqan edi. Endi bári tús sııaqty.

Onyń shyn esim-soıy Mger, armıan tilinen aýdarǵanda «jarqyn» degen maǵynaǵa ıe. О́zi de aq jarqyn adam bolǵan. Keıin ata-anasy revolıýsııa batyry Mıhaıl Frýnzeniń qurmeti­ne «Frýnzık» dep atap ketipti. Ákesi Mýsheh zaýytta hronometraj bolsa, anasy Sanam ydys jýýshy bolyp ju­mys istegen. Ekeýi de balalar úıinde tárbıelengen. Otbasy Mkrtchıannyń sýretshi bolǵanyn qalaǵanymen, ol jasynan ártis bolýdy armandaıdy.

Alaıda asqaq armanyna 1950- jyldardyń basynda ǵana qol jetkizdi. Alǵashqy qadamyn «Sevan kóliniń qu­pııasy» fılminde kishkentaı rólden bastaǵan. Biraq bul shyǵarmada siz Frýnzıktiń aıaǵyn ǵana kóre alasyz. Shaǵyn sıýjetke ilinedi. Ol ekran betinde 1960 jyldan bastap jar­qyrady. «Mýzykalyq toptyń jigit­teri» fılminde kóńildi mýzy­kant Arsenniń obrazynda asqan sheber­likpen oınady. Araǵa biraz jyl salyp, Georgıı Danelııanyń «Otyz úsh» komedııasynda professor Brýkty somdady. Áıtse de bıliktegiler kartınadan keńestik kosmonavtıkanyń parodııasyn baıqap, ıdeologııaǵa qarsy degen jeleýmen toqtatty. Dese de kóp uzamaı juldyzy ońynan týdy. Aqyry ataǵy Leonıd Gaıdaıdyń «Kavkaz tut­qyny» komedııalyq fılminde asqaq­tady. Bul týyndy ártiske úlken tanymaldylyqpen qatar, úlken tragedııany da tartý etti.

Túsirilim barysynda ekinshi jary Donaramen tanysyp, ekeýi shańyraq kóteredi. Alaıda ǵashyǵynyń tuqym qýalaıtyn psıhıkalyq aýrýy bar ekeni belgili bolady. Súıgeni qansha óner adamy bolǵanymen ártisti beı-bereket qyzǵanyp, keshke deıin ańdý­men júredi. Donaranyń jaǵdaıy kún­nen-kúnge nasharlaı beredi. Mkrtchıan eń sońynda amalsyz áıelin shy­ǵý quqyǵynsyz Fransııadaǵy psıhıa­trııa­lyq aýrýhanaǵa jatqyzýǵa kelisim be­rýge májbúr bolady. Osylaısha, ózi eki balasymen jalǵyz qalady. Kóp uzamaı qyzy Argentınaǵa qonys aýda­rady. Al dárigerler jalǵyz uly­nan da ana­synyń syrqatyn anyq­taıdy. Mkrtchıan Vazgendi emdetýge tyrys­qa­nymen áreketi nátıjesiz aıaqtalady. Dári­gerlerdiń nusqaýymen uly anasy­men bir emhanaǵa jatqyzylady. Eń aýy­ry aýrýhana dálizinde kezdes­ken áıeli men týǵan uly bir-birin tany­maǵan.

Frýnzık «Aıbolıt-66», «Aq pıanıno» fılmderinde halyqtyń eń súıik­ti ártisine aınaldy. Alla Sýrıkovanyń «Ýaqytsyzdyq» dramasyndaǵy rólin­de sol kezeńniń eń ótkir máselesin qoz­ǵady. Al «Mımıno» komedııasynda júr­gizýshi Rýbık Hachıkıan aıtqan kóp­tegen frazany kórermen bitken qanat­ty sóz retinde qoldanyp ketti. «Nege aıran ishpeısiń, unamaı ma ne?», «Valıko-jan, men saǵan bir aqyldy sóz aıtaıyn, biraq renjı kórmeshi!» degen tirkester áli de kórermenniń ja­dynda. Bul tirkesterdiń avtory rejısser nemese ssenarıst emes, Frýn­zık Mkrtchıannyń ózi. Ol túsirilim ala­ńynda ımprovızasııa jasaýdyń has sheberi bolǵan.

Otty hám muńly qarashyǵymen roman­tıkaǵa toly ómir sıýjetterin syılaǵan ártiske halyqtyń yqylasy erekshe boldy. Ony eldiń jaqsy kórgeni sonsha bazarlar men dúkenderdiń ıeleri taýarlardy tegin berýge daıyn boldy. Tipti ónertanýshylar Arme­nııada aqshasyz jáne qujatsyz emin-erkin ómir súrgenin aıtady. Ony qur­mettegen jankúıerler kúni boıy artynan ilesýden jalyqpaǵan.

Bir qyzyǵy, Frýnzık óziniń úlken murynynan eshqashan uıalmaǵan eken. Syrtqy pishini kelisti bolmasa da, kınoǵa túsýge bóget bola almapty. Qaı­ta ol únemi basqa armıandardyń mury­ny nege kishkentaı ekenin bilýge qu­mart­qan. Rejısserler Frýnzıkti tek ár­tistik qabileti úshin ǵana emes, túr­li-tústi kelbeti úshin de jaqsy kór­di. О́zi jýrnalısterge «Boıym qysqa bolǵanymen murynym uzyn» dep ázil­deıdi eken.

Úsh ret otbasyn qurǵanymen ba­qyt­ty bola almaǵan ártistiń ómir­baıany ókinishke toly. Súıiktisi men uly­nan tirideı aıyrylǵan ol jan der­tine shıpany ashy sýdan izdedi. Ǵumy­rynyń sońǵy kúnderinde aǵasynyń qamqorlyǵynda boldy. Aqyry ajalǵa kegi ketken óner ıesi páterinen óli kú­ıinde tabyldy. 1993 jyldyń jel­toqsany Erevannyń aspanyn qara tú­nekke orady. О́nerpazdy jerleý rásimine qara-qurym halyq jınaldy.

Iá, oǵan naızaǵaıdaı urǵan dert es jıǵyzǵan joq. Taǵdyrǵa shaǵynýǵa bolmaıdy. Jazýshy Raqymjan Otarbaev jazǵandaı «tek sana túkpirinde janyp-óship eles qashady. О́tken kúnder ele­si». Onyń ókinishi – qýanyshyna, qýa­nyshy – ókinishine aınalyp ketkendeı... Músinge qarańyzshy...