Aqjúrek Tańatarov: Aǵalarymnyń arzandyqqa barǵanyna arlandym

– Aqjúrek, áńgimemizdi ádettegideı ózińniń úlken sportqa kelgen kezińnen bastasaq. Erkin kúresti tańdaýyńa ne túrtki boldy? Kimder baǵyt-baǵdar berdi?

– Meniń týyp-ósken jerim – Jam­byl oblysy Qulan aýdanynan myqty balýandardyń kóptep shyqqany barshaǵa málim. Ǵasyrlar toǵysynda Sıdneıde alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndaryn­da kúmis medaldy moınyna ilgen Islam Baıramýkov sol óńirdiń týmasy. Talaı alamanda oza shapqan dańqty boksshy Ermahan Ybraıymov ta  osynda týǵan. Biz­den keıin Qulannan Eldos Smetov, Ádilet Daýlynbaev jáne taǵy basqa myqty sportshylar shyq­ty. О́zimniń ákem – Dostyq ta kezinde jaq­sy kúresken. Biraq jalyndap turǵan shaǵyn­d­a jaraqatyna baılanysty súıikti isinen qol úzýge májbúr boldy. Sodan ákem meniń sportpen shuǵyldanǵanymdy qalap, Shoqan Nádirbekov jetekshilik etetin arnaıy úıirmege jetektep ákeldi. Ol kezde men 10 jasta edim.

– Shoqan Nádirbekovtiń kezinde ataqty balýan Islam Baıramýkovty da baptaǵanyn jaqsy bilemiz. Osyndaı maıtalman mamannan tálim-tárbıe alǵan seniń de sheberligiń kún sanap shyńdala túsken shyǵar?

– Aýdan men oblystyń aldy bol­ǵannan keıin respýblıkalyq deńgeıdegi jarystarǵa qatysa bastadym. Alǵashqy ret 2002 jyly О́skemende ótken Spar­takıadada kúmis medaldy ıelendim. 2003 jyly Oralda jasóspirimderdiń el birin­shiliginde bas júldeni oljalap, Qara­ǵandyda uıymdastyrylǵan jas­tar arasyndaǵy Qazaqstan chempıonatyn­da úshinshi orynǵa taban tiredim. Sol ara­lyqta eresekter dýyna da túsip úl­ger­dim. Bul rette de qadamym sátti bolyp, Almatyda shymyldyǵy túrilgen qala ákiminiń kýbogynda ekinshi satyǵa jaıǵastym. Sol kezde boıymdaǵy qa­rym-qabiletimdi baıqaǵan bilikti bapkerler ulttyq komanda sapyna shaqyrtty. 17 jastaǵy balýan úshin bul úlken már­tebe edi. Osylaısha, men elimizdiń eń úzdik erkin kúres sheberlerimen birge bir zalda ıyq tirese jattyǵa bastadym.

– 2007 jyly sen myqtylyǵyńdy túbegeıli moıyndatyp, Qazaqstan chempıony atandyń. Odan keıin Reseıdiń Kalınıngrad qalasynda ótken irikteý týrnırinde qamshy saldyrmadyń. Osyndaı jarqyn jeńisterińnen keıin saǵan 2008 jyly ótetin Olımpııa oıyndaryna dańǵyl jol ashylýǵa tıis edi. Biraq Beıjińde boı kórsetpediń. Ne sebepti?

– Arzan jolmen aqsha taýyp, aby­roıǵa kenelýdi maqsat tutqan azamattar­dyń «arqasynda» Aspanasty eline bara almadym. Olar ádildikti belden ba­syp, meni Leonıd Spırıdonovqa jyǵyp berdi. Negizi oǵan deıin ekeýmizdiń jolymyz birde-bir ret qıyspaǵan edi. Men qatysqan jarystarǵa ol kelmeıtin. Únemi menen qashyp júrdi. Tipten, el chempıonatynda boı kórsetpeıdi. Iаkýtııada jatady da, kerek kezde Qazaqstanǵa keledi. О́z qalaǵan jarystarǵa ǵana qatysa­dy. Al jattyǵý zalynda shelektep ter tógip, myqtylyǵymyzdy moıyndatý úshin janymyzdy salyp júrgen bizder únemi tasada qaldyq. Respýblıkalyq federasııanyń basshylary Olımpııa oıyndary qarsańynda Kalınıngradta ótetin týrnırde kimniń tórtjyldyq­tyń basty dodasyna qatysatyny úsh balýannyń ózara tartysynyń nátıjesi boıynsha anyqtalady degen sheshimge keldi. Baltyq jaǵalaýynda Daǵystannan kelgen Ábilhakim Shápıev Spırıdonovty utady. Men Shápıevke shań qaptyryp kettim. Sodan Leonıd ekeýmiz kúresýge tıis edik. Biraq Spırıdonov «Aqjúrek menen myqty. Men ony moıyndaı­­myn. Olımpıadaǵa sonyń barǵany jón» dep beldesýden bas tartty. Qýanyshym qoı­­nyma syımaı elge oraldym. Birden Beıjińdegi dodaǵa daıarlana bastadym. Alaıda arada biraz ýaqyt ótkennen soń Almatydan bapkerlerim zvondap «Olımpıadaǵa barmaısyń, seniń or­nyńa Spırıdonov kúresedi» degen jaı­syz habar jetkizdi. Aspannan jaı túskendeı boldy. «Nege?» desem, «Bul basshylardyń sheshimi» degen jaýap aldym. Kóńilim alaı-dúleı boldy. О́z elimde, óz jerimde osyndaı teperish kóremin dep esh oılaǵan joq edim. Sonda ataǵy aıdaı álemge tanymal tulǵalardyń óz baýyrlaryn aıdaladaǵy bireýge jy­ǵyp bergenine kúıindim. Sonda olar úshin qazaqtan qaıdaǵy bir kelimsektiń quny joǵary bolǵany ǵoı. Iá, eger men odan utylsam, bir sirá. Biraq oǵan deıin de, odan keıin de men Spırıdonovqa birde-bir ret ese jibergen emespin. El sportynyń tizginin ustaǵan azamattar sony bile tura arzandyqqa bardy. Ony­men qoımaı, úıime basbuzarlaryn jiber­genin qaıtersiz. Eńgezerdeı qazaq jigitteri kelimsekti qoldap, maǵan qo­qan-loqy kórsetpek boldy. Men olarǵa raıymnan qaıtpaıtynymdy bildirip, «Demalyńdar!» dedim. Aqyry ne kerek, aramzalar óz degenderine jetip, meni Beıjiń Olımpıadasynan shettetti.

– Tórt jylda bir ótetin Olımpııa oıyndaryna qatysý ár sportshynyń armany ǵoı. Sonda sen esh áreket jasamadyń ba? Sondaı qıyn shaqta qoldaıtyn eshkim tabylmady ma?

– Qoldaý bylaı tursyn, laýazymdy tulǵalar men osy salanyń basy-qasynda júrgen azamattardyń boıynan ondaı nıet te baıqalmady. Kerisinshe, barlyǵy Iаkýtııadan kelgen balýannyń yǵyna jyǵylyp, sol úshin shyr-pyr boldy. Sol kezde qazaqtyń qazaqqa jany ashymaıtynyna anyq kóz jetkizip, aǵalarymnyń arsyzdyǵyna kúıindim.

– Mundaı jaǵdaı jalpy seniń ǵana basyńnan ótpegen shyǵar. Kúreste júr­gen kelimsekterdiń kesirinen talaı qandastarymyzdyń baǵy baılanǵany barshaǵa málim. Olaı deýge negiz, sol tusta erkin kúresten Qazaqstannyń ulttyq qurama komandasy sapynda óner kórsetip júrgenderdiń deni legıo­nerler edi ǵoı?

– Iá, jábir kórgen men ǵana emes. Dál sol Leonıd Spırıdonov pen Ábilhakim Shápıevtiń kesirinen meniń aldymda 66 kılo salmaqta kúresken Sábıt Kendi­baev, Qýanysh Súleımenov, Madııar Quramysov, Berik Deńgelbaevtaı saqa sportshylar talaı baıraqty básekeden shet qaldy. Osyndaı keleńsiz jaǵdaı ózge salmaq dárejelerinde óner kórsetip júrgen qandastarymyzdy da aınalyp ótken joq. Aramza bapkerlerdiń ár jaq­tan jınap ákelgen kelimsekteriniń kesi­rinen Ermek Baıdýashev, Qaısar Boran­baev, Nurjan Qataev, Dáýlet Shabanbaı jáne taǵy basqa qazaqtyń «men, men» degen jigitteri nesibelerinen qaǵylyp, óz elimizde ógeı balanyń kúıin keshti.

– 2009 jyly Danııanyń Hernıng qalasynda ótken álem chempıonaty­nan shet qalǵanyń jaıynda da qulaǵ­dar­myz...

– Beıjiń Olımpıadasynan keıin sporttan qol úzýge bekindim. Biraq ákem raıymnan qaıtardy. Sondaı-aq elimiz­degi beldi bapkerlerdiń biri Baýyr­jan Nurmahanovtyń ózi kelip, bozkilemge oralýymdy qıylyp surady. Men áýelde «Dúbirli dodalarǵa qatystyrmaıtyn bolsa, beker-bosqa dalaqtap qaıtemin» dep bas tarttym. Onyń ústine men ár jarys qarsańynda 16-17 kılo salmaqtan arylatynmyn. Shamadan tys salmaq qýý densaýlyqqa keri áserin tıgizetini belgili. Biraq Baýyrjan aǵa meni kóndirdi. Sodan 2009 jyly Oralda ótken Qazaqstan chempıonatynda bas júldeni qanjyǵama baıladym. Endi meniń álem chempıonatyna qatysýyma esh kedergi bolmaýǵa tıis edi. Biraq basshylar taǵy da eski áýenderine basty. Nátıjesinde, Danııaǵa sol baıaǵy Spırıdonov sapar shekti. Al men elde qaldym.

– Elimizdiń eń úzdik balýanyn bir emes, eki birdeı baıraqty básekeden shettetý shekten shyqqandyq qoı. Sen qalaı oılaısyń?

– Qaıǵyrdym, kúıindim, biraq qoldan keler dármen joq. Bul jaǵdaı meniń júıkemdi ábden tozdyrdy. Taǵy da sport­tan qol úzýge oqtaldym. Biraq ákem men bapkerim Baýyrjan Nurmahanov namysymdy qamshylaıtyndaı sózder aıtyp, raıymnan qaıtardy. Onyń ústine, ózim de barlyq jaǵdaıdy oı eleginen ótkizip, aqyl tarazysyna saldym. Eleýli tabysqa qol jetkizbeı, bozkilemmen qosh aıtysqanym qalaı bolar dep tolǵandym. Sol kezde Jambyl oblysynyń sport basqarmasynyń bastyǵy Gamlet Qaı­narbekov pen oblystyq kúres federa­sııasynyń prezıdenti Álimbek Juma­baev qa­jetti jaǵdaıdyń barlyǵyn jasaı­myz dep ýáde etip, qaıta bozkilemge shyǵý­ǵa úgittedi. Sóıtip, ashýymdy aqylǵa jeń­gizip, jattyǵýǵa kiristim.

– Sonda seniń jolyńdy san már­te bógegen basty qarsylasyń Qazaq­stan chempıonatyna birde-bir ret qa­tyspady ma?

– Spırıdonov ta basqa legıonerler sekildi Qazaqstanda dál bir patsha sekildi ómir súrdi. Ony barlyǵy da biledi. Ol el chempıonatyna qatyspasa da, ózi qalaǵan jarystardyń barlyǵyna barady. О́zimniń myqtylyǵymdy dáleldeý úshin men ıakýtııalyq sportshyny talaı jyl­dar ańdýmen boldym. Spırıdonov qatysa­tyn jarystardan qalmaýǵa ty­rystym. Biraq ol menimen aıqasýdan qaı­my­ǵa­tyn. Ekeýmizdiń jolymyz túıisetin sátte túrli syltaýdy jeleý etip, bozki­lemge shyǵýdan bas tartady. О́stip, óz óren­derin ózekke tepken qazaqtar qaıd­aǵy bir kelimsekti tóbesine shyǵardy. Osy­ǵan qalaı kúıinbeısiń?!

– Aqjúrek, seniń baq juldyzyń 2012 jyly London Olımpıadasynda jarqyraı jandy emes pe. Desek te Tu­mandy Albıon eline barý-bar­ma­ýyń sońǵy sátke deıin belgisiz boldy ǵoı?

– Iá, dál solaı. 2011 jyly Qazaqstan chempıonatyn kezekti ret uttym. Endi osy joly eshkim maǵan tosqaýyl qoı­maıtyn shyǵar dep oıladym. Biraq onym beker eken. 2012 jyly Astanadaǵy lısenzııalyq týrnırdiń qarsańynda bapkerler meni Spırıdonovpen kúrestirdi. Osylaısha, jeti jyldan keıin ekeýmiz alǵash ret betpe-bet keldik. Bul básekede men onyń tas-talqanyn shyǵardym. Kóp uzamaı irikteýden irkilmeı ótip, Olımpııa oıyndarynyń joldamasyna ıelik ettim. Ǵalamdyq dodaǵa daıarlanyp jatqan edim, respýblıkalyq federasııanyń basshylary taǵy da Spırıdonovpen «prıkıdka» jasaısyń degen talap qoıdy. Shydamnyń da shegi ǵoı, bul joly ashýǵa býlyǵyp «Prıkıdkanyń ne qajeti bar? Men legıonerden myqty ekenimdi dáleldedim. Álde bul «jeńilgen kúreske toımaıdynyń» keri me?!» dep úzildi-kesildi bas tarttym. Biraq olar aıtqanynan qaıtpady. Meniń júıkemdi tozdyryp, saǵymdy syndyrǵysy kelgen basshylar men bapkerler ekeýmizdi taǵy eki ret beldestir­di. Eki retinde de Leonıdti ońdyrmaı uttym. Sol kezde ulttyq quramanyń bas bapkeri Altaı Tanabaev óziniń kesimdi sózin aıtyp, men úshin arasha tústi. Sol sekildi Jambyl oblysynyń ákimi Qanat Bozymbaev ta barynsha qoldady. Men ol kisige «Eger Olımpıadaǵa baratyn bolsam, men sizderge altyn medal áperemin» dep ýáde ettim.

– Londondaǵy jarysty sátti bastap, bastapqy básekelerde ýkraınalyq Andreı Kvıatkovskıı men armenııalyq Davıd Safarıanǵa san soqtyrdyń. Jartylaı fınalda Sýshıl Kýmardy da utyp jatqan ediń. Sol kezde úndi balýany seniń qulaǵyńnan tistep alyp, erejeni óreskel buzdy. Sony kóre tura tóreshiler jumǵan aýzyn ashpady. Osy jerde bir shıkilik bar sekildi...

– Sonyń aldynda ǵana men Sýshıl Kýmardy Astanadaǵy týrnırde utqan edim. Osy joly da jeńetinime senimdi boldym. Alaıda álem jáne Azııa chempıony, Beıjiń Olımpıadasy men Azııa oıyndarynyń qola júldegeri degen ataǵy bar Úndistannyń ókili meni ábden zerttep kelgen eken. Ekeýmiz biraz tires­tik. Birinshi kezeńdi ol óz paıdasyna sheshse, ekinshisinde meniń mysym basym boldy. Úshinshi kezeńde 3:0 esebimen alda kele jattym. Básekeniń aıaqtalýyna nebári 49 sekýnd qalǵanda ol aramza áreketke bardy. Aldynda kózimdi shuqyǵany azdaı, qulaǵymdy ońdyrmaı tistedi. Men biraz kibirtiktep qaldym. Sol sátti paıdalanǵan ol artyma shyqty da, kilemniń ústinde aınaldyryp, bes-alty upaı oljalap úlgerdi. Men qansyraǵan qulaǵymdy kórsetip, tóreshige shaǵymdandym. Ol eshteńe bolmaǵandaı syńaı tanytty. Qaptaldaǵy tóreshiler de únsiz qaldy. Sonyń barlyǵyn bizdiń dókeıler de kórdi. Biraq eshqaısysy lám-lım demedi. Eger halyqaralyq kúres federasııasynda jaýapty qyzmet atqaryp otyrǵan aǵamyz aqyryp, ádildik talap etkende men fınalǵa shyǵatyn edim. Al aqtyq saıys­ta japonııalyq Tasýhıro Enemısýdy eńseretinime esh kúmánim joq edi. Biraq syn saǵatta qazaqtyń uly úshin arasha túsetin eshkim tabylmady.

– Iá, bul bir ókinishti jaǵdaı boldy. Qosh, sonymen bas júldege qolyń jetpedi. Al qola medal úshin tartys qalaı órbidi?

– Qola medal úshin básekede Beıjiń Olımpıadasynyń jeńimpazy, álem jáne Eýropa chempıony Ramazan Shahınmen jolym qıysty. Ol ýaqytta Daǵystannyń Hasavıýrt qalasynda týyp-ósken cheshen jigiti Túrkııanyń namysyn qorǵady. Bul tartys meniń paıdama sheshilip, Olımpııa oıyndarynyń qola medalin ıelendim.

– Londonǵa altyn alýdy maqsat tutqan balýannyń qola júldege kóńili tolmaǵan shyǵar...

– Qazaqstannyń sporttyq tarıhynda Olımpıada chempıony atanǵan tuń­ǵysh erkin kúres sheberi retinde tarıhta qalýyma tamasha múmkindigim boldy. Biraq sheshýshi tusta ádiletsizdikke tap boldym. Bul rette ózgelerge emes, óz aǵalarymnyń «tirligine» qapa boldym. Jasyratyn túgi joq, olar meniń osyndaı bıikke kóterilýimdi qalamady.

– Sodan keıin qomaqty tabysqa araǵa bes jyl salyp qana 2017 jyly qol jetkizdiń. Sol aralyqta babyń kelispedi me, álde baǵyń janbady ma?

– Onyń túrli sebebi bar. 2013 jyly kezekti bir oqý-jattyǵý kezinde ashanada ýlanyp qaldym. Sol mezette-aq qaýip ózimniń elishilik jarystardaǵy qar­sylastarymnan kelgenin bildim. Áıt­pese, basqa salmaq dárejelerinde kúsh synasyp júrgen jigitter maǵan qııanat jasap qaıtsin. Odan keıin 2014-2016 jyldar aralyǵynda aıaǵyma úsh ret operasııa jasattym. Onyń barlyǵy densaýlyǵyma keri áserin tıgizdi. Osy­laısha, biraz ýaqytymdy joǵalttym. Ázer es jıyp, qatarǵa qosylǵannan keıin Rıo Olımpıadasyna daıarlandym. Biraq sol kezde Qazaqstan qurama komandasynda keńesshi-bapker qyzmetin atqarǵan Sergeı Beloglazov meni lısen­zııalyq jarys­qa qatystyrmady. О́z nara­zylyǵymdy bildirgen edim, ol aıtqa­nynan qaıtpady. Bul azdaı, bir jyl merzimge úlken sporttan shettetti. Ne úshin, ne sebepti ekenin maǵan ózi de, basqalary da túsindirip aıta almady. Osylaısha, Brazılııaǵa barsam degen armanymmen qosh aıtystym.

– Iá, sol kezderi seniń ulttyq komandamyzdyń keńesshi-bapkerimen janjaldasyp júrgeniń jaıynda BAQ ókilderin jarysa jazǵan edi...

– Iá, Sergeı Beloglazovtyń keremet balýan bolǵanyna esh kúmán kel­tirmeımin. Ol Máskeý men Seýl Olım­pıadalarynyń jeńimpazy, alty dúrkin álem jáne bes dúrkin Eýropa chempıony. Biraq ataqty balýandar arasynan bedeldi bapkerler tym sırek shyǵady. Dál osy áńgime Reseı mamanyna da qatysty. Oǵan deıin Beloglazov talaı elde jumys istedi. Ol jattyqtyrǵan komandalar­dyń eshqaısysy iri dúrmekterde eleýli tabystarǵa qol jetkize alǵan joq. Dál sondaı jaǵdaı Qazaqstanda da qaıtalandy. Elimizdiń erkin kúresi damyǵannyń ornyna keri ketti. Jerlesterimizdiń nátıjesi kúrt nasharlady. Ol azdaı, Beloglazov qurama sapyndaǵy bapkerler men balýandardy bir-birine aıdap salyp, shaǵystyra bastady. Sodan komandanyń ishki ahýaly buzyldy. Ony barlyǵy da biledi.

– Esesine 2017 jyly Qazaqstan men Azııa chempıonatynda altyn tuǵyrǵa kóterilip, álem chempıonatynda qola medaldy moınyńda jarqyrattyń. Osy jarystar jaıynda baıandap berseń...

– Shymkentte 70 kılo salmaqta kúre­sip, el chempıony atandym. Fınalda asa daryndy balýandardyń biri Danııar Qaısanovty qapy qaldyrdym. Mamyr aıynda Nıý-Delıde uıymdastyryl­ǵan qurlyq birinshiligine attandym. Úndistannyń bas shaharynda barlyq qarsylasymdy sypyra utyp, jartylaı fınalda japonııalyq Momohıro Nakamýrany jeńdim. Aqtyq synda Rıo Olımpıadasynyń qola jáne álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, Azııa chempıony, ózbekstandyq Ihtıer Naý­ryzovtan basym tústim. Arada úsh aı ótken­nen soń Parıjge sapar shektim. Fran­sııanyń astanasyndaǵy jekpe-jek­terimdi de jeńispen bastap, jartylaı fınalda Italııanyń maqtanyshy, Rıo Olımpıadasynyń qola júldegeri, eki dúrkin álem jáne tórt dúrkin Eýropa chempıony Frank Chamısoǵa ese jiberdim. Odan keıin álem chempıonatynyń eki dúrkin júldegeri, Eýropa oıyndary men qurlyq birinshiliginde jeńis tuǵyryna kóterilgen Túrkııanyń tarlany Iаkýb Gordy utyp, dúnıejúzilik dodanyń qola medalin ıelendim.

– О́zińniń myqtylyǵyńdy moıyn­datqannan keıin sporttyq mansa­byń­dy odan ári jalǵastyrǵyń kelmedi me?

– Ol kezde jasym 31-den asqan edi. Shynyn aıtsam, kilemniń syrtyndaǵy arpalystar meni ábden qajytty. Júı­kem ábden tozdy. Sonyń saldarynan densaýlyǵym da syr bere bastady. Sodan oılana-tolǵana kele bozkilemmen qosh ­aıtysýdy qup kórdim.

– Qazir qandaı qyzmettesiń?

– Qazirgi kezde Jambyl oblystyq mamandandyrylǵan olımpıadalyq sport mektep-ınternatynyń dırektorymyn. Alla qalasa, ózim basshylyq etip otyrǵan mektepten keleshekte Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynda atoı salatyn talaı sańlaq sportshylar shyǵady dep úmittenip otyrmyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan»